दोन सूक्ष्म कथा

त्यांनी "What is a mummy?" विचारलं तर तू प्लीज "daddy's wife" असं लिही.

Well, not necessarily…

(परंतु, मुद्दा लक्षात आला. तसेही, हल्ली त्या पिढीची awareness level किती असते, कल्पना नाही — आम्ही त्या वयात ढ होतो — परंतु, आपण होऊन त्यांचे हे ज्ञानवर्धन करून देण्यात कितपत हशील आहे, हाही एक प्रश्न आहेच.)

हा प्रश्न "What is an Egyptian mummy?" असा विचारायला हवा. त्यालाही मी "an Egyptian mother" असं उत्तर दिलं असतं कारण इजिप्तची बाई एखाद्या रोमन माणसाशी लग्न करूच शकते.

Wrong again! म्हणजे, उत्तर ठीक आहे, परंतु कारणमीमांसा चुकली. इजिप्तची बाई mother (आणि म्हणून mummy) होण्याकरिता तिने कोणाशी लग्न केले याने फरक पडू नये. (किंबहुना, तिने कोणाशीही लग्न केले नाही, तरीही फरक पडू नये. तरीसुद्धा ती Egyptian mother (आणि म्हणून Egyptian mummy) होऊ शकतेच.)

मात्र, एक अपवाद आहे. आम्हां अमेरिकनांत motherला mummy म्हणत नाहीत; mommy म्हणतात. त्यामुळे, एखाद्या अमेरिकनाच्या लेखी एखादी Egyptian mother ही Egyptian mummy ठरेलच, असे नाही. (किंबहुना, बहुतकरून ठरणार नाही.) मात्र, चारपाच हजार वर्षांपूर्वी कापडात गुंडाळून लोणचे घालून ठेवलेली एखादी इजिप्शियन व्यक्ती (स्त्री किंवा पुरुष) ही त्याच्या लेखी Egyptian mummy नक्की ठरेल. आता, अशी एखादी व्यक्ती ही एकसमयावच्छेदेकरून कोणाची तरी mommy असणे हे अगदीच अशक्य नाही. मात्र, एखादी Egyptian mommy ही एखाद्या अमेरिकनाच्या लेखी Egyptian mummy ठरण्याकरिता, चार ते पाच हजार वर्षांपूर्वी तिचे लोणचे घालून तिला कापडात गुंडाळून ठेवलेली असणे पूर्वावश्यक आहे.

(सांगण्याचा मतलब, Jokes do not necessarily translate well even within two dialects of the same language. चालायचेच. (अर्थात, आमच्या भाषेला तुम्ही इंग्रजी गणत नसाल, तर गोष्ट वेगळी.))

"What is a scale?" असा प्रश्न आला. त्यावर मी म्हणाले की तू असं का नाही लिहिलंस, "it is a measuring instrument made out of wood, plastic or metal. Sometimes 15 cm long, sometimes 30 cm long."

A scale could also be a lever with the fulcrum in the middle and with two arms of equal lengths which can be used to compare two masses. Or, it could be a feature of the skin of, for example, a fish.

माझ्या लेखी ही सगळीच उत्तरे बरोबर आहेत. (भूगोलाच्या प्रश्नपत्रिकेबद्दल बोलायचे झाले, तर या सर्वांचा भूगोलाशी काही ना काही संबंध जोडून देता येईलच.) पण लक्षात कोण घेतो?

पण त्यानं बरोबर नकाशा वर स्केल म्हणजे काय ते लिहिलं आणि मला वेड्यात काढलं.

टिपिकल मार्क्सवादी अप्रोच. (करावे लागते पण. काय करणार!)

असो. आपली मुलं शिक्षण व्यवस्थेत भरडून निघता बघवत नाही.

आमच्या वेळी आम्हीही असेच भरडून निघालो. आता आपल्या मुलांची वेळ आहे. (‘पाळी आहे’ लिहिणार होतो; वेळीच स्वतःस आवरले!)

परीक्षेत मी table या इंग्रजी शब्दाकरिता मराठी प्रतिशब्द ‘पाढा’ असा लिहिला होता. उत्तर बरोबर होते; बाईंनी मार्क कापले! बहुधा ‘मेज’ हे उत्तर अपेक्षित असावे, किंवा कसे, नकळे. आता, ‘मेज’ हा शब्द मला तेव्हाही ठाऊक होता, नाही असे नाही. परंतु, तो उत्तर म्हणून वापरावासा वाटला नाही. दोन कारणे होती. एक म्हणजे, ‘मेज’ हा शब्द आमच्या वेळेससुद्धा सामान्य वापरातून बाद झालेला होता. दुसरे म्हणजे, ‘मेज’ हा शब्दसुद्धा खरे तर मुळात मराठी नाही. (पोर्तुगीज आहे.) भले एके काळी मराठीत वापरात असला, तरीही. समजा, मी उत्तर म्हणून ‘टेबल’ असे (देवनागरीत) लिहिले असते, तर बाईंनी मार्क कापले नसते काय? (‘टेबल’ हा शब्द वास्तविक मराठीत चांगला रुळलेला आहे.) मग ‘मेज’ असे लिहून तरी कसे चालेल?

(ठीक. ‘मेज’ हा शब्द पोर्तुगीज आहे, हे मला तेव्हा ठाऊक नव्हते, हे आता कबूल करायला हरकत नाही. तरीसुद्धा, ‘मेज’ हा शब्द तेव्हा सामान्य वापरात नव्हता, म्हटल्यावर, बाईंना तरी तो ठाऊक असेल किंवा नाही, याबद्दल मला खात्री नव्हती. म्हणजे, मी मारे ‘मेज’ म्हणून लिहायचो, आणि बाई (शब्द ठाऊक नसल्यामुळे) चूक द्यायच्या, नि मार्क कापायच्या! Damned if you do, and damned if you don’t. अशा वेळेस काय करावे बरे? म्हणून त्यातल्या त्यात safe पर्याय म्हणून ‘पाढा’ लिहून दिले, झाले. आणि तरीही बाईंनी मार्क कापलेच!)

आम्ही भरडून निघालो, म्हणून आमच्या मुलांनीही भरडून निघालेच पाहिजे, हे आमच्या मनाला (आणि/किंवा सदसद्विवेकबुद्धीला) पटत नाही खरे. परंतु, आम्हाला विचारतो कोण? जग हे परंपरावादी आहे, त्याला काय करणार?

असो चालायचेच.