मूर्ती

मूर्ती
==

राजीव उपाध्ये

एके काळी एका समृद्ध पण संथ गतीने चालणार्‍या राज्यात एक सिद्धहस्त शिल्पकार राहत असे. त्याचे करडे, राकट हात जेव्हा हातोडा आणि छिन्नी हातात घेत, तेव्हा अत्यंत कठीण अशा निर्जीव दगडामध्ये जणू जिवंत प्राण फुंकले जात. त्याने आजवर अनेक सुरेख मूर्ती घडवल्या होत्या. पण एका पावसाळ्यात, एकांतात राहून त्याने एक अशी अभूतपूर्व कलाकृती निर्माण केली, जिने कलासृष्टीचे सारे नियम बदलून टाकले. त्या मूर्तीमध्ये केवळ रेखीव सौंदर्य नव्हते, तर ती पाहणार्‍याच्या मनातील विचारांना एक नवी धार देत असे. ती पाहणारा प्रत्येकजण स्तब्ध होऊन, जगाकडे एका वेगळ्या आणि समृद्ध नजरेने पाहायला शिकत होता.

मूर्तीची ही अलौकिक कीर्ती वार्‍याच्या वेगाने राजाच्या दरबारात पोचली आणि लवकरच राजदरबारातील उंच, भव्य भिंतींच्या आत तिचीच चर्चा घुमू लागली.

व्यापारी वर्गाने आपल्या गल्ल्यांचे हिशोब मांडत म्हटले, "ही अनमोल मूर्ती तात्काळ राजाच्या ताब्यात द्यावी. तिचा योग्य मोबदला ठरवून या शिल्पकाराला त्याच्या कष्टाचे पैसे देऊन मोकळे करावे."

मंदिराच्या पुरोहितांनी आपले पवित्र वस्त्र सावरत ठाम विरोध केला, "मुळीच नाही! ही केवळ मानवी निर्मिती उरलेली नाही. ही देवालाच अर्पण झाली पाहिजे, कारण अशा दैवी वस्तू केवळ मंदिराच्या गाभार्‍यातच शोभून दिसतात."

कारभारात मुरलेला वृद्ध मंत्री विचारमग्न झाला तेव्हा दरबारात शांतता पसरली, "कोणीही घाई करण्याची गरज नाही. आधी या अनोख्या वस्तूसाठी योग्य ती नियमावली आणि कायदे तयार करूया; तोपर्यंत ही मूर्ती तशीच सीलबंद ठेवली जावी."

दरम्यान, तो शांत शिल्पकार आपल्या धुळीने माखलेल्या कारखान्यात पूर्ववत आपल्या कामात मग्न होता. त्याला न कोणत्या मोठ्या सन्मानाची हाव होती, ना संपत्तीची लालसा. त्याची एकच प्रामाणिक इच्छा होती की त्याची कलाकृती लोकांच्या मनात विचारांची मशाल पेटवून त्यांच्या जीवनात प्रकाश आणो.

परंतु दरबारातील तो वाद क्षमण्याऐवजी उफाळत गेला. महिन्यांमागून महिने उलटले. ती तेजस्वी मूर्ती एका अंधार्‍या, दमट गोदामात धूळ खात पडून राहिली. ना कोणी तिचे मर्म समजून घेतले, ना कोणी तिच्यातून प्रेरणेची ठिणगी घेतली.

शेजारच्या प्रगतीशील राज्यातील लोकांनी जेव्हा या अन्यायाची वार्ता ऐकली, तेव्हा त्यांनी सन्मानाने त्या शिल्पकाराला निमंत्रण धाडले. "तुझ्या प्रतिभेचा आणि या कलाकृतीचा प्रकाश आमच्या भूमीत पसरू दे. तुझ्या या नव्या दृष्टीचा उपयोग करून आम्ही नव्या शाळांची उभारणी करू, हिरवीगार उद्याने फुलवू आणि नवीन कल्पनांना जन्म देऊ."

साहजिकच शिल्पकार आपली अवजारे घेऊन त्या परक्या, पण आदर देणार्‍या राज्यात निघून गेला.

काही वर्षे उलटली आणि दोन्ही राज्यांमधील फरक स्पष्ट दिसू लागला. ज्या राज्याने त्या महान मूर्तीला अंधार्‍या गोदामात बंदिस्त केले होते, ते राज्य पूर्वीसारखेच संथ, साचलेले आणि जुनाट राहिले. तिथे कायदे होते, शिस्त होती, पण नव्या विचारांचा अभाव होता. दुसरे राज्य मात्र नव्या चैतन्याने उजळून निघाले होते. तिथे कलाकार, शास्त्रज्ञ, तंत्रज्ञ आणि नवनवीन शोध लावणार्‍या कल्पक मनांना मोकळा श्वास आणि भरभरून प्रोत्साहन मिळत होते. तिथे नवीन शेतीपद्धती विकसित झाल्या, व्यापार भरभराटीस आला आणि लोकांच्या राहणीमानात अभूतपूर्व समृद्धी आली.

एक दिवस, दोन्ही राज्यांचा प्रवास करून आलेला एक ज्ञानी वृद्ध प्रवासी विचारमग्न होऊन म्हणाला,
"त्या मूर्तीने स्वतःहून कोणतेही राज्य बदलले नाही. खरा बदल घडवला तो त्या राज्यांच्या दृष्टिकोनाने! जिथे सर्जनशील माणसांकडे संशयाने पाहिले जाते आणि त्यांच्या कल्पनांना नियमांच्या शृंखलेत बांधले जाते, तिथे प्रगतीची दारे कायमची बंद होतात. पण जिथे त्यांच्या विचारांना ऐकले जाते, सन्मानाने समजून घेतले जाते आणि संधी दिली जाते, तिथे आख्खा समाजच एक नवी संजीवनी घेऊन रूपांतरित होतो."

आणि तेव्हापासून लोक ही अमूल्य गोष्ट पिढ्यानपिढ्या आठवणीत ठेवू लागले. कोणत्याही समाजाचे उज्ज्वल भविष्य हे त्याच्यातील सर्जनशील आणि नावीन्यपूर्ण सदस्यांना तो समाज कसा आदर आणि वागणूक देतो, यावरच अवलंबून असते.आदर आणि वागणूक देतो, यावरच अवलंबून असते.