पॅरिसची बातमी

(डिस्क्लेमर: या संप्रदायाच्या अनेक गोष्टी मला व्यक्तिशः पटत नाहीत; त्या (न पटणार्‍या) गोष्टींकरिता या संप्रदायाचे मी समर्थनही करू इच्छीत नाही. परंतु तरीही...)

ब्रो ची या संप्रदाया बरोबर अनेक वर्षं जवळीक आहे म्हणे.

यात आश्चर्यजनक असे काहीही नसावे. गुजरातमध्ये/जागतिक गुजराती समाजात या संप्रदायाचे पुष्कळ मोठे प्रस्थ आहे. (त्यामुळे, ब्रो-ची जर या संप्रदायाबरोबर जवळीक नसती, तरच आश्चर्य वाटले असते.)

जगभर बराच फोफावलेला संप्रदाय आहे हा; बख्खळ पैसा आहे. जगभरात ठिकठिकाणी भव्य संगमरवरी मंदिरे आहेत. (अक्षरधामचे (दहशतवादी हल्ला फेम) मंदिर काय, झालेच तर दादर टी.टी.चे स्वामिनारायण मंदिर काय. जगभरात अन्यत्रही कित्येक आहेत. आमच्या उपनगरीय अटलांटा परिसरातदेखील आहे.)

तुम्हीआम्ही या संप्रदायाच्या श्रद्धांशी सहमत असू वा नसू, परंतु, निव्वळ स्थापत्याच्या/सौंदर्याच्या दृष्टिकोनातून यांची भव्य संगमरवरी मंदिरे ही पाहण्यालायक असतात. (बोले तो, ताजमहाल जर पाहायचा, तर हे का नाही, अशा अर्थाने. आणि, (पाहण्यालायक) का नसतील? बख्खळ पैसा ओतून, गुजरातेतील कारागिरांकरवी तपशीलवार, मेड-टू-ऑर्डर बनवून घेतलेली असतात. कोरीव काम केलेले संगमरवरी सुटे भाग गुजरातेतून येतात; अंतिम असेंब्ली तेवढी (जगात जेथे कोठे असेल तेथे) स्थानिक होते.) झालेच तर, दिवाळीच्या वेळेस यांच्या मंदिरांतील देवाच्या, झालेच तर, या संप्रदायातील पुरातन स्वामी-महंतांच्या, मूर्तींसमोर मिठाईची/फराळाची जी आरास मांडतात, ती (some — including yours truly — may personally consider it a gross waste of food and money, परंतु तरीही) प्रेक्षणीय असते. शिवाय, यांच्या मंदिरांशी संलग्न दुकानांत मिठाया, फरसाण, तथा अन्य खाद्यपदार्थ जे विक्रीस असतात, तेदेखील बरे असू शकतात.

(अटलांटाजवळील आमच्या ग्विनेट कौंटीतील लिल्बर्न गावातल्या मंदिराची गोष्ट. हे मंदिर २०००च्या दशकाच्या मध्याकडे कधीतरी बांधले गेले. जगातील इतर स्वामिनारायण मंदिरांप्रमाणेच भव्य आहे, प्रेक्षणीय आहे, खूप मोठ्या परिसरावर पसरलेले आहे, शिवाय तळी नि कारंजी नि बरेच कायकाय आहे, वगैरे वगैरे. थोडक्यात, टूरिष्ट मॅग्नेट आहे. (आणि, देशी भाविक/बिगरभाविकच नव्हे, तर व्हाइट टूरिष्ट मॅग्नेटसुद्धा आहे.) हे जेव्हा बांधले, तेव्हा त्याचा बराच गवगवा झाला होता. आधी म्हटल्याप्रमाणे, सुटे भाग गुजरातेतून, अंतिम असेंब्ली स्थानिक (आणि निदान काही अंशी तरी स्थानिक गुजराती व्हॉलंटियरफोर्सकरवी, त्यात बरीचशी एबीसीडी तरुणाई, वगैरे). उद्घाटनाकरिता त्यांचे कोणी महंत खास भारतातून आले होते, त्यांची मिरवणूक, लिल्बर्नच्या रस्त्यातून हत्ती फिरविला, वगैरे वगैरे. स्थानिक देशी लोकांतच नव्हे, परंतु एकंदरच स्थानिक प्रसिद्धी भरपूर मिळाली होती त्या प्रसंगास. अर्थात, बख्खळ पैसा आणि भक्तगणांचे बख्खळ प्रस्थ असल्याखेरीज हे होऊ शकत नाही.)

मात्र, gender segregation is rampant and systemic.

म्हणजे, अल-जझीराच्या त्या आर्टिकलात म्हटलेले आहे, की, त्यांच्या महंतांना ब्रह्मचर्य, झालेच तर स्त्रियांशी संपर्क टाळणे, वगैरे सक्तीचे आहे, परंतु भक्तांवर तितकेही कडक बंधन नाही, वगैरे वगैरे. प्रत्यक्षात, (निदान आमच्याइथल्या लिल्बर्नच्या मंदिरात तरी मी जे पाहिले, त्याप्रमाणे) आरतीच्या वेळेस पुरुष एकीकडे नि स्त्रिया एकीकडे, ही कडक विभागणी असते. इतकी, की कडेवरच्या तान्ह्या मुलांनादेखील त्यातून सूट नाही. तान्हे मूल जर मुलगा असेल, तर त्याने आईच्या कडेवर स्त्रियांच्या बाजूला, किंवा मुलगी असेल, तर वडिलांच्या कडेवर पुरुषांच्या बाजूला, जायला परवानगी नाही; लगेच यांचे व्हॉलंटियर अडवितात. (आई मुलाबरोबर एकटीच किंवा वडील मुलीबरोबर एकटेच आलेले असतील, तर काय करायचे, मुलाला किंवा मुलीला बेवारश्यासारखे सोडून द्यायचे का, असा प्रश्न विचारायचा नसतो. तुमची डोकेदुखी आहे ती. येऊ नका एवढेच असेल तर.)

ही विभागणी (माझ्या आठवणीप्रमाणे) केवळ आरतीच्याच वेळेस नसते, तर जेव्हा जेव्हा म्हणून रांग लावण्याचा प्रश्न उद्भवू शकतो, तेव्हा तेव्हा लागू होते. एकदा एका पांढर्‍या टूरिष्ट नारीने तेथील एका मंदिरकर्मचार्‍यास याबद्दल प्रश्न विचारला असता, हे तुमच्याच सुरक्षिततेकरिता आहे, असे उत्तर देण्यात आले. म्हणजे आपले भारतीय पुरुष (अगदी अमेरिकेत राहणारेसुद्धा) काय लायकीचे असतात, असा संदेश यातून इतरांना जातो, याचा विचार करायचा नसतो.

(परंतु, परंपरा!)

Having said that,

'बोचासनवासी' हे नाव असलेल्या हिंदू धार्मिक समुदायाच्या शंभरेक (अर्थातच पुरुष) सदस्यां करता Eiffel Towers ने तिथे काम करणार्‍या बायकांना त्यांच्या नेहेमीच्या कामाच्या जागेवर येऊ दिलं नाही! टुरिस्टांच्या पैशासाठी आता हे चाळे परदेशात सुद्धा खपवून घ्यायला लागले वाटतं!

हे तितकेसे पटले नाही.

'बॅप्स'च्या अटी कितीही चमत्कारिक असोत, नि तुम्हाआम्हाला न पटणार्‍या असोत (फॉर द रेकॉर्ड, मला पटत नाहीत.), परंतु, त्यांत काहीही नवीन नाही. झालेच तर, त्या जगजाहीर आहेत. झालेच तर, (माझ्या समजुतीप्रमाणे) ही खाजगी, पूर्वनियोजित भेट होती. (म्हणजे, त्या वेळेस इतर टूरिष्ट तेथे असणे अपेक्षित नव्हते.) अशा परिस्थितीत, ('बॅप्स'चे समर्थन अजिबात करीत नाही, परंतु) टॉवरच्या मॅनेजमेंटने नक्की काय करणे अपेक्षित होते?

• एक पर्याय म्हणजे, खाजगी भेट आहे, ती (त्यासोबतच्या अटींसह) स्वीकारून गिर्‍हाइकास oblige करणे, नि त्याकरिता स्त्री-कर्मचार्‍यांना विनंती करणे, की बुवा तेवढ्या वेळापुरते (for whatever reason) कृपया उपस्थित राहू नका, म्हणून. (मला निश्चित खात्री नाही, परंतु) हे व्यवस्थापनाच्या अखत्यारीत का असू नये, ते कळत नाही. हे चमत्कारिक आहे खरे, परंतु, त्यामुळे एखाद्या स्त्री कर्मचार्‍याच्या हक्कांचे त्यामुळे उल्लंघन झाले, हा दावा कितपत सयुक्तिक आहे, याबद्दल किंचित साशंक आहे. (For the sake of the argument, समजा, येणार्‍या गटास स्त्रियांच्या उपस्थितीबद्दल काहीही घेणेदेणे नसते, परंतु, ते जर कट्टर शाकाहारी असते, तर त्या परिस्थितीत, (येणार्‍या गटाच्या पॅकेज डीलमध्ये त्यांची खानपानसरबराई अंतर्भूत आहे असे वादाच्या सोयीसाठी गृहीत धरून) मांसाहारी अन्नाचा त्यांच्याशी चुकूनही संपर्क येऊ नये, एतदर्थ शाकाहारी स्वयंपाक वेगळ्याने करून त्याकरिता शाकाहारी बावर्चीसुद्धा जर वेगळे ठेवले, तर (असे करावे, की न करावे, हा पूर्णपणे वेगळा मुद्दा, परंतु) त्यामुळे (या शाकाहारी गटास serve करू दिले न गेल्याने) मांसाच्या पाककृती करणारे जे बावर्ची त्या आस्थापनात होते, त्यांच्या मूलभूत अधिकारांवर त्यामुळे घाला आला, हा आरोप तेथे कितपत टिकावा?)
• दुसरा पर्याय म्हणजे, येणार्‍या गटास '(तुमच्या अटींसह) उडत जा!' म्हणून सांगणे. हेदेखील बहुधा व्यवस्थापनाच्या पूर्णपणे अखत्यारीत असावे. त्या परिस्थितीत, 'आमच्या ethnicityमुळे, आमच्या cultureमुळे आमच्याविरुद्ध discriminate केले गेले', म्हणून बोंब मारायला, आस्थापनाची बदनामी करायला, ग्राहक मोकळा! (आफ्टर ऑल, ग्राहकाचेही काही अधिकार असतात, की नाही?)

पहिला पर्याय निवडला, तर कर्मचारी बोंबलतात. दुसरा पर्याय निवडला, तर ग्राहक बोंबलतात. Damned if you do, and damned if you don't! आस्थापनाने नक्की काय करावे अशा परिस्थितीत?

(आणि, (पैसे मोजणार्‍या) गिर्‍हाइकांना सहजासहजी 'उडत जा!' म्हणून हाकलून द्यायला (आणि तेदेखील तत्त्वासाठी!), आयफेल टॉवर हे काय मराठी आस्थापन आहे काय?)

(शिवाय, हा प्रकार फ्रान्समध्ये व्हावा, हेदेखील अंमळ रोचक आहे. म्हणजे, (मुस्लिम स्त्रियांना एजन्सी नसते, हे गृहीत धरून) बुरख्यांवर, हिजाबवर बंदी घालायची होती. (मुस्लिम स्त्रियांना एजन्सी असते, की नसते, हा पूर्णपणे वेगळा मुद्दा. परंतु, अरे, त्या बायकांना ठरवू द्या ना, त्यांना बुरखा घालायचा आहे की नाही ते? तुम्ही का ते त्यांच्यावर लादता? आणि, उगाच 'इस देश में रहना होगा, तो वंदे मातरम् कहना होगा' कशासाठी?) तर त्याकरिता कायदा अशा प्रकारे केला गेला, की सार्वजनिक ठिकाणी धार्मिक चिन्हांच्या दिखाव्यावर बंदी. म्हणजे, तत्त्वतः यात सरदारजींचे फेटे आले, हिंदू स्त्रियांच्या टिकल्या नि मंगळसूत्रे आली, ख्रिश्चनांचे क्रॉससुद्धा आले. (सरदारजींनी फेटे बांधावेत की नाहीत, झालेच तर हिंदू स्त्रियांनी  टिकल्या नि मंगळसूत्रे परिधान करावीत की नाहीत, किंवा ख्रिश्चनांनी क्रॉस मिरवावा की नाही, हे पूर्णपणे वेगळे प्रश्न. शिवाय, कोणास ठाऊक, या इतर धार्मिक चिन्हांविरुद्ध कारवाई होणारही नाही, कदाचित (निदान क्रॉसविरोधात तरी होणार नाही, अशी, का, कोण जाणे, परंतु, खात्री वाटते), परंतु, कोणी सांगावे? बिचार्‍या मनमोहनसिंहांना मध्यस्थी करून स्पष्टीकरण मिळवावे लागले!) शिवाय, 'आमचा देश, आमचे नियम' (अर्थात, 'इस देश में रहना होगा'), वगैरे वगैरे, हे तर आहेच. एकंदरीत काय, (फ्रान्सबद्दल एरवी आदर आहे, परंतु) फ्रान्सची ही Forced Libertyची संकल्पना काही आपल्या टाळक्यात शिरायला तयार नाही बुवा!)

(कधीकधी तर वाटते, की (त्या बॅप्स-आयफेल टॉवर प्रकरणातले) ते 'कामगारांच्या हक्का'चे दावे काय, किंवा 'स्वातंत्र्या'च्या (नि त्यापेक्षासुद्धा, 'फ्रेंच स्वातंत्र्यपरंपरे'च्या) नावाखाली सार्वजनिक ठिकाणी धार्मिक चिन्हांवर बंदी काय, हा सगळा छुपा उजवा कांगावखोर चावटपणा आहे, म्हणून. परंतु, चालायचेच.)

बाकी,

'बोचासणवासी' हे तर अत्यंत LOL. आता मराठी GenZ याच्यावर मीम काय करतात ते पाहायचं.

हेदेखील पटले नाही.

('बॅप्स'विषयी यत्किंचितही प्रेम नाही, अजिबात नाही, परंतु) एखाद्या गावाच्या अथवा आस्थापनाच्या नावाचा अर्थ तुमच्या भाषेत चमत्कारिक होतो, केवळ यावरून त्याची खिल्ली उडविणे, हे left of center sensibilityमध्ये नक्की कोठे बसते बरे?

(नक्की उदाहरण या क्षणी आठवत नाही, परंतु) एखाद्या मराठी नावाचा अर्थ दुसर्‍या भाषेत जर चमत्कारिक होत असता, तर ती दुसरी भाषा बोलणार्‍याने (केवळ) त्यावरून आपली खिल्ली उडविल्यास आपल्याला ते आवडेल काय?

मग उजव्यांनाच तेवढ्या शिव्या काय म्हणून (नि त्यापेक्षासुद्धा, कोठल्या आधारावर) द्यायच्या?

असो.