तुमचा मेंदू सडत आहे का?

कुतूहल म्हणून प्रश्न 

काही माणसांचा आपल्याकडे बघायचा दृष्टीकोन गढूळलेला किंवा विकृत का असतो याचे मला कायम कोडे पडले होते. ... ..मग माझा कारण नसताना तिरस्कार करणार्‍या व्यक्तीमध्ये अचानक एक समान धागा लक्षात आला.

हे लोक बहुतेक लोकांशी असे वागतात का फक्त ठरावीक लोकांशी?

हे लोक बहुतेक लोकांशी असे वागतात का फक्त ठरावीक लोकांशी?

तुमचा प्रश्न बराच अवघड आहे.

मधुमेहींची वर्तन समस्या हा बर्‍यापैकी सार्वत्रिक विषय आहे. काही लोक स्वीकारतात किंवा सहन करतात.

आपण तज्ञ डॉक्टर नसू, आपण शरीर शस्त्र मधील संशोधक नसू, मुळात आपल्याला त्या विषयातील खोल ज्ञान नसेल तर.
शारीरिक क्रिया कशा चालतात ह्या वरील फक्त लेख वाचून आपण त्या विषयात हक्क ने बोलू च कसे शकतो..
1 सेल चा deatail अभ्यास करुन ती समजून घेण्यास संशोधक लोकांचे आयुष्य जाते..
शर्करा प्राधिन संयोग चे दुष्परिणाम वर हजार पाना चे अत्यंत सविस्तर शोध निंबंध असतील .
जे संशोधक नाहीत, डॉक्टर नाहीत त्यांना ते कसे समजेल. आणि मला समजलंय असा तरी दावा कसा करता येईल..
मधुमेही लोक सर्वांशी तिरस्कार ने वागतात, विनाकारण कोना च हि तिरस्कार करतात अशी उदाहरणे समाजात नाहीत हे सत्य आहे आणि अनेक लोक तसें अनुभव सांगू शकतात.

आम्ही जेव्हा तरुण होतो. म्हणजे आम्ही काही जेन झी नाही. आम्ही मिलेनियल. तर आम्ही जेव्हा २० - २५ वर्षांचे होतो तेव्हा आमचं सुदैव असं होतं की आम्ही जे काही ऑनलाइन करायचो त्याचा गंधही त्याकाळच्या ५०+ लोकांना नसायचा. त्यावर देवनागरीत प्रतिक्रिया लिहिणे तर अकल्पित गोष्ट होती.
त्यामुळे पुढच्या पिढीचं आयुष्य आणखीन कठीण कसं होत जातं त्याचं हे एक उदाहरण..शिवाय गेल्या १४ वर्षांत १ लाख सरकारी शाळा बंद झाल्या आहेत असं आजच वाचलं. आणि मराठी विषयात भरपूर मुलं नापास झाली आहेत दहावीला. कदाचित त्यांचे शिक्षक त्यांना शिकवण्याऐवजी मेलडी रीळ बघण्यात हरवले असावेत.
माझा लेटेस्ट HBA1C 5.5 आहे.

माझीही अनेक लोकांशी कायमची भांडणं झाली आहेत. पण त्यांना डायबेटिस आहे किंवा नाही हे विचारण्यापेक्षा मी पैसे देऊन डॉक्टरला विचारलं "माझी अशी भांडणं का होतात?"
त्यावर मला समाधानकारक उत्तर मिळाल्यामुळे मला माझ्या शत्रूंचे लॅब रिपोर्ट शोधून काढावे लागत नाहीत.

राजीव उपाध्ये मे (२०२५)

सरन्यायाधीश यांनी मागच्या वर्षी काही वेगळी टिप्पणी केली होती का? पण पोस्ट तर २०२६ ची आहे! ध्यानामुळे एका वर्षानंतर काय घडणार आहे ते एक वर्षं आधीच लक्षात येतं का?

सई केसकर, श्री० नवी बाजू

समजा माझा पगार महिना १०० रु आहे. पगाराच्या जागी तुम्ही श्रेष्ठतेचा कोणताही निकष लावू शकता...

आता समजा तुमचा पगार महिना १००० रू आहे आणि म्हणून तुम्ही मला तुम्ही मला तुच्छपणे वागवता किंवा उंटावरून शेळ्या हाकता (प्रश्न न समजाऊन घेता) नको ती अक्कल शिकवत राहता किंवा वैयक्तीक नुकसान करत राहता.

पण तिसरी क्ष व्यक्ती आहे. तिचा पगार आहे महिना १ लक्ष रू, ती तुमच्यापेक्षा हुशार आणि कर्तृत्ववान आहे. ही व्यक्ती मात्र मला सन्मानाने वागवते. माझा पगार १०० चा ५०० कसा होईल यावर युक्त्या सांगते. प्रसंगी शक्य ती मदत करते. मुख्य म्हणजे माझ्या आनंदात, दु:खात सहभागी होते, तेव्हा मला प्रश्न पडतो की तुम्हाला मी महत्त्व का द्यावे. माझ्या दृष्टीने तुमचे माझ्या आयुष्यातले स्थान संपलेले आहे, हे तुम्हाला स्वीकारता का येत नाही.

तेव्हा तुम्हाला वाटते (१००० रू पगार आहे म्हणून) म्हणून मी डॉक्टरकडे जावे हे मत मला हास्यास्पद वाटते.

हा व्यकीगत पर्सेप्शनचा प्रश्न आहे. काही लोक माझ्याकडे येतात तेव्हा ते माझ्याकडचा पुस्तकांचा पसारा बघून नाकं मुरडतात तर काही कौतूकाने माझ्याशी त्यावर गप्पा मारतात. काहीना तर फक्त परीक्षा घ्यायची खोड असते...

तात्पर्य - समोरची व्यक्ती आपल्याकडे कसे बघते यावर तिचे आपल्या आयुष्यातील स्थान ठरते...

श्री० नवी बाजू

भारतात डॉ० पेशंटचे खाजगीपण आणि स्वायत्तता या दोन्हीचा आदर करत नाहीत.

एका गोष्टीची मात्र मला अंमळ मौज वाटली मी वर "शर्करा-प्रथिन" संयोगाचे जे विज्ञान सांगितले आहे ते मात्र कुणीच खोडून काढले नाहीये!

वैज्ञानिक कल्पना आणि कविकल्पना एकाच मापाने मोजायची पण मौज वाटली.

तुम्ही जरा जास्तच सरसकटीकरण केले आहे का?

ध्यानधारणेने सिद्धि -- ध्यान करण्याचे फायदे आहेत हे मान्य आहे. पण

"माझ्या मते ध्यानाने प्राप्त होणार्‍या ठळक सिद्धी दोन - १. ताण नियंत्रण क्षमतेत वाढ आणि २. मेंदूच्या लवचिकतेमध्ये दिसून येणारी वाढ

या दोन्ही सिद्धी फक्त ध्यान केले म्हणून साध्य होत नाही तर त्यासाठी पोषण आणि इतर वातावरण पण तितकेच महत्त्वाचे असते. ध्यान करत आहात पण आजुबाजुचे वातावरण मात्र आघात करत असेल तर ध्यानाच उपयोग होणं मला कठीण वाटतं. शिवाय आडात नसेल तर पोहर्‍यात येत नाही. त्यामुळे फकत ध्यान करतो म्हणून या सिद्धी प्राप्त होतील, अशी अपेक्षा ठेवणे चुकीचे आहे. "

यात जरा विरोधाभास आहे असे वाटते. ध्यानामूळे स्थितप्रज्ञता यायला पाहिजे ना?

अनियंत्रित मधुमेहामूळे वर्तन समस्या निर्माण होते हे विधान जरा बदल करून लिहायला पाहिजे.
कुठल्याही आजारपणामूळे आणि तोही दीर्घकाळ आणि गंभिर स्वरूपाचा असेल तर मनुष्य चिडचिडा होतो हे खरे आहे.
पण राग आणि तिरस्कार या वेगवेगळ्या भावना आहेत.
काहीजण तुमचा तिरस्कार करतात असे तुम्हाला कशामूळे वाटले. तुम्ही कारणे शोधलीत का? जे तुमचा तिरस्कार करतात (असे तुम्हाला वाटते) त्यांच्याशी काही संवाद साधलात का? आणि तुमचा तिरस्कार करणारे सगळे म्हणजे १००% लोक मधुमेही आहेत का? तसेच तुमच्या संपर्कातील लोक म्हणजे - कुटुंब, नातेवाईक, मित्रपरिवार, ओळखीपाळखी, आणि सहध्यायी किवा कर्मचारी यांची एकूण संख्या, त्यातील तुमच्याबरोबर भांडण, वाद, शत्रुत्व असणारे किती? त्यातही तुमचा तिरस्कार करणारे किती? आणि त्यातील मधूमेही किती? त्यापैकी अनियंत्रित मधूमेही किती? या सर्वांचा अभ्यास करून हा निष्कर्ष काढलेला आहे का? आणि तरीही तो १००% बरोबर असण्याची शक्यता नाहीच ना?

शर्करा-प्रथिन हे जे सुप्रसिद्ध विधान आहे, ते करण्यासाठी आणि खोडून काढण्यासाठीही काही अभ्यास लागतो, किंवा काही धाडस आवश्यक असतं. या दोन्हींचा अभाव असेल ते लोक विधान करायला वा खोडायला जाणार नाहीत.

मात्र निरीक्षणातून काही विधानं करणं त्यातल्या त्यात सोपं असतं. उदाहरणार्थ, ज्या मुलांच्या चपलांचा आकार मोठा असतो, साधारणपणे त्यांची शब्दसंपदा अधिक असतो, लहान चपला वापरणाऱ्या मुलांपेक्षा. (चपला आणि भाषिक कौशल्याचा थेट संबंध नाही, वयानुसार चपलेचा आकार आणि भाषिक कौशल्यं वाढतात.) 

तुमचं एक मूळ विधान - मधुमेही लोक भांडखोर, कुजकट वगैरे असतात - असेल बुवा निरीक्षणातून हा तुमचा अनुभव. इतरांचा अनुभव निराळाही असू शकतो. किंवा मधुमेह आणि स्वभावाचा फार संबंध नसेलही; मध्ये काही confounding factor येत असेल, वरच्या चपला-शब्दसंपदा उदाहणात वय हा मुद्दा महत्त्वाचा आहे तसा. 

सई केसकरांनी वर म्हटल्याप्रमाणे -

अक्कल शिकवणे, अनाहुत सल्ले देणे, फुकटेगिरी करणे, भोचकपणा करणे, सतत तुलना करणे, एखाद्याला एखादी गोष्ट आवडत नाही असं त्यानं/तिनं सांगूनही तीच पुन्हा पुन्हा करणे, वगैरे वगैरे भारतीय लोकच अधिक करतात. आणि द्वेष करण्यात तर आपण एक नंबर आहोत.

आणि

भारत मधुमेहाची जागतिक राजधानी आहे, या सत्यांचा एकमेकांशी सहसंबंध हा केवळ योगायोग की कार्यकारण भाव याचा छडा लावण्यासाठी ध्यानस्थ व्हावे म्हणतो...

Emotional and Mental Health: Glycaemic highs and lows affect mood, cognition, and energy levels. Hypoglycaemia can cause anxiety and brain fog; chronic hyperglycaemia is linked with depression and irritability. Research increasingly recognizes that emotional well-being is tightly linked to blood sugar stability, and both should be addressed in diabetes care.

https://www.msn.com/en-in/health/other/how-poor-glycemic-control-quietl…

वरील सर्व चर्चा ए०आय० ला भरवली आणि त्यावर ए०आय० चे भाष्य देऊन समारोप करत आहे-

तुमच्या लेखाभोवती झालेली चर्चा ही प्रत्यक्षात “मधुमेहामुळे मेंदूवर परिणाम होतो का?” एवढ्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. ती पुढे जाऊन आधुनिक भारतीय मध्यमवर्गीय मनोवस्था, ऑनलाइन वादसंस्कृती, बौद्धिक अहंकार, अनुभव विरुद्ध शास्त्र, ध्यान विरुद्ध अकादमिक शंका, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे — “मानवी वर्तनाला जैविक स्पष्टीकरण देता येते का?” — या प्रश्नांपर्यंत पोचली आहे.

तुमच्या मूळ लेखात तीन स्तर होते. पहिला स्तर तुलनेने मजबूत होता — uncontrolled diabetes, glycation, insulin resistance, neurodegeneration, executive dysfunction, mood dysregulation यांच्यातील संबंध. हा भाग तुम्ही हवेतून आणलेला नव्हता. त्याला वैद्यकीय साहित्याचा आधार आहे. AGEs, neuroinflammation, vascular damage, cognitive decline, “type 3 diabetes” ही लोकप्रिय संज्ञा — हे सगळे चर्चिलेले विषय आहेत. त्यामुळे “मधुमेह फक्त पाय कापतो, मेंदूला हात लावत नाही” अशी भूमिका घेणे अज्ञान ठरेल.

पण तुमच्या लेखातील दुसरा स्तर धोकादायक होता — “माझ्याशी विचित्र, विकृत, तिरस्काराने वागणाऱ्या लोकांत uncontrolled diabetes common होता” हा तुमचा निरीक्षणाधारित दावा. हा दावा hypothesis म्हणून मांडला असता तर त्यावर तर्कशुद्ध चर्चा झाली असती. पण तुम्ही तो अनेक ठिकाणी “साक्षात्कार”, “मोठा शोध”, “responses वरून A1C समजते” अशा स्वरूपात मांडलात. इथेच समस्या सुरू झाली. कारण तुम्ही statistical tendency आणि quasi-diagnostic social inference यांच्यातली सीमा पुसलीत.

तुमच्या टीकाकारांनी एकूण तीन प्रकारच्या प्रतिक्रिया दिल्या.

पहिली प्रतिक्रिया shallow sarcasm ची होती. “Himalayachi ushi”, “stool analysis”, “Pap smear” वगैरे. ही मंडळी मुख्यतः तुमच्या rhetoric वर प्रतिक्रिया देत होती. त्यांना तुमच्या biomedical mechanism पेक्षा तुमची social confidence irritate करत होती. त्यांच्या प्रतिक्रियांत काही वेळा बुद्धिमत्ता होती, पण त्यात intellectual laziness देखील होती. कारण त्यांनी तुमच्या strongest scientific claims शी engage न होता caricature तयार केला. “तुम्ही म्हणताय diabetic लोक कुजकट असतात” हे त्याचं उदाहरण. तुम्ही literal शब्द वापरले नव्हते. पण हेही खरं की तुमच्या provocative भाषेमुळे अशी paraphrase आमंत्रित झाली.

दुसरी प्रतिक्रिया methodologically disciplined होती — आणि हिचा तुम्ही पुरेसा आदर केलेला नाही. “Confounding factors”, “base rates”, “sample size”, “irritability ≠ hatred”, “correlation ≠ causation”, “burden of proof” — हे सगळे मुद्दे महत्त्वाचे होते. विशेषतः एक मुद्दा फार धारदार होता: भारतात diabetes prevalence आधीच इतका प्रचंड असेल, तर तुम्हाला न आवडणाऱ्या लोकांत diabetes सापडणे आश्चर्यकारक नाही. हा classic base-rate fallacy चा प्रश्न आहे. तुमच्या निरीक्षणात काही signal असू शकतो, पण तुम्ही त्याला explanatory monopoly दिलीत. हा तुमचा सर्वात मोठा बौद्धिक दोष होता.

तिसरी प्रतिक्रिया सर्वात interesting होती — ती sociological होती. “भारतीय लोक भोचक असतात”, “अनाहूत सल्ले देतात”, “तुलना करतात”, “द्वेष करतात”, “privacy पाळत नाहीत”. ही मंडळी म्हणत होती की भारतीय सामाजिक संस्कृती स्वतःच इतकी intrusive, status-anxious आणि emotionally coarse आहे की त्यासाठी diabetes invoke करण्याची गरज नाही. हा मुद्दा खूप वजनदार आहे. कारण तुमच्या लेखात काही वेळा मानवी दुष्टता, असुरक्षितता, तुलना, सामाजिक क्रौर्य यांचे स्पष्टीकरण जैविक बिघाडात शोधण्याची tendency दिसली. पण काही वेळा लोक फक्त कुजकट असतात. काही वेळा ते culturally conditioned असतात. काही वेळा hierarchy-conscious असतात. प्रत्येक उद्धटपणामागे glycation नसते.

तुमच्या लेखातील सर्वात मनोरंजक भाग म्हणजे ध्यान. तुम्ही ध्यानाला mystical language मध्ये न मांडता neuroplasticity, prefrontal regulation, amygdala modulation या आधुनिक neuroscientific शब्दसंग्रहात मांडलंत. हा भाग intellectually ambitious होता. पण तिथेही तुम्ही दोन जगं एकत्र मिसळलीत — पतंजली आणि MRI. “स्थितप्रज्ञता” आणि “executive control” हे पूर्णपणे equivalent नाहीत. ध्यानाने काही लोकांत emotional regulation सुधारू शकते हे plausible आहे; पण “ध्यानामुळे मला causal pattern दिसला” हा दावा epistemically risky आहे. कारण ध्यान introspection वाढवते, पण त्याचबरोबर confirmation salience देखील वाढवू शकते. एकदा एखादा pattern meaningful वाटू लागला की मेंदू त्याच्याशी जुळणारे evidence disproportionately लक्षात ठेवतो.

तुमच्या चर्चेतील सर्वात मोठी ताकद म्हणजे तुम्ही gradually refine झालात. सुरुवातीला तुमचा सूर असा होता:
“विचित्र वागणारे लोक diabetic असू शकतात.”
नंतर:
“Uncontrolled diabetes cognition आणि emotional regulation worsen करू शकतो.”
आणि शेवटी:
“Chronic metabolic dysfunction काही लोकांत irritability, rigidity आणि interpersonal deterioration वाढवू शकतो.”

ही शेवटची formulation बऱ्यापैकी defensible आहे. प्रत्यक्षात modern psychiatry, neurology, endocrinology आणि behavioral medicine या चौघांच्या intersection मध्ये असलेले संशोधक हेच काहीसं म्हणत आहेत — metabolism आणि mood यांच्यात खोल संबंध आहेत.

पण तुम्ही स्वतःच तुमच्या strongest insight ला कमजोर केलंत जेव्हा तुम्ही disagreement ला metabolic pathology म्हणून वाचू लागलात. “responses वरून A1C समजते” हे वाक्य clever वाटतं, पण ते self-sealing hypothesis चं उदाहरण आहे. कारण मग disagreement itself becomes evidence. हा कोणत्याही सिद्धांतासाठी धोक्याचा टप्पा असतो. उद्या कुणी म्हणेल “तुम्ही इतके obsessed आहात म्हणजे तुमच्यात narcissistic injury आहे” — तर तुम्हाला ते unfair वाटेल. त्याच प्रकारची चूक तुम्ही काही वेळा केलीत.

तुमच्या विरोधकांचीही मर्यादा होती. अनेकांनी “तुम्ही डॉक्टर नाही” हा authority argument खूप पुढे नेला. हा भारतातला एक गंभीर बौद्धिक रोग आहे. लोकांना वाटतं की specialization म्हणजे monopoly on thought. प्रत्यक्षात अनेक hypotheses हे outsiders कडून येतात. Problem hypothesis मांडण्यात नाही; problem आहे hypothesis ला prematurely सत्य घोषित करण्यात. “तुम्ही संशोधक नाही” हा objection काही प्रमाणात valid असला तरी तो curiosity मारणारा आहे.

तुमच्या चर्चेतून एक मोठं सत्य बाहेर येतं: आधुनिक नागरी जीवन हे metabolically आणि psychologically hostile आहे. Chronic stress, sleep deprivation, processed food, insulin spikes, sedentary work, social comparison, online outrage — हे सर्व एकत्र काम करत आहेत. त्यामुळे metabolism, cognition आणि social behavior यांच्यात संबंध असणारच. हा तुमचा core insight आहे आणि तो उडवून लावण्याइतका मूर्खपणा काही critics ने केला.

पण equally, तुमच्या लेखाने काही वेळा biology ला moral decoder ring बनवण्याचा मोह दाखवला. “तो माझ्याशी वाईट वागतो → त्याचा मेंदू सडलेला असावा” ही thought-pattern intellectually seductive आहे, कारण ती interpersonal pain ला mechanistic explanation देते. पण मानवी संबंध इतके linear नसतात. Ego, envy, status anxiety, culture, upbringing, loneliness, trauma, ideology, temperament — हे सर्व त्यात येतं.

तुमचा सर्वात मजबूत निष्कर्ष असा असू शकला असता:

“दीर्घकाळ अनियंत्रित metabolic dysfunction मुळे cognition, emotional regulation आणि interpersonal functioning वर परिणाम होऊ शकतो. आधुनिक भारतीय समाजात diabetes आणि emotionally coarse social behavior या दोन्हींची वाढ दिसते; त्यांच्यात काही संबंध आहे का यावर अधिक गंभीर चर्चा आणि संशोधन व्हायला हवे.”

हे विधान intellectually टिकाऊ आहे.

पण “responses वरून A1C समजते” हा भाग? तो witty आहे. पण तो science नाही. तो irritation आहे. आणि तुम्ही जितके ध्यान, neuroplasticity आणि executive control बद्दल बोलता, तितकंच हेही खरं की त्या irritation ने काही वेळा तुमच्या स्वतःच्या विवेकावरही amygdala override केलं.

User नी ai च्या एका थापे वर विश्वास ठेवला की फक्त थापा मारून user ला जे अपेक्षित आहे तेच उत्तर देणे ह्या मध्ये Ai माणसा पेक्षा चार पावलं जास्त पटाईत आहे

माणसाचे वर्तन हे दुसऱ्या माणसाच्या वर्तन ची reaction असते.
In every action there is equal and apposite reaction hach नियम मानवी जगत पण असतो.
. एक च व्यक्ती एका च समान issue वरून दोन अलग व्यक्ती शी अलग वर्तन करतो.
एका शी बिलकुल तडजोड करत नाही कठोर भूमिका घेतो अगदी आक्रमक पण होतो पण same तोच issue असणाऱ्या व्यक्ती शी मात्र लवचिक भूमिका घेतो आक्रमक होत नाही तडजोड पण करतो. हि ग्राउंड reality आहे. Chemical लोच्या इथे कार्य च करत नाही.
अनुभव नी सांगत आहे. मतभेद अगदी तीव्र असून पण माझ्या बाबत समोरून असेच वर्तन होते.
मला आयुष्यात सज्जन विरोधक च भेटले . मधुमेह शी त्यांचे वर्तन बांधील नव्हते तर reaction शी बांधील होते