यम-यमी संवाद

यम-यमी संवाद

मानववंश बुडून लयास जाऊ नये म्हणून, 'यमी' आपल्या भावाला समागमास प्रवृत्त करण्याचा प्रयत्न करते. प्रेमरसाने थबथबलेल्या आपल्या मोहक वाणीने यमीने यात भावाला वळविण्याचा प्रयत्न केला आहे. तसेच यम तिचा धिक्कार करतो, त्या वेळीं त्याची वाणीही सौम्य असून निश्चयाची आहे. परमेश्वराने घालून दिलेल्या सनातन धर्माचे उल्लंघन होऊ नये, यासाठीं एकाच रक्तामांसाच्या स्त्रीपुरुषांनी विवाहपाशांत बद्ध होणे अनुचित आहे असे यमाने यमीस सांगितले आहे. या भाषणामध्ये नाट्यमय आवेश आहे, परंतु दुर्दैवाने यांतला बराचसा भाग दुर्बोध होऊन बसला आहे.

यमी : गुप्त व प्रशस्त अशा अर्णव प्रदेशात जाऊन माझ्या पूज्य सख्याला मी संभोगसुखांसाठी अभिमुख करू इच्छिते. पृथ्वीवर उत्कृष्टगुण असा कोणी तरी व्हावा अशी इच्छा करणारा विधाता तुझा गर्भ माझे ठिकाणी ठेवो.

परंतु यमीने आपलाच ह्ट्ट चालवून पुन्हा म्हटले की, मानववंश कायम राहावयासाठी तुझा माझा संगम व्हावा अशी देवांचीच इच्छा आहे. यम जसजसा नाहीं नाही म्हणे तसतशी यमी अधिक अधिकच उत्कंठित होत जाई.

यम : तुझा सखा असल्या प्रकारचे सख्य इच्छीत नाही. कारण, जी समानरूप नात्याची आहे ती विषमरूप नात्याची होईल. महाप्रज्ञावान्‌ असुराचे पुत्र वीर आहेत. द्यावादी लोक धारण करणारे आहेत. ते सर्वत: पाहतात.

यमी : एकाच ठिकाणी सहशयन करण्याचा यमविषयक काम यमीचे ठिकाणी आला आहे. मी माझी तनू पतीपुढे जाया करते त्याप्रमाणे तद्वधीन करते. रथचक्र आणि अक्ष यांप्रमाणे एकमेकांस आलिंगन देऊ.

यम: देवांचे हेर जे येथे संचार करितात ते कोठेही थांबत नाहीत व डोळेझाक करीत नाहीत. हे प्रहार करणारे, तू त्वरित अन्य पुरुषाकडे जा व त्याला रथचक्र आणि अक्ष यांप्रमाणे आलिंगन दे.

तथापि यमी अधिकाधिकच बेफाम होऊन तिची यमाला आलिंगन देण्याची इच्छा सारखी बळावत जाते. तरीही यम वारंवार तिला झिडकारतो. अखेरीस संतापून जाऊन यमी म्हणते -

यमी : हे यमा, तू अती दुर्बल झाला आहेस. तुझी मला कीव येते. तुझे मन व हृदय तुझ्या ताब्यात मुळीच नाही हे मला कळते. कक्षारज्जू ज्याप्रमाणे अश्वाला परिवेष्टन करते किंवा लता ज्याप्रमाणे वृक्षाला परिवेष्टून असते त्याप्रमाणे दुसरी कोणी तरी तुला खात्रीने परिवेष्टून आहे.

यम: तर मग तू दुसर्‍यालाच लता वृक्षाला आलिंगन देते त्याप्रमाणे दृढ आलिंगन दे व तोही तुला तसेच आलिंगन देवो. तू त्याचे मन जोडून घे. तो तुझे घेवो व नंतर त्याच्यासह गोड अनुभव घे.

यमयमीसंवादाचा शेवट काय झाला हे समजत नाही. पुढच्या वाङ्मयातही याबद्दल माहिती मिळत नाही. हे ऋग्वेदांतील सूक्त म्हणजे एक शिरोविहीन धडाप्रमाणे आहे. मात्र वरील उताऱ्यावरून याचे मूळ एक उत्तम काव्य असावे एवढे स्पष्ट होते.

यम = जुळा, यमे हे त्याचे स्त्रीलिंगी रूप.

ऋग्वेद, मं. १० सू. १०, यम-यमी संवाद

महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश, प्रस्तावनाखंड, विभाग दुसरा – वेदविद्या, प्रकरण दुसरे - वेदप्रवेश-ऋग्वेद - दुवा