मृत जनावरांची विल्हेवाट

हे किरकोळ आणि फुसके दिसणारे प्रश्न 'ऐसी'सारख्या भारदस्त व्यासपीठावर का मांडले?

हा प्रश्न तर गंभीर आहे, तो किरकोळ व फुसका का वाटावा ?
ऐसीचे व्यासपीठ* भारदस्त का वाटावे ?

अवांतरः -
व्यासपीठ* वरुन आठवले. माझ्या परिचयातल्या एका सुसंवादिनीचा अनुभव.
एका दलित कार्यक्रमासाठी बोलावले होते. काही कारणामुळे वातावरण इतके स्फोटक होते की दलित नेतेही व्यासपीठावर जायला घाबरत होते. उशीर होऊ नये म्हणून तिला रंगमंचावर बळेच पाठवण्यांत आले. 'प्रमुख पाहुण्यांनी व्यासपीठावर यावे,' असे वाक्य उच्चारल्यावर तिच्यावर अंडी,टोमॅटोंचा मारा झाला. "ए बाई, व्यास कोन ग तुझा?" असली भाषा ऐकल्यावर तिने मागच्यामागे पळ काढला आणि महिला पोलिसांच्या मदतीने ते ठिकाण सोडावे लागले.

मला बहुतेक प्रश्नांची उत्तरं माहीत नाहीत. त्यामुळे गावगाड्याविषयी, भारताच्या ग्रामीण व्यवस्थेविषयी ज्यांना अधिक माहिती असेल अशांचे विचार वाचायला आवडतील.

पण हे कधी ना कधी व्हायचंच होतं, कदाचित आधीच व्हायला हवं होतं. घटनेने दिलेल्या हक्कांमुळे सुंभ जळला खरा, पण व्यवस्थेचा पीळ अजूनही शिल्लक आहे. त्यामुळे एकेकाळी जी घट्ट वर्गीकरण करणारी व्यवस्था होती ती बदलून तुम्ही नोंदल्याप्रमाणे थोडी सैलावली आहे. मात्र हलकी कामं दलितांकडे आणि उच्च कामं तथाकथित उच्चवर्णियांकडे असं विभाजन बऱ्याच प्रमाणात आहे.

मला प्रश्न असा आहे की हा कायमस्वरूपी बदल आहे की शक्तीप्रदर्शनासाठी केलेला तात्पुरता उपाय आहे. जर केवळ शक्तीप्रदर्शन असेल तर लांबवर चालणाऱ्या युद्धातली ही एक चकमक, थोडा फायदा दलितांना मिळवून देऊन जाईल. कायमस्वरूपी बदल असेल तर ही मोठी क्रांती ठरेल. त्यात दोन्ही पक्षांना या बदलाच्या काळात तोटा सहन करावा लागेल. दलितांना उपजीविकेसाठी नवीन मार्ग शोधावे लागतील आणि सवर्णांना या कामासाठीच्या यांत्रिकीकरणाचा किंवा इतर पर्यायी व्यवस्थेचा खर्च सोसावा लागेल.

काय होतं हे काळच ठरवेल.

हे लेखन ऐसीसाठी 'पुरेसं भारदस्त' नाही वगैरे काही पटलं नाही. हा अतिशय महत्त्वाचा विषय आहे.

खरं सांगायचं तर, अजूनही ही कामं दलित लोकच करतात ही गोष्ट मला ह्या आंदोलनामुळे समजली. मला भोवतालाबद्दल जरा माहिती असते, असं मला वाटतं; पण अशासारख्या बातम्या आल्या की मी कोणत्याही कोषात राहते ह्याची जाणीव होते. अर्थातच प्रश्नांचीच जाणीव नाही तर उत्तरं कुठून माहीत असणार! हे सगळे प्रश्न महत्त्वाचे वाटतात. त्यांची उत्तरं शोधताना तत्कालिक मतांचं राजकारण सोडून ह्या लोकांनाही सन्मानाचं आयुष्य मिळावं ह्यासाठी प्रयत्न झाले तर आनंद होईल; एरवी तात्पुरती मलमपट्टी असतेच.

ज्या कारणामुळे हे आंदोलन सुरू झालं, ती समस्या तर नवीनच उपटलेली म्हणायची! धर्म आणि गायींच्या रक्षणासाठी, कोणत्याही कारणासाठी नागरिकांना कायदा हातात घेणं थांबवावं आणि राजकीय पुढाऱ्यांनी त्यांना पाठीशी घालू नये, एवढं शहाणपणही न दिसणाऱ्या राज्यात फार अपेक्षाही धरवत नाहीत.

यापुढे मेलेली ढोरे ओढायची नाहीत असा निश्चय दलितांनी केल्याची बातमी पाहिली.

त्याबद्दल त्या दलितांचे हार्दिक अभिनंदन.
प्रस्तुत धाग्यातली इतर वाक्ये फारशी महत्वाची वाटली नाहीत म्हणून त्याबद्दल पास....

ढोरं न ओढणं हा अत्यंत दमदार मार्ग आहे आंदोलनाचा. मा. पं.प्र ना बोलायला लावलच याने.

या निमित्तानं दलित अजूनही ही कामे करतात एवढं लक्षात आलं तरी खूप झालं म्हणावं लागेल. प्रस्थापित पक्षातले नेते यामागे नसल्यानं मिडीयानं असावं पण याला फारसं हाईप केलेलं नाही. कदाचित यामुळेच ह्यातून काहीतरी चांगलं निघेल ही अपेक्षा. आरक्षण रद्द करावं अश्या विचारांची मातृत्व लाभलेली राजसत्ता, आरक्षणामुळेच आमचं नुकसान होतय ही ठाम समजूत असणारे उच्चवर्णिय मध्यमवर्गीय, आरक्षण घेऊन, त्याचे फायदे पुढच्याही पिढीत सुरू ठेवून आपल्याच जातबांधवांच्या उन्नतीच्या मार्गात येणारे, आरक्षणाचा फायदा घेणारे राजकिय पक्ष या सगळ्यांमध्येच विचारमंथन सुरू व्हावं या अपेक्षा. (आमच्या अपेक्षांचा रथ नेहमीच जमिनीच्या वर चार अंगुळं चालत असतो. आदतसे मजबूर ;))

हे किरकोळ आणि फुसके दिसणारे प्रश्न 'ऐसी'सारख्या भारदस्त व्यासपीठावर का मांडले?

उपहासाने म्हटल आहे की हे व्यासपीठ फक्त ट्र्म्प आणि हिलरींच्या चर्चा रंगवतं म्हणून म्हटलय? तसं असेल तर गोवंश हत्याबंदीच्या विरोधात झाली होती की घमासान चर्चा.
ऐसीवर ऋषीकेश दिसत नाही हल्ली.

बाकी कालचं दलितांबद्द्लचं पंप्रं च विधान भलतंच आहे. अशी भावनिक विधानं का करावीत?
" चूक असेल तर मला गोळ्या घाला दलित बांधवांना नकोत" याचे अर्थ निघतात.
(१) त्यांची चूक होती म्हणून त्यांना मारलं.
(२) पण ते "गरिब-बिच्चारे" आहेत म्हणून त्यांना मारू नका.
त्यापेक्षा "कायदा हातात कुणीही घेऊ नये" असं थेट विधान का करवत नाही?

भावनेच्या एका टोकाला जाणारी व्यक्ती दुसरया टोकाला प्रचंड कठोर होऊ शकते हा व्यक्तिगत जीवनात घेतलेला अनुभव आहे.

यापुढे मेलेली ढोरे ओढायची नाहीत असा निश्चय दलितांनी केल्याची बातमी पाहिली

आधी ( म्हणजे गेल्या ५-७ वर्षात, इतिहासातले दाखले नकोत. ) मेलेली ढोरे ओढणे ही त्यांच्यावरची जबरदस्ती होती की तो त्यांचा व्यवसाय होता?

एकीकडे अशी जा अथवा समाज आहे म्हणून अधिकृत रित्या मान्य करून वेगळ्या सवलती पुन्हा त्यांनी ही कामं करायची नाहीत हे कोणी ठरवले?
असं ऐकलं आहे हॅास्पिटल सफाइ कामगारपदासाठी 'मेहतर'असणे गरजेचे आ हे.-दरी बुजवायची का मोठी करायची एक काय ते ठरवा.

कोणालाही मेलेली ढोरे ओढण्याचे काम जबरदस्तीने करावे लागत असेल तर ते अत्यंत अयोग्य आहे. त्यांत भर म्हणजे भाजपातले आचरट लोक त्यांच्यावर हल्ले करत असतील तर ते अक्षम्य तर आहेच पण एक महिन्यानंतर त्यावर तोंड उघडून, त्या तथाकथित गोरक्षकांना लटके रागावण्याचे नाटक करायचे, हा तर जखमेवर मीठ चोळण्याचा प्रकार आहे. कायदा हातात घेणार्‍या प्रत्येक माणसाला फोडूनच काढले पाहिजे, असे वक्तव्य येऊनही पुरेसे नव्हते तर तशी कारवाई दिसायला हवी होती.

मला समजायलंय ते येक थोडं क्लॅरिफाय करू का?

शहरी भाग
मृत जनावरांची विल्हेवाट लावायचं काम दलित करताहेत, पण ते महानगरपालिकेचे पगारी नोकर म्हणून.

ग्रामीण भाग
मृत जनावरांची विल्हेवाट लावायचं काम दलितच करताहेत, पण ते परंपरांच्या / ग्रामीण समाजव्यवस्थेच्या अदृश्य दबावामुळे. ग्रामपंचायतीचे पगारी नोकर म्हणून नव्हे.

__________
हे बरोबर असेल तरः

- "यापुढे मेलेली ढोरे ओढायची नाहीत" हा निश्चय शहरी भागात करण्यात काय अर्थ आहे? नोकरी स्वीकारतानाच मेलेली ढोरे ओढायला लागणार हे माहीत होतं ना? मुद्दा असा आहे, की शहरी भागात मेलेली ढोरे ओढायला लागतात याचं कारण ते दलित आहेत हे नसून ती जॉब रिक्वायरमेंट आहे हे आहे.

- हा निश्चय ग्रामीण भागात करणं योग्य आहे.

दलित ही कामे करणार नाहीत म्हणटल्यावर खालून दुसरी जात शोधली जाईल हे लेखिकेचे म्हनने पटले पण उर्वरीतांपैकी खालची समज्ल्या जाणार्या जातीवर हे काम येईल हे पटले नाही,कुणीच अश्या कामांसाठी तयार होणार नाही.गावगाड्यात अडकलेले दलित ही कामे सहजसह्जी सोडतील असे वाटत नाही.
उद्या जर मेहतर (भंगी) लोकांनी आम्ही मैला उचलणार नाही,स्वच्छतागृह साफ करणार नाही असे केले तर काय परीस्थीती येईल,त्यांच्या ऐवजी कोण हे काम करेल? धाकदपटशहा दाखवता येणार नाही,सर्वच जाती आता संघटीत आहेत.

वर्णव्यवस्थेने वर्गीकरण केलेल्या आणि चष्म्यातूनच सर्व कामांकडे पाहण्याच्या उच्चवर्णीय आळशीपणामुळे सुंभ जळला तरी पीळ जात नाही अशातला भाग झाला आहे. वर्णव्यवस्था अस्तित्वात नसलेल्या देशांतल्या शहरी भागांत ही कामे कोण करतं याचा विचार केला तर असं लक्षात येतं की अनेकदा अशा कामांना अंगमेहनीतीच्या इतर कामांपासून वेगळं समजलं जात नाही. थंड हवामानात मेलेल्या जनावरांना लगेच वास मारत नाही हा एक भाग आहेच पण त्याचबरोबर वर्णवर्चस्वामुळे ही कामे परस्पर दुसर्या समुदायावर ढकलली जाण्याची सोय नसल्याने ही कामे कोणीही लागेल तशी करतं. एक उदाहरण आठवलं, माझ्या कंपनीचा मूळ मालक (जो आता रिटयरमेंटला आला आहे) शनिवार-रविवारी त्याच्या मुलीच्या घोड्यांच्या तबेल्याच्या व्यवसायात मदत करतो. घोड्यांना चारा-पाणी देणे, तबेल्यावरची साफसफाईसकट बरीच अंगमेहनीतीची कामे करणे वगैरे रंजक गोष्टी तो आम्हाला सांगत असतो. परवा त्याच्या तबेल्यातला एक घोडा मेला, त्याने तो ट्रॅक्टरमध्ये लोड केला, शेतावर एक मोठा खड्डा (यंत्रांच्या सहाय्याने) खणला, त्यात घोडा पुरला. माझ्या कंपनीचा दुसरा मालक शिकारीला जातो, मेलेली जनावरे स्वतःच्या वहानात घालून आणतो, त्याचे खाटीककाम करून मांस वाटतो, स्वतःसाठीही राखतो. कोणत्याही कामाला हलके समजले जात नाही आणि कोणतीही आर्थिक / सामाजिक पार्श्वभूमी असलेल्या माणसांना स्वतःची कामे स्वतः करायची लाज वाटत नाही हा मला समाजाचा एक मोठा गुण वाटतो. एकदा एखाद्या कामाला हलकंं समजायला लागलं आणि ती करणाऱ्याकडे खालच्या नजरेने पहायला लागलं की या असमान व्यवस्थेवर उत्तर सापडणे कठीण आहे.

जुन्या व्यवस्थेत स्वतंत्रपणे गुरे ओढताना कदाचित अधिक कार्यक्षमता, इमानदारी होती असेल.

म्हणजे काय विचारता, आमच्या उदगीरमध्ये गुरे ओढताना लोकांना जी मजा यायची ती दरमहिना लाखो-कोट्यवधी रुपयांचा पगार ओढणार्‍या तुम्हां पुण्यामुंबैकडील शहरी लोकांनाही कधीच येणार नाही. तुम्ही शहरी म्हणून मूर्ख आणि मूर्ख म्हणून शहरी आहात. उदगीर जिंदाबाद, शहरे मुर्दाबाद.

कितपत फरक पडेल याबाबत साशंक आहे.
परंपरागत हलक्या दर्जाची मानली गेलेली कामे अजूनही ठराविक लोकंच करतात असा अनुभव आहे.
आमच्या हॉस्पिटलच्या कामाच्या मर्यादित परिघातही हे जाणवते.

डॉक्टर, नर्सेस, पॅरामेडिकल स्टाफ आणि वरवरचं काम करणार्‍या आय्यम्मा या कोणत्याही सो कॉल्ड उच्च -नीच काम करणार्‍या वर्गातल्या मिळाल्या तरी संडास- बाथरूम साफ करणे, पेशंटचे मलमूत्र साफ करणे या कामाला एका विशीष्ट जातीचे लोकच मिळतात.

समजा आपल्याला एका जातीला असं डिस्क्रिमिनेट करायचं नाही म्हणून 'अमुक तमुक क्लिनिंग सर्विसेस' कडून सर्विस घेतली तरीही त्यांच्याकडून येणारे ही कामे करणारे त्या एका ठराविक जातीचेच असतात.

त्यामुळे उद्या मृत गुरे ओढण्याचे काम हायटेक्/अ‍ॅटोमॅटेड यंत्राने झाले तरी ते करणारे ठराविक लोकच असतील असे (सध्या तरी) वाटत आहे.

बघू!

माझी स्मृती नीट काम करत असेल तर काही वर्षापूर्वी मुंवई महानगर पालिकेच्या सफाई कामगार, ड्रेनेज साफ करणे वगैरे पदांसाठी सवर्ण उमेदवारांचे भरपुर अर्ज आले होते म्ह्णे ( त्यात युपी/ बिहारी होते बरेच ). काही जण तर बीए, एमए पण होते.

वाचतोय.

राही,
अगदी अनुभवाचे बोल लिहित्येय.
आमचं गाव अगदी स्ट्रीक्ट जातींनुसार वाड्या- वस्त्यांत विभागलेलं आहे.
आणि गावकीची 'ही' कामे परंपरागतरीत्या आमच्या वाडीकडे होती.
पूर्वीच्या काळी म्हणजे धर्मांतरापूर्वी अमुक एका कुटूंबाने गावकीची 'ही' कामे करायची नाकारली तरी जबाबदारी नाकारता येत नसे. त्यांना बदली कुटूंब आणून द्यावे लागत असे.
आमचे कुटूंबही आमच्या गावात असे आलेले दुसरेपणावरचे कुटूंब . मात्र अशा वतनाला ठराविक जमीन आणि गावगाड्यात काही हक्कही मिळत. जमीन खूप जास्त होती. आमच्या कुटूंबाची सध्याची सात- आठवी पिढी असली तरी अजूनही सध्याच्या गावाचे आडनाव आम्हाला देत नाहीत.
:)
अजूनही आम्ही उपरेच.
तिसर्‍या पिढीत आमच्या कुटूंबानेही हे काम सोडले. मग सगळी वतने वगैरे गेली. त्यानंतर कुटूंबाने दुसरे एक कुटंब आणून गावगाड्याला बदली दिले.
आता टोटल चार मुख्य कुटूंबे आणि त्यांची अनेक उपकुटूंबे 'आमच्या' वाडीत झाली.

५७-५८ सालात धर्मांतर झाल्यावर मात्र एकाही कुटूंबाने हे पड ओढायचे काम करणे सोडले. पड खाणेही.आणि तेही इतक्या ताकदीने की बाकीचा गावगाडा त्यावर काहीच अ‍ॅक्शन घेऊ शकला नाही.
माझ्या लहानपणापासून तर गावात कुणाकडे पड झालीच तर ते ते पशुमालक किंवा जास्तीत जास्त कुणबी लोक त्या प्राण्याला पुरण्याचे काम करताना पहात आल्येय. मृत पशूचे मांसभक्षण तर कोणीही करत नाही. आमच्या गावात ऑफिशीयल चर्मकार कुटूंब (!) नसल्याने कातडी कमावणे होत नाही.
बाकी अधल्यामधल्या ढोर वगैरे जाती कोंकणात फारशा नाहीतच.
सो, निदान गावात तरी जिथे एखादी दलित वस्ती / संघटना अशी कामे (गावगाड्याने आलेली) करणार नाही हे ठरवते तेव्हा इतर वर्णांतील लोक अशाप्रकारे आपापली व्यवस्था बघतात हे पक्के पाहिलेले आहे.

एम बी बीएस च्या अ‍ॅडमिशनच्यावेळी मुंबईत खूप चकरा माराव्या लागत. एखादी रात्र रहायची तर रहाणार कुठे ! मग कुलाब्याच्या त्या प्रसिद्ध चतुर्थश्रेणी कामगारांच्या वस्तीत नातेवाईकांकडे एखादी रात्र रहात असे आणि जे जे ला येऊन काम उरकून जात असे. त्यावेळी या कामगारांची आणि त्यांच्या कामाची पद्धत पाहिलेली आहे. 'रुम रहावी' या एकाच हेतूने लोक पालिकेतल्या कामात टिकून रहातात. वशीला/ पिटीकेसिस या माध्यमांतून पिढ्यानुपिढ्या लोक हेच काम करत रहातात. प्रमोशन झाले तर मुकादम होतात. जरा बरी परिस्थिती असेल तर 'बदली कामगार' दिला जातो. म्हणजे पगार आणि रूम इत्यादी पर्क्स ऑफिशीयली नोकरी करणारा मिळवतो आणि एकदा सही ठोकल्यावर बदली कामगार डेली वेजीस्/मेहनतान्यावर काम करतो. (हो, काम मात्र थांबत नाही, नाहीतर मुंबईचे रस्ते सकाळी सकाळी असे चकाचक दिसले नसते)
हा बदली कामगार मूळ कामगारापेक्षा गरीब आणि बर्‍याचदा अधिक खालच्या जातीचा असतो. सो कॉल्ड उच्च जातीचा कुणी कामगार असेल तर तो नक्की मुकादम आणि अबोव्ह लेवलचा आणि खालच्या लेवल हा असलाच तर बदली कामगार मॅनेज करून मग आपले बाकीचे कामधंदे करणारा असे.

आताही जी उत्तरेकडे चर्चा चाललीय दलितांनी ही कामे न करण्याची ती सरकारी अधिकृत सेवेतील दलितांनी नसून गावगाड्यानुसार काम करणार्‍या किंवा असेच गावगाड्याबाहेर पण जातीला सुटेबल म्हणून हे काम करणार्‍या लोकांनी उभारलेली चळवळ आहे. इथे उगाच 'नगरपालिकेत कामाला लागलात मग हे काम करणार नाही, ते काम करणार नाही असे कसे म्हणू शकता' अशी चर्चा करण्याचेच कारण नाही.

बाकी, कोंकणात आणि महाराष्ट्रातल्या बर्‍याच गावात घरातल्या गाईगुरांना एखाद्या मेंबरासारखे प्रेम आणि मान मिळत असल्याचे आणि असा एखादा प्राणी मेल्यास त्याला शेतातच प्रेमाने पुरण्याचेच जास्त पाहिले आहे. चामडी साठी घरात मेलेला पशू देण्याचे उदाहरण मी तरी प्रत्यक्षात पाहिले नाही.

ज्या सर्वंकष बीफबंदीमुळे धाग्यातला प्रश्न निर्माण झाला त्यासंबंधित आजच्या वर्तमानपत्रांतल्या दोन बातम्या. : १)लोकसत्ता- नागपूरः गोसंवर्धनासाठी गोळा केलेल्या गायींच्या देखभालीकडे या गोरक्षकाचे दुर्लक्ष्य झाले असून त्यामुळे तेथील गायींच्या मृत्यूचे प्रमाण वाढले आहे. या मृत गायी हा गोरक्षक सरळ तलावात फेकून देत असल्याने संताप व्यक्त केला जात आहे.(सोबत तलावात तरंगणार्‍या कलेवराचा फोटो) हा गोरक्षक, बजरंग दलाचा माजी कार्यकर्ता आहे. २) लोकसत्ता-मुंबई: गोशाळांमध्ये भाकड गायींची संख्या वाढतीच. जनजागृतीनंतरही शेतकरी सांभाळण्यास तयार नाहीत. ज्या गोशाळा खाजगी तत्त्वावर चालवल्या जातात त्यांचे प्रमुख उत्पन्न दूध आणि दूधजन्य पदार्थ हे असते. मात्र गोशाळांमध्ये आता बैल आणि भाकड गायी येऊ लागल्यामुळे हे उत्पन्न कमी होत चालले आहे. पावसाळ्यात चार्‍याचा खर्च दर गुरू दररोज ३००-४० रु. तर उन्हाळ्यात ८० रु. पर्यंत असतो.शिवाय साफसफाई, लसीकरण वगैरेधरून प्रत्येक गुरामागे दरमहा ३-४ हजार रु. खर्च येतो. त्यामुळे मुंबईतील गोशाळांनी अनुदान वाढवण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले आहेत.

छान लिहिलंय हो. आणि काही चांगले प्रतिसाद देखील.

(शंभर करावे हा एकच हेतू बरं का प्रतिसादाचा .. ;))

दलितांना सतत मारहाण केली तर त्यांच्यात धर्मांतराला प्रचंड चालना मिळेल हे या मूर्ख गोरक्षकांच्या लक्षात येत नाही काय ?

तुफान चर्चा ! मस्त प्रतिसाद .

१ म.न.पा.चे बहुसंख्य सफाईकामगार हे दलित आहेत. आणि इतर सर्व चतुर्थश्रेणी सरकारी कर्मचार्‍यांप्रमाणे तेही कामचुकारी, हलगर्जी, कुचराई, भ्रष्टाचार या रोगाची (काकणभर अधिकच)
२ समूहाचे अंगभूत असे दोषही

ही वाक्य काहीतरी सांगत नाहीत का.....

सफाई कामगारांच्या व्यथा कचराकोंडी ह्या पुणे मनपाच्या कामगार कामगार संघटनेने केलेल्या 'कचराकोंडी' ह्या डॉक्युमेंटरीमध्ये अवश्य पाहा. (वेळ ५४ मि.)