इस्राईल, पॅलेस्टाईन, स्थानिक अरब, इ.

>> सर्वसामान्य भारतीय समाजात आढळतात त्याप्रमाणे इस्राईल च्या ओजस्वी वगैरे पणाचे चे काही भक्त या ग्रुप वरही आहेत . चुकून त्यांच्या निदर्शनाला हि पुस्तके आली तर ... वगैरे

अपेक्षा खूप आहेत एवढंच म्हणतो.

खरं सांगायचं तर इस्राएल-पॅलेस्टाईनचा मुद्दा खूपच गुंतागुंतीचा आहे. कामानिमित्त ज्यू उदारमतवाद्यांशी संपर्क येत राहतो. परिस्थिती वाईट आहे आणि तोडगा दृष्टिपथात नाही ह्याविषयी त्यांचं एकमत होतं. कट्टर धार्मिक ज्यू विरुद्ध उदारमतवादी हे झगडे त्यांच्या निकटवर्तियांत होत राहतात ते अगदी आपल्याच घरचे किंवा दारचे वाटतात. प्रत्यक्ष इस्राएलमध्येही अनेक प्रकारे ह्या मुद्द्यांभोवती वादविवाद घडत राहतात. 'इस्राएल म्हणजे ओजस्वीच' किंवा 'इस्राएल म्हणजे क्रूरकर्माच' ह्या दोन्ही टोकांच्या मध्ये कुठे तरी ह्या राष्ट्राचं अस्तित्व आहे हे पुन्हापुन्हा दिसत राहतं. आपल्याकडच्याही दोन विचारसरणीटोकांना त्यातून शिकण्यासारखं काही तरी आहे.

ह्यावर्षीच्या पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात काही इस्राएली चित्रपट आले होते. त्यापैकी दोन चित्रपटांचा इथे उल्लेख करेन -
बार बहार (इन बिटवीन) आणि
पर्सनल अफेअर्स

समकालीन इस्राएलमध्ये बहुधर्मीय आणि बहुसांस्कृतिक लोकांच्या जगण्याचं चित्रण आणि इस्राएलच्या सद्यस्थितीवर परखड भाष्य दोन्हींमध्ये होतं. पहिला चित्रपट तर एका मुस्लिम स्त्रीनं दिग्दर्शित केला होता आणि इस्राएल फिल्म फंडनं निर्मिलेला होता. गुंतागुंतीची परिस्थिती समजून घ्यायला तत्त्वज्ञान किंवा कलाकृती दोन्ही उपयोगी पडतात हे असे चित्रपट पाहून लक्षात येतं. गुंतागुंत समजून घेण्याची इच्छा मात्र हवी. :-)

>>प्रश्नांची माळका वाढते आहे.
प्रश्न .. प्रश्न ... काय करणार , जुनी खोड ...स्वतःलाही सोडलं नाही .... (काही आठवतंय ?)

जाऊ दे हो , जमेल तेव्हडी द्या , बाकीचं सोडून द्या . ( एनीवे , तुम्ही जो गृहपाठ दिलाहेत तो आता बराच काळ पुरेल )

मायला , नवीन धागाच काढलात , बरेच विचारलेले दिसते मी . असो .
आता हाय दंगा

काय सांगता राव, उलट इस्राएलचे अस्तित्वच कसे पिळवणुकीवर आधारित आहे वगैरे सांगणारा डिस्कोर्स लिबरल वर्तुळात लै तगडा आहे. माध्यमांवरही त्यांचाच पगडा आहे.

जडजड पुस्तकं वाचून झाली की मला थोडी करमणूक लागते. संबंधित विषयावर चांगला चित्रपट बघायचा असेल तर 'लेमन ट्री' नावाच्या इस्रायली चित्रपटाबद्दल मागे ऐसीवरच कल्पनानं लिहिलं होतं. हा दुवा.

इस्राएल-निर्मितीला अमेरिकेला, रशिया, इंग्लंड आणि यूरोप यांचा नाझी-प्रणित ज्यू कत्तल होऊ दिल्याच्या अपराधगंडातून मोठा पाठिंबा होता. (अमेरिकेला अर्थातच खनिज तेलाच्या प्रदेशात एक कायमस्वरूपी लष्करी अस्तित्वही हवे होते!). १९४८ मध्ये सात लाख अरब निर्वासित केले गेले होते, (पण त्याच्याच आसपास तितकेच ज्यूही निर्वासित केले गेले होते: आसपासच्या मुस्लिम देशांमधून ).
सध्या चालू असलेल्या वाटाघाटींमध्ये पॅलेस्टिनी विस्थापितांचा "आमची जुनी घरे आणि जमिनी जशाच्या तशा आम्हाला परत द्या " (“Right of return”) या मागणीमुळे मुख्य घोडे अडत होते (https://electronicintifada.net/content/right-return-heart-palestines-st…(), पण २००८ साली उभयपक्षी चर्चेत यावरही तोडगा निघाला होता असे ऐकतो. सध्या हामासचा इस्लामी-पुरुज्जीवनवादी आडमुठेपणा हा एक मुख्य अडसर मला दिसतो आहे, आणि त्या अनुषंगाने येणारा इस्रायली दक्षिणपंथी कडवेपणाही. इस्राईलने वादग्रस्त प्रदेशात वसाहती बांधत एक सलग पॅलेस्टिनी देश निर्माण होण्याची शक्यताच नष्ट करून टाकली आहे.

मध्यपूर्वेत राहात असताना अनेकानेक पॅलेस्टिनींशी अगदी जवळून संबंध आला. हे सगळे विस्थापित पॅलेस्टिनी. मुळातच इस्राएल व अरब या संघर्षावर बरंच काही वाचलं गेलं होतंच, त्यात या मंडळींशी संबंध येत राहिल्यामुळे बरंच भान येत गेलं.

अन्य काही ऐतिहासिक भूप्रदेशांप्रमाणेच मूळात पॅलेस्टाईन हा एका विशिष्ट सीमारेखांनी बद्ध असलेला असा प्रदेश नव्हेच. अरबांमध्येही अनेक प्रकार आहेत. अरेबियन भूशीर (पेनिन्सुला)वाळवंटातील अरब स्वतःला मूळ अरब म्हणवतात. त्यातही वाळवंटातील टोळ्या या अस्सल. इस्लामसोबत अरब भाषा, संस्कृती संपूर्ण मध्यपूर्व आशियात पसरली. स्थानिक संस्कृतींचे अरबीकरण झाले. त्यात, पॅलेस्टाईन, सिरीया, जॉर्डन हा सगळा भाग येतोच. हा भाग इतिहासाने समृद्ध. युद्धं वगैरे नेहमीचीच. विशिष्ट सीमारेषा नसली तरी ढोबळमानाने भूमध्य समुद्र ते जॉर्डन नदी यांच्यामधील प्रदेशाला पॅलेस्टाईन असे म्हणले जाई. याचेच पुढे फिलिस्तीन असे अरबीकरण झाले.आजचे पॅलेस्टाईन, जॉर्डन, सिरीयाचा काही भाग यातील लोकांमध्येही तसे काही विशेष फरक दिसून येत नाहीत. त्यांची चेहरेपट्टी, बांधा, खाण्यापिण्याच्या सवयी बहुतेक सारख्याच आहेत. आजही वेगवेगळे अरबी जनसमूह दिसण्यावरून ओळखता येतात, पण 'हा पॅलेस्टिनी, हा जॉर्दानी' असं नाही सांगता येत.

इस्राएलच्या स्थापनेपूर्वी काही काळ या प्रदेशातील बराचसा भाग ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखाली होता. त्यालाच आज पॅलेस्टाईन म्हणून म्हणले जाते. त्यातील एक भाग ज्यूंनी ताब्यात घेऊन तिथे इस्राएल हे राष्ट्र वसवले. आजच्या इस्रएलामधून जे अरब बाहेर पडले ते मूळ निर्वासीत. ते कधीच परत जाऊ शकणार नाहीत. ६७ च्या युद्धात जो भूभाग बळकावला गेला (ज्याला गाझा पट्टी आणि वेस्ट बँक म्हणतात) तेथून बाहेर पडलेले निर्वासीत हे मात्र आपण कधी तरी परत जाऊ या आशेवर राहू शकतात. माझा संबंध दोन्ही प्रकारच्या लोकांशी आला. (पहिल्यांदा जेव्हा युद्ध झाले आणि लोकांना परागंदा व्हावे लागले, त्या घटनेला 'अन्-नक्बा' असे म्हणतात. म्हणजे एखादी प्रचंड मोठी आपत्ती.)

या लोकांच्या मनात साहजिकच इस्राएलविषयी प्रचंड राग, संताप आहे. स्वाभाविकही आहे. एकंदरच इस्लाममध्ये यहुदींबद्दल बराच राग आहे. त्यात परत यांनी आपली जमीन बळकावली, निर्वासीत केले, इतक्या युद्धांमध्ये हरवले यामुळे तो राग पराकोटीला जातो. सध्याच्या पॅलेस्टाईनचीही जी काही कोंडी / कुचंबणा होते आहे, तेथील अर्थव्यवस्था बोंबलली आहे, तरूणांना रोजगार नाही, शिक्षण नाही यामुळे परिस्थिती अधिकच चिघळते. हे लोक मग काहीही करून तेथून बाहेर पडायच्या मार्गावर असतात. इथेच खरी गोची आहे...

"इस्राएल तर काय बोलून चालून शत्रू राष्ट्रच. पण आमच्या अरब भाऊबंदांनीही आम्हाला मदत केली नाही. उलट, अवमानकारक वागणूकच दिली कायम. आम्हाला दुय्यम दर्जाचे रहिवासी (नागरीक नाही हं... रहिवासी) म्हणूनच वागवलं. आजही आमच्याकडे तुच्छतेनेच पाहिलं जातं. आम्हाला सामावून घेतलं जात नाही. आम्हाला संधी दिल्या जात नाहीत. आमचा धर्म एक, भाषा एक तरी असं. यांच्याकडे पैसाही आहे भरपूर. पण दानत मात्र अशी." .... हे मी घनिष्ठ संबंध असलेल्या प्रत्येक पॅलेस्टिनीकडुन ऐकलं आहे. आजही पॅलेस्टिनी लोक स्टेटलेस म्हणूनच गणले जातात. त्यांच्याकडे पासपोर्ट नसतो. जॉर्डन, सिरीया, लेबनॉन, क्वचित इजिप्त अशा देशांनी दिलेलं 'ट्रॅव्हल डॉक्युमेंट' असतं. हे सर्व त्यांना खूपच खुपत राहातं.

स्थानिक अरबांनाही पॅलेस्टिनींचं काही फार प्रेम दिसून येत नाही. 'ते असेच असतात, तसेच वागतात' असे सामुदायिक ताशेरे कायमच ओढले जातात. कुवेतमध्ये तर पॅलेस्टिनींबद्दल विशेष राग दिसून येतो. सद्दाम हुसेनने कुवेत बळकावले तेव्हा तेथील पॅलेस्टिनींनी त्याचे स्वागत केले होते. तो इस्राएलचा कडवा विरोधक. सौदी अरेबीया, कुवेत वगैरे देशांचा इस्राएलविरोध तसा बेगडीच आहे. अमेरिकेवर अवलंबून असल्यामुळे तसे करावेच लागते. सद्दामने थेट अमेरिकेलाच आव्हान दिले म्हणून तो या लोकांच्यात लैच पॉप्युलर होता. त्यामुळे, कुवेत मुक्त झाल्यावर बहुतेक सर्वांना हाकलून देण्यात आले. त्या आधी कुवेतमध्ये पॅलेस्टिनी खूपच होते. (सध्याची जॉर्डनची राणी नूर हिचे बालपण कुवेतमध्येच गेले आहे.)

हे निर्वासीत पॅलेस्टिनी कोणालाच नको आहेत.

असे सगळे असले तरी 'हजार वर्षं लागली तरी चालेल, पण आम्ही इस्राएलला नष्ट करूच', अशीच भावना बव्हंशी दिसून येते.

(मध्यंतरी भारतातील काही डाव्या मंडळींनी पॅलेस्टीनमुक्ती यात्रा काढली होती. हे लोक लेबनॉन, सिरीया, जॉर्डन वगैरे काही भागात फिरून आले होते. इस्राएलद्वेषाने भारून गेलेल्यांना बोलताना ऐकताना गंमत वाटत होती. प्रचारकी थाटाची काहीच कमी नव्हती. 'अरेरे! आपण कैत्तरी केलंच्च पाहिजे' वगैरे भावना फारच जाणवत होत्या.)

म्हटलं समस्या भारतात देखिल आहेत.