आग रामेश्वरी ...

आग रामेश्वरी ...
=========

--राजीव उपाध्ये

 

नुकतेच आय०आय०टी० मुंबई मध्ये एका आत्महत्येमुळे घडलेले रामायण या संस्थेचा माजी विद्यार्थी म्हणून मला अतिशय वेदनादायी होते. या घटनेच्या सर्व कारणांचा शोध संबंधित यंत्रणा घेतीलच पण यात एका महत्त्वाच्या गोष्टीकडे दूर्लक्ष होण्याची शक्यता आहे. मूळ कारणे बाजूला राहून भलत्याच गोष्टींचा गळा पकडला गेल्यामुळे जे नुकसान होते आणि कटुता वाढत ते वेगळेच...

भारतासारख्या देशात तुम्ही कुणाच्या नावाचे कुंकू लावता यावर तुमच्या कामाचे/कल्पनांचे महत्त्व ठरते. श्रेयलंपटांसाठी चित्रावती काढल्या शिवाय इथे निभाव लागत नाही, याचा मी भरपूर अनुभव यापूर्वी घेतला असल्याने याकडे गांभीर्याने बघितले जाईल असे वाटत नाही.

आज समाजमाध्यमांमुळे आय०आय०टी० मधल्या विद्यार्थ्यांचे आयुष्य कसे असते याची झलक कुणालाही बघता येऊ शकते. तिथल्या कॅम्पसमधून येणार्‍या क्लिप्स बघितल्यावर ठळक पणे लक्षात आलेली गोष्ट म्हणजे मुलांच्या झोपेचा चुत्थडा झालेला असतो. सतत झोपेची वाट लागल्यावर शरीराचे घड्याळ बिघडते आणि काही व्हल्नरेबल व्यक्तींच्या मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो, हे स्वीकारायची आय०आय०टी० व्यवस्थापनाची तयारी आहे का, याचे मलाच मोठ्ठे कोडे आहे.

हे विज्ञान सोप्या शब्दात समजाऊन सांगणे मला आवश्यक वाटते. मानवी शरीराची अनेक कार्ये दिवस आणि रात्रीच्या चक्राशी संबंधित असतात.

आपण झोपतो, जागे होतो, भूक लागते, शरीराचे तापमान बदलते, हार्मोन्स स्रवतात आणि मेंदूची कार्यक्षमता दिवसभरात वेगवेगळ्या टप्प्यांवर बदलत असते. या सर्व घटनांमागे एक अदृश्य यंत्रणा कार्यरत असते. तिला म्हणतात *सर्केडियन रिदम* (Circadian Rhythm) किंवा शरीराचे जैविक घड्याळ.

हे घड्याळ साधारण चोवीस तासांच्या चक्रानुसार शरीराच्या असंख्य क्रियांचे नियमन करते. सकाळचा प्रकाश, संध्याकाळचा अंधार, झोपेची वेळ आणि दैनंदिन दिनक्रम यांच्याशी त्याचा जवळचा संबंध असतो.  परंतु या जैविक घड्याळाचे संतुलन बिघडले तर काय होते? झोपेवर परिणाम होतो, मनःस्थिती बदलते, तणाव सहन करण्याची क्षमता कमी होते, भावनिक अस्थिरता वाढते. आणि याच संदर्भात गेल्या काही वर्षांत मानसोपचारशास्त्र आणि न्यूरोसायन्समध्ये एक महत्त्वाचा प्रश्न उपस्थित झाला आहे.

जैविक घड्याळातील बिघाडाचा आत्महत्येच्या विचारांशी किंवा आत्महत्येच्या वर्तनाशी संबंध असू शकतो का?

या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी संशोधक आता केवळ नैराश्य किंवा झोपेच्या तक्रारींकडे पाहत नाहीत. ते शरीराच्या जैविक वेळेतील अनियमितता, दैनंदिन हालचालींचे स्वरूप, मेलाटोनिनचे स्रवण आणि मेंदूतील तणावनियंत्रक यंत्रणांचा अभ्यास करीत आहेत.

मेंदूमध्ये हायपोथॅलॅमस नावाचा एक महत्त्वाचा भाग असतो. त्यामध्ये सुप्राकायाझ्मॅटिक न्यूक्लियस (Suprachiasmatic Nucleus किंवा SCN) नावाचा पेशीसमूह असतो. त्याला शरीराचे मुख्य जैविक घड्याळ म्हणता येईल. डोळ्यांमधून मिळणाऱ्या प्रकाशाच्या संकेतांनुसार SCN शरीराला दिवस आणि रात्र यांची जाणीव करून देतो.

सकाळचा प्रकाश मिळाल्यावर जागृतीशी संबंधित प्रक्रिया चालू होतात. संध्याकाळी अंधार वाढल्यावर पिनियल ग्रंथीतून मेलाटोनिन या संप्रेरकाचे स्रवण वाढते आणि शरीर झोपेच्या दिशेने जाऊ लागते.

याशिवाय शरीराचे तापमान, कोर्टिसोल, रक्तदाब, चयापचय, रोगप्रतिकारक यंत्रणा आणि मेंदूतील अनेक न्यूरोट्रान्समिटर यांचे कार्यही या जैविक घड्याळाशी संबंधित असते. म्हणजेच झोप ही या यंत्रणेचा एक भाग आहे; संपूर्ण जैविक घड्याळ नव्हे.

एखादी व्यक्ती आठ तास झोपत असेल, तरी तिची झोपेची वेळ दररोज बदलत असेल, दिवसाचा प्रकाश अपुरा मिळत असेल किंवा तिचे जैविक घड्याळ आणि बाह्य दिनक्रम यांच्यात विसंगती असेल, तर तिच्या सर्केडियन आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो.

आत्महत्येच्या संशोधनात सर्केडियन रिदमचा प्रवेश

या विषयावरील महत्त्वाचे संशोधन २०२४ मध्ये *Neuroscience & Biobehavioral Reviews* या नियतकालिकात प्रकाशित झाले. Rachel F. L. Walsh आणि सहकाऱ्यांनी केलेल्या या अभ्यासाचे शीर्षक होते:

*Social and Circadian Rhythm Dysregulation and Suicide: A Systematic Review and Meta-Analysis.*

संशोधकांनी या विषयावरील ५२ संशोधनांचा आढावा घेतला. या संशोधनात काही महत्त्वाचे निष्कर्ष समोर आले. पहिला म्हणजे, रात्री उशिरापर्यंत जागे राहण्याची नैसर्गिक प्रवृत्ती असलेल्या व्यक्तींमध्ये, म्हणजेच Evening Chronotype असलेल्या व्यक्तींमध्ये, आत्महत्येचे विचार आणि आत्महत्येशी संबंधित वर्तन यांच्याशी सांख्यिकीय संबंध आढळला.

दुसरा म्हणजे, दैनंदिन जीवनातील नियमिततेचा अभाव आणि आत्महत्येशी संबंधित विचार किंवा वर्तन यांच्यातही संबंध दिसून आला. उदाहरणार्थ, रोज वेगवेगळ्या वेळी झोपणे, अनियमित वेळी उठणे, जेवणाच्या वेळा बदलत राहणे आणि दिवसातील सामाजिक संपर्क कमी होणे.

तिसरा निष्कर्ष विशेष लक्षवेधी होता. शरीराच्या हालचालींची नोंद करणाऱ्या उपकरणांच्या साहाय्याने मोजलेल्या काही सर्केडियन निर्देशकांचा आत्महत्येशी संबंधित वर्तनाशी संबंध दिसून आला.

मात्र या संशोधनातील एक महत्त्वाची मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. सर्व प्रकारच्या सर्केडियन विस्कळीतपणाचा आणि आत्महत्येशी संबंधित वर्तनाचा एकत्रित सांख्यिकीय संबंध महत्त्वपूर्ण आढळला नाही. काही विशिष्ट निर्देशकांमध्ये मात्र संबंध दिसून आला.

सर्केडियन रिदम आणि आत्महत्या यांच्यातील संबंध समजून घेताना झोपेवरील संशोधनही महत्त्वाचे ठरते. २०२० मध्ये Richard T. Liu आणि सहकाऱ्यांनी *Clinical Psychology Review* या नियतकालिकात एक व्यापक मेटा-अॅनालिसिस प्रकाशित केले. त्यांनी झोपेतील बिघाड आणि आत्महत्येशी संबंधित परिणाम यांच्यावरील ४१ दीर्घकालीन संशोधनांचा आढावा घेतला. या संशोधनात निद्रानाशासह झोपेतील इतर अडथळे पुढील काळातील आत्महत्येचे विचार, आत्महत्येचे प्रयत्न आणि आत्महत्येमुळे होणारे मृत्यू यांच्याशी संबंधित असल्याचे दिसले.

या संशोधनाचे विशेष महत्त्व असे की त्यात केवळ एकाच वेळी दिसणारा संबंध तपासला नव्हता. अनेक अभ्यासांमध्ये झोपेतील समस्या आधी नोंदवण्यात आल्या होत्या आणि त्यानंतरच्या काळातील मानसिक आरोग्यविषयक परिणाम तपासण्यात आले होते.

यामुळे झोपेतील बिघाड हा केवळ नैराश्याचा परिणाम नसून भविष्यातील मानसिक अस्थैर्याची पूर्वसूचना असू शकते, अशी शक्यता पुढे येते.

तथापि, या संबंधातून झोपेचा बिघाड आत्महत्येला कारणीभूत ठरतो, असे निश्चितपणे सिद्ध होत नाही. मग मेंदूवर नेमका काय परिणाम होत असावा? या संबंधामागील संभाव्य जैविक यंत्रणा समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

१. भावनांवरील नियंत्रण कमी होणे

मेंदूतील प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स हा भाग निर्णयक्षमता, आत्मनियंत्रण आणि भावनांचे नियमन यासाठी महत्त्वाचा असतो.

अमिग्डाला हा भाग भीती, धोका आणि भावनिक प्रतिक्रिया यांच्याशी संबंधित आहे.

झोपेचा अभाव आणि जैविक वेळेतील विसंगती यांमुळे या दोन्ही भागांमधील कार्यात्मक समन्वयावर परिणाम होऊ शकतो. परिणामी, नकारात्मक अनुभवांना तीव्र प्रतिक्रिया देणे आणि तणावपूर्ण परिस्थितीत योग्य निर्णय घेणे कठीण होऊ शकते.

२. कोर्टिसोल आणि तणावाची यंत्रणा

कोर्टिसोल हे शरीरातील महत्त्वाचे तणाव-संप्रेरक आहे. त्याचे स्रवण दिवसभरात विशिष्ट लयीनुसार बदलते.

सकाळी त्याची पातळी तुलनेने जास्त असते आणि रात्री ती कमी होते.

सर्केडियन रिदम विस्कळीत झाल्यास या लयीवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे तणावाला प्रतिसाद देणाऱ्या HPA Axis या यंत्रणेचे नियमन बदलू शकते.

दीर्घकाळ तणाव आणि झोपेतील बिघाड यांचा एकत्रित परिणाम भावनिक आरोग्यावर होण्याची शक्यता आहे.

३. सेरोटोनिन आणि मेंदूतील रासायनिक संदेशव्यवस्था

सेरोटोनिन हा न्यूरोट्रान्समिटर मनःस्थिती, भावनिक स्थैर्य, झोप आणि भूक यांच्याशी संबंधित आहे.

सर्केडियन घड्याळ आणि मेंदूतील सेरोटोनिन प्रणाली यांच्यात परस्परसंबंध आहेत. त्यामुळे जैविक लय विस्कळीत झाल्यास या संदेशव्यवस्थेच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो.

मात्र सेरोटोनिनमधील बदल हा सर्केडियन बिघाड आणि आत्महत्येच्या वर्तनाला जोडणारा सिद्ध झालेला थेट दुवा नाही.

४. दाह आणि रोगप्रतिकारक यंत्रणा

आपल्या शरीरातील रोगप्रतिकारक यंत्रणाही जैविक घड्याळानुसार कार्य करते.

झोपेतील बिघाड आणि सर्केडियन विसंगती यांचा शरीरातील दाहक प्रक्रियांशी संबंध आढळतो. काही संशोधनांमध्ये दाहाशी संबंधित रक्तातील निर्देशक आणि आत्महत्येच्या प्रयत्नांची तीव्रता यांच्यात संबंध तपासण्यात आला आहे.

२०२४ मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका छोट्या चिकित्सीय अभ्यासात आत्महत्येचा प्रयत्न केलेल्या ५२ व्यक्तींचा अभ्यास करण्यात आला. त्यात निद्रानाश, सर्केडियन विस्कळीतपणा आणि काही दाहक निर्देशक यांचा अधिक तीव्र स्वरूपाच्या आत्महत्येच्या प्रयत्नांशी संबंध आढळला.

हा निष्कर्ष लक्षवेधी असला तरी नमुना लहान असल्यामुळे त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.

या संशोधनाचा एक महत्त्वाचा व्यावहारिक पैलू म्हणजे वेअरेबल तंत्रज्ञान. आज स्मार्टवॉच, स्मार्ट रिंग आणि अॅक्टिग्राफी उपकरणांच्या मदतीने झोपेची वेळ, हृदयगती, हालचाली आणि काही प्रमाणात हृदयगतीतील बदल मोजता येतात.

यातून काही महत्त्वाचे निर्देशक मिळू शकतात.

Interdaily Stability (IS): एखाद्या व्यक्तीचा रोजचा झोप-जागेपणाचा आणि हालचालींचा दिनक्रम किती नियमित आहे, हे दर्शवणारा निर्देशक.

Intradaily Variability (IV): दिवसातील विश्रांती आणि हालचालींचे चक्र किती वेळा विस्कळीत होते, हे दर्शवणारा निर्देशक.

Relative Amplitude: दिवसभरातील सक्रियता आणि विश्रांती यांच्यातील फरक किती स्पष्ट आहे, हे दर्शवणारे मापन.

याशिवाय हृगल  (HRV) म्हणजे Heart Rate Variability, झोपेची नियमितता आणि हृदयगतीतील बदल यांचाही अभ्यास करता येतो.

यातून भविष्यात एखाद्या व्यक्तीच्या नेहमीच्या जैविक पद्धतीत झालेला असामान्य बदल ओळखण्यास मदत होऊ शकते.

उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीच्या नेहमीच्या दिनक्रमाच्या तुलनेत झोपेची वेळ सतत बदलणे, दिवसभरातील हालचाली कमी होणे, विश्रांतीच्या लयीचे विखंडन आणि इतर वर्तनात्मक बदल दिसू लागले, तर ते अधिक सखोल मानसिक आरोग्यविषयक तपासणीची गरज दर्शवू शकतात.

परंतु येथे एक महत्त्वाची मर्यादा आहे. सध्या कोणतेही स्मार्टवॉच, HRV मापन किंवा झोपेचे अॅप एखादी व्यक्ती आत्महत्या करेल की नाही, हे विश्वासार्हपणे सांगू शकत नाही. पण ज्यांची झोप दीर्घकाल बिघडली आहे त्यांच्यासाठी योग्य सूचना देऊ शकेल. अशा व्यक्तीना समुपदेशनासाठी दुर्घटना घडण्या आधीच बाजूला करता येईल.

पुढील संशोधनाची दिशा

या विषयात सर्वाधिक महत्त्वाचा प्रश्न असा आहे की सर्केडियन रिदममधील बदल हे मानसिक अस्वस्थतेचे परिणाम आहेत की मानसिक अस्वस्थता वाढण्यापूर्वी दिसणारे स्वतंत्र संकेत आहेत?

याचे उत्तर शोधण्यासाठी दीर्घकालीन संशोधन आवश्यक आहे. अशा संशोधनात व्यक्तींच्या झोपेची वेळ, दैनंदिन हालचाली, HRV, मनःस्थिती आणि मानसिक आरोग्याचे नियमित मूल्यमापन करावे लागेल. काही व्यक्तींमध्ये मेलाटोनिनच्या स्रवणाची वेळही मोजावी लागेल. विशेषतः Dim Light Melatonin Onset (DLMO) हे मापन महत्त्वाचे आहे. मंद प्रकाशातील परिस्थितीत मेलाटोनिन स्रवण्यास सुरुवात होण्याची वेळ मोजून व्यक्तीच्या अंतर्गत जैविक घड्याळाचा टप्पा समजू शकतो. अशा अभ्यासांमधून जैविक लयीतील बदल आत्महत्येच्या विचारांमध्ये वाढ होण्याच्या आधी दिसतात का, हे समजण्यास मदत होईल.

शेवटी एक महत्त्वाचा विचार

आत्महत्या ही अत्यंत गुंतागुंतीची मानवी घटना आहे. त्यामागे नैराश्य, मानसिक आघात, सामाजिक एकाकीपणा, आर्थिक ताण, नातेसंबंधांतील संघर्ष, व्यसन आणि अनेक जैविक घटक असू शकतात. त्यामुळे आत्महत्येचे स्पष्टीकरण केवळ एका संप्रेरकात, मेंदूतील एका रसायनात किंवा जैविक घड्याळात शोधता येणार नाही. सर्केडियन रिदममधील बिघाड फक्त मानसिक आरोग्य बिघडवत नाही तर कॅन्सर सारख्या व्याधींना आमंत्रण देतो.

तरीही सर्केडियन रिदमवरील संशोधन एक नवा दृष्टिकोन देत आहे. सर्केडियन रिदमला चुना लावणारी व्यवस्था आपल्या चुकांचे समर्थन करणार की  मूळ कारणांवर काम करणार? आरोग्याचा विचार करताना आपण केवळ व्यक्ती काय विचार करते, तिला काय वाटते किंवा तिच्या आयुष्यात काय घडले आहे, एवढेच पाहू नये. तिचे शरीर कोणत्या जैविक लयीमध्ये कार्यरत आहे, हेदेखील समजून घ्यावे.

कदाचित मानसिक असुरक्षिततेची काही चिन्हे व्यक्तीच्या दैनंदिन जैविक लयीमध्ये आधीपासून दिसत असतील. ती ओळखण्यासाठी भविष्यातील संशोधन आणि वेअरेबल तंत्रज्ञान उपयुक्त ठरू शकते.