शुक्राचे अधिक्रमण

सहमत. हा फोटो कसा काढला तेही समजल्यास उत्तम.

आँरेज फिल्टरशिवाय काढलेला सुध्दा खूप लालसर आहे. किती वाजता काढलायस?

ते काळे डाग म्हणजे सौर डाग (sun spots). त्याबद्दल काही माहिती इथे मराठीत मिळेल. दुर्बिणीतून पाहिल्यास, सध्या सूर्यावर एकेकटे डाग आहेतच, शिवाय एक एकत्र होणार्‍या डागांचा समूहही दिसतो आहे. माझ्या ३ इंची (७६ मिमी) व्यासाच्या छोट्या दुर्बिणीतूनही हे डाग स्पष्टपणे दिसत होते. माझ्या काही फोटोंमधे हे डाग दिसत आहेत, थोड्या वेळात फोटो टाकते. (ही दुर्बिण अगदी साधी आहे, त्यातून दिसताना दिसलं तरी फोटोंमधे एवढा क्रिस्पीपणा येत नाही.)

सुर्योदयाचा(!) फोटो आवडला. फोटोला बॉर्डरमात्र भलतीच जोडलीए.

पिनहोल कॅमेर्‍यात पिक्सल कसे आले? नक्की काय पद्धतीचा कॅमेरा होता?

थोडा धोका पत्करून अधिक मजा असेल तर घ्यावी हो, काका. ;-)

थोडी काळजी घेऊन जर दुर्बिण (बायनॉक्युलर्स/टेलिस्कोप) मध्ये पहायला मिळत असेल तर जरूर पहावे. सुर्यावरचे डाग तसेच ट्रांसिटच्यावेळच्या गमतीजमती (याबद्दल नंतर लिहतो) बघायला जास्त मजा येते. (नाहीतर ६ तासांचा ट्रांसिट तसा कंटाळवाणा होतो)

या फोटोची माहिती वाचून एक गोष्ट आठवली. गोष्टीचा नायक आहे, १८ व्या शतकातला फ्रेंच खगोलाभ्यासक Guillaume Joseph Hyacinthe Jean-Baptiste Le Gentil de la Galaisière

धूमकेतूची कक्षा वर्तवणार्‍या प्रसिद्ध सर एडमंड हॅली यांनी सूर्याचे अंतर मोजण्यासाठी कल्पना सुचवली. वेगवेगळ्या लोकांनी वेगवेगळ्या ठिकाणी जाऊन अधिक्रमणाच्या वेळेस मोजमापं घ्यायची आणि त्यावरून सूर्य-पृथ्वी हे अंतर शोधावे. (हे गणित कसं करतात ते मायबोलीवर इथे प्रसिद्ध केलेलं आहे, मुद्दाम वेगळं लिहीत नाही.) तर या प्रकल्पात सहभागी असणारा गालासिएर फ्रान्समधून निघाला तेव्हा सगळं सुरळीत होतं. केप ऑफ गुड होपला वळसा घालून मॉरीशसमधून निघाला तेव्हा पाँडीचेरीमधे फ्रेंच आणि इंग्रजांचं युद्ध सुरू झालं होतं. भारताच्या कारोमांडेल किनार्‍यावर जाण्याचा इरादा ठेवून तो निघाला, पण ब्रिटीशांनी त्यांचं जहाज धक्क्याला लागू दिलं नाही. जहाजातूनच त्याला परत वळावं लागलं आणि हे अधिक्रमण त्याने बोटीतूनच पाहिलं. आकाश स्वच्छ होतं पण हेलकाव्यांमुळे त्याला गणितासाठी उपयुक्त अशी निरीक्षणं करता आली नाहीत. आता परत फ्रान्सला जाण्याचा पर्याय होता.

शुक्राची अधिक्रमणं जोडीने होतात. एक झालं की पुढचं आठ वर्षांनी होतं. त्यापुढची जोडी शंभराहून अधिक वर्षांनी येते. हे चुकलेलं अधिक्रमण जोडीतलं पहिलं होतं. एवढ्या लांब आला होताच तर तो आशियातच राहिला. इतर काहीबाही करत राहिला आणि पुढचं अधिक्रमण मनीला, फिलीपाईन्समधून बघण्याचं त्याने ठरवलं. तिथे स्पॅन्यर्डांची सत्ता होती, त्यांच्याशी याचं काहीतरी वाजलं. पण तोपर्यंत पाँडीचेरीत फ्रेंचांची सत्ता पुन्हा आलेली होती. मग गालासिएरने या अधिक्रमणासाठी पाँडीचेरीत वेधशाळा वगैरे सोयी बनवल्या. नेमकं अधिक्रमणाच्या वेळातच ढग आले आणि बिचार्‍या गालासिएरला एकही अधिक्रमण बघता आलं नाही. त्याच्या डोक्यावरही याचा परिणाम झाला.

हॅलीच्या या प्रयोगात किती लोकांनी भाग घेतला होता ते तर मला माहित नाहीच; पण गालासिएर १०-१२ वर्षांपूर्वी गोष्ट ऐकूनही लक्षात राहिला. अधिक्रमण हुकलं तरी त्याला अमरपट्टा मिळाला खरा!