मुलांना आंतरजालावरील ‘कु’ स्थळांपासून कसे वाचवावे ?

आंतरजाल हे अद्ययावत तंत्रज्ञान असेलही पण स्पर्धा आहे म्हणून नकळत्या वयाच्या मुलांना ते अवगत असले पाहिजे हे पटत नाही.
आंतरजालावरून माहिती हवी असेल तर पालकाच्या देखरेखीखाली ती मिळवली जाऊ शकते.
मुळात प्रश्नाचेच अस्तित्व अनावश्यक वाटत असल्याने उपाय सुचवू शकत नाही.

मुलांचे आंतरजाल वापरणे हल्लीच्या/भविष्यातील पालकांसांठी समस्या ठरू शकते, त्यावर मुलांचे वेळोवेळी प्रबोधन हा सर्वात महत्वाचा उपाय आहे, पण आंतरजाल-चाळणी पण महत्वाची आहेच. आंतरजाल-वापर-नियंत्रणासाठी प्राथमिक-ते-प्रगत अशा अनेक प्रणाल्या(systems) आहेत, त्यापैकी काही फुकट(योग्य शब्द?)(ओपन-सोर्स) तर काही विकत वापरण्यासारख्या प्रणाल्या आहेत.

स्क्विड हा प्रॉक्झी व त्यावर वापरता येण्याजोगी स्क्विडगार्ड चाळणी(वेब-फिल्टर) ओपन-सोर्स आहे व बहुतांश ऑपरेटींग सिस्टिम्सवर चालते, ह्यातिल प्रॉक्झी ही प्रणाली वापरून पाहिजे ती युआरएल्स ब्लॉक करता येतात, पण तो प्राथमिक फिल्टर आहे, स्क्विडगार्ड चाळणी(वेब-फिल्टर) कंटेट ओळखून त्याप्रमाणे कोणतेही युआरएल ब्लॉक करू शकते जे अधिक परिणामकारक आहे, मी स्वतः स्क्विडगार्ड चाळणी(वेब-फिल्टर)वापरलेली नाही पण तसे परिक्षण वापरकर्त्याने मला दिले आहे.

विकत घेण्याची तयारी असल्यास वेबसेन्स कंपनिचा वेब-फिल्टर देखिल उपयुक्त आहे, त्यामधे स्क्विडगार्डप्रमाणेच कंटेट-अनुसार साइट्स ब्लॉक करता येणे शक्य आहे, तसेच हवे ते कंटेंट दिवसातील ठराविक काळासाठीच आंतरजालावर बघता येईल अशी सोय करता येते (जसे, मुलांना गेमसाईटचा वापर दिवसात १ तासासाठीच करता येइल असे नियम त्यात तयार करता येउ शकतील.)ही प्रणाली वापरून(ट्रायल) बघितल्यावर विकत घेता येते. हे विन्डोज आणि लिनक्स च्या काही ऑपरेटींग सिस्टिम्स वर चालते.

ह्या प्रणाल्या वापरण्यासाठी संगणकाचे बरेचसे ज्ञान असणे गरजेचे आहे.

इतर कंटेंट-नियंत्रण प्रणाल्यांबद्दल इथे माहिती उपलब्ध आहे.

अर्थात, ह्या सगळ्यां प्रणाल्यांना गंडवून पाहिजे ते आंतरजालावर बघता येऊ शकते, पण पाल्य तेवढा हुशार असल्यास ह्या चाळण्या फारश्या परिणामकारक नाहीत.

स्वतः अशा संस्थळाबाबत अद्ययावत माहिती राखून! वर वर हे वाक्य टवाळीचे वाटेल पण मथितार्थ लक्षात घ्यावा. नेट-नॅनी वगैरेला मुले केव्हाच पुरून उरतात.

नुकताच आलेला एक वाईट अनुभव. शाळेत शिकणार्‍या माझ्या एका पुतण्याने 'फोरप्ले' बद्दल काही लेखन त्याच्या फेसबुका भिंतीवर टाकले, त्याचा अर्थही कळण्याचे त्याचे वय नव्हते. कोण्या फेसबुक मित्राने कुठलेले अ‍ॅप रेकमेंड केले, याने केले रन नि दिले उत्तर छापून. खुद्द त्याचा बाप फेसबुकावर आहे नि कनेक्टेड आहे (की हे पोरगंच बापाचा आयडी चालवतंय देव जाणे) त्याला देखील त्या शब्दाचा अर्थ समजला नसावा. या चिरंजीवांना बापाने कौतुकाने आठवीतच लॅपटॉप नि वायरलेस नेट घेऊन दिले आहे. अगदी स्पष्टच सांगायचं तर बाप कम्प्यूटर या विषयात अडाणी. म्हणून पोराला जमतंय या कौतुकाच्या नादात ही अवस्था आलेली. दोन वेळ या बापाला मी त्याच्या पोराच्या एकुण नेटवरील वावराबाबत सावध केले होते. परिणाम शून्य. यावेळेस तीही तसदी घेतली नाही मी. थोडक्यात जे आपल्याला समजत नाही ते पोराला जमते या कौतुकाच्या भरात वाहवत न जाणे हा महत्त्वाचा धडा आहे. त्यासाठी त्याबाबत आईबापाने माहिती करून घेणे अत्यावश्यक.

कम्प्यूटर नि नेट द्यायचेच असेल तर लॅपटॉप न देता डेस्कटॉप द्यावा (जेणेकरून निश्चित ठिकाणी नि समोर राहिल) नि वायरलेस कनेक्शन न देता वायर्ड कनेक्शन घ्यावे, ज्यामुळे ते नेट अन्य कोणाच्या मशीनवरून वापरता येणार नाही. किमान एवढे तरी करू शकतो. इतके रिजिड झाले की मग नेट्-नॅनी वगैरे सॉफ्टवेअर वापरून त्याचा वापर नियंत्रित नि अन्डर्-सर्विलन्स ठेवता येईल.

अश्या प्रकारचा प्रश्न प्रत्येक काळात पालकांसमोर असतोच. आणि त्यांनी काहीही केले तरी मुले ते साहित्य मिळवून वाचतातच.

श्री ज जोशी यांनी एक आठवण सांगितली आहे. त्यांच्या पौगंडावस्थेत ना सी फडक्यांच्या कादंबर्‍या उघडपणे वाचणे शक्य नसे (परंतु ब्रह्मचर्य हेच जीवन हे पुस्तक उघडपणे वाचता येत असे). त्या चोरून वाचल्या जात असत.

माझ्या पौगंडावस्थेत वाचनालयात इलस्ट्रेटेड वीकली, टाईम, न्यूजवीक सोबत डेबोनेअरसुद्धा असे ;) आणि ते आम्ही ग्रंथपालाची नजर चुकवून पहात असू.

यू ट्यूब सारखी संकेतस्थळे प्रौढांसाठीच्या कंटेंटसाठी ईमेल अकाउंटने लॉग इन करायला लागतात. पण हा उपाय कुचकामाचा आहे कारण आपल्या ८-१० वर्षांच्या मुलांना फेसबुक अकाउंट उघडता यावे म्हणून पालकांनीच त्यांना १८-२० वर्षांचे दाखवून अकाउंट उघडून दिलेले असते.

Technophile या शब्दाला मराठी प्रतिशब्द काय असावा? तंत्रलोभी?

तंत्रज्ञानाने काही संस्थळे जरी ब्लॉक करु शकलो किंवा त्यांना अक्सेस दिला नाही तरी नेटकॅफे मधे जाउन, मित्राच्या घरुन अन्य ठिकाणहून मुले आक्षेपार्ह बघतीलच. आजच्या सर्वच जेष्ठांनी कमी आधीक प्रमाणात त्यांच्या पौंगडावस्थेत काहीना काही आक्षेपार्ह केले आहे. हे असे चालायचेच.

नियमीत स्वरुपात आपल्या मुलांशी सर्व विषयांवर अमके योग्य, अमके अयोग्य अशी चर्चा करुन आपले मत सांगीतले तर मुलांना अचानक समोर आलेली आक्षेपार्ह माहिती हाताळता यायला मदत होईल. आपल्या पोरांना अगदीच धाकाखाली, अगदीच सोज्वळ ठेवले व आपणही गप्प राहीलो तर जेव्हा मुलांसमोर आक्षेपार्ह माहिती येईल ती बावचळून जातील. पालक त्यांच्यावर ओरडले तर मुले आपल्यासमोर विषय काढणार नाही, त्यांच्या मनातील प्रश्नांची उत्तरे मग अन्य लोकांकडून उदा. मित्रमंडळी यांच्याकडून घेतील. ती उत्तरे चूकीची असु शकतात त्यामुळे आपल्या मुलांच्या प्रश्नांची उत्तरे आपणच द्यायची. अवघड असली तरी.
अजुन एक सोपा उपाय वर्तमानपत्र वाचायला द्या. वाईट/ अत्याचाराच्या बातम्या आल्या असतील तर ते कसे अयोग्य आहे असे त्यांच्या मनावर बिंबवले. मुलांनी कसे वागायला हवे अन्यथा काय होउ शकते हे सांगीतले. तर मुलेही आक्षेपार्ह विषय कसे हाताळायचे शिकू / समजू शकतात. मुलांशी वेळोवेळी संवाद साधणे महत्वाचे.

मुलांना आंतरजालावरील ‘कु’ स्थळांपासून 'वाचवावे' म्हणजे काय? साधारणतः मुले (मुलगे+मुली) ठराविक वयात या गोष्टीत रस घेतातच. त्याचे कारण उत्सुकता असते. तेव्हा जर त्यांनी अश्या संस्थळावर डोकावले तर त्यात 'अब्रह्मण्यम' असा गहजब करण्यात काहीच हशील वाटत नाही. तुम्ही अशी संस्थळे बंद केलीत तरी मुलांना आता मोबाईल, इतरांच्या घरातले कंप्युटर्स, मासिके, सिडीज् वगैरे द्वारे या गोष्टी मिळणारच आहेत.

शिवया दुसरे असे की झाकले की वाकून बघावेसे वाटतेच ;) त्यात काही विषेश आहे, 'मोठे' काहितरी दडवत आहेत वगैरे संशय मुलांच्या मनात आला तर अधिक उत्सूकतेने किंवा आता त्यांना धडाच शिकवतो या अभिनिवेषाने परिस्थिती अधिक हाताबाहेर जाईल असे वाटते.

तेव्हा मुले कोणत्या वेबसाईट्स बघतात युआवर लक्ष असावे, हिस्टरी चेक करावी (अश्या संस्थळांवर डोकावणे क्वचित असल्यास काणाडोळा करावा;) ), डेस्कटॉप हॉल मधे ठेवावा, घरात संवाद असावा व कोणत्याही विषयावर बोलता येईल असे वातावरण असावे. माझ्यामते इतके खूप आहे. गाळणी वगैरे लावयची गरज वाटत नाही

वयात आल्यावर शारीरीक संबंध असलेल्या गोष्टींकडे लक्ष जातंच. तुमचं नव्हतं का जात? म्हणजे मला नका सांगु पण स्वत:ला च विचारा. ऋषिकेश यांचा विचार चांगला आहे पण सगळ्याच पालकांचे मुलांशी खेळीमेळीचे वातावरण नसते हे नमुद करु इच्छीते. थोडंसं चालायचंच पण आपण आपल्याकडुन मुलांना त्यांचा हसरा, खेळकर मुड पाहुन वैज्ञानिक माहीती देणे उत्तम.

'न कळत्या वयात' म्हणजे कधी तेदेखील बदलतं आहे हे लक्षात घेत असाल अशी आशा आहे.

'कु'स्थळाची व्याख्या काय ?

श्रीयुत मी व रमताराम यांच्या प्रतिसादांमुळे जालावरील स्थळांना रोखण्याबद्दल चांगली माहिती मिळाली आहे अन मुलांवर काही प्रमाणात अंकुश कसा ठेवता येईल हे समजले. चिजं यांच्या म्हणण्याप्रमाणे न कळत्या वयापैकी ‘बाल’ वयीन मुलांसाठी हा उपाय प्रभावी ठरेल. मात्र कुमारवयीन मुलांसाठी मात्र ‘सहज’ यांनी सुचवलेला मुलांना विश्वासात घेऊन माहिती देणे हा मार्गच योग्य ठरेल असे वाटते.
या सर्वांना धन्यवाद. तसेच इतर सर्वांच्या प्रतिसादांमधून य प्रश्नाच्या नवीन बाजू दिसल्या. त्यांनाही धन्यवाद.

फारच उद्बोधक चर्चा चालू आहे.
(ही चर्चा वाचून मोठी माणसं लहानांच्याबाबतीत असा विचार करतात हे आता उघड झाल्याने कुस्थळे पाहण्यासाठी मला इतर उपाय करावे लागतील (असा विचार एखादा लहान मुलगा करू शकतो))