[पुस्तक परीचय] Why God Won’t Go Away

Why God Won’t Go Away

-राजीव उपाध्ये

नुकताच तूनळीवर सध्या गाजत असलेले सनदी अधिकारी श्री० तुकाराम मुंढे यांचा हा व्हिडीओ [१] पहाण्यात आला. त्या अगोदर गणेशोत्सवात एका महत्त्वाच्या आणि संवेदनशील विषयावर आपल्या अतिरेकी मतप्रदर्शनाने लोकांनी डोक्यावर घेतलेले ’बालबुद्धीचे नास्तिक’ श्री० विद्यानंद बापट यांचे विचार नेमाने ऐकत होतो.

विद्यानंद बापटांना बालबुद्धीचे नास्तिक हे मी कौतुकाने म्हणतो आहे कारण त्यांच्या नास्तिकतेची उडी फक्त रिचर्ड डॉकीन्सपर्यंत दिसली. मूळ मुद्दा यानिमित्ताने झालेल्या सार्वजनिक चर्चेत दूर्लक्षित राहीला. गणपती ही जर खरोखर बुद्धीची देवता असती तर आपल्या गोंधळ घालणार्‍या भक्तांना त्याने योग्य ती बुद्धी दिली असती. पण तसं झालेले दिसत नाही. यातून काही  निष्कर्ष काढता येतात -

अ. एकतर  देव (अस्तित्वात असल्यास)  माणसापुढे हतबल ठरला आहे, 
ब. देव अस्तित्वात नाही 
क. गणपती ही बुद्धीची देवता आहे ही साफ भ्रामक कल्पना आहे. (हे आता गणपती भक्तांनी बियॉण्ड डाऊट सिद्ध केले आहे)

विद्यानंद बापट, श्रीराम लागू, मुग्धा कर्णिक, दाभोळकर इ० तर्ककर्कश नास्तिक या प्रकारात येतात. त्यांच्या ’माय वे ऑर हाय वे’ या वृत्तीमुळे अनेक् संवेदन्शील प्रश्न गंभीर बनतात. त्याचे कारण असे,

बौद्धिक क्षमतांचे वाटप निसर्ग सर्वांना समान करत नाही. त्यामुळे बहुसंख्य लोकांमध्ये जेव्हा तार्किक अपंगत्वाचे प्राबल्य दिसते तेव्हा अशांकडे सहानुभुतीने, करूणेने बघणे आवश्यक ठरते. वर नामोल्लेख केलेले लोक इथेच कमी पडतात... अंतीम शहाणपण तारतम्य आणि मध्यममार्गात असते आणि म्हणुनच अतिरेकी नास्तिक आणि अतिरेकी आस्तिक हे एकाच दर्जाचे नतद्रष्ट ठरतात.

मी स्वत: आस्तिकता आणि नास्तिकता यात बरेचे झोके घेतले आहेत. माझी सध्याची भूमिका नास्तिक असली तरी त्यामागची खरी कारणे प्रामाणिक पणे  उघड करणे आवश्यक वाटते - आयुष्याला मिळालेल्या स्थैर्यातून माझी नास्तिकता निर्माण झाली आहे... हे स्थैर्य काही कारणाने नाहीसे झाले तर मी कदाचित परत आस्तिक होईन का अशी भीति कधीकधी वाटते.

पण मी चेताविज्ञानाचा फॅन असल्यामुळे मला काही गोष्टी सर्वसामान्य, एकगठ्ठा विज्ञानवाद्यांपेक्षा (पक्षी बापट एट अल्) जास्त कळतात. काही जणांना हा उद्धटपणा वाटेल पण तो मी जाणीवपूर्वक केलेला आहे. एकाग्रतेने केलेल्या प्रार्थना, ध्यान यांचा परिणाम म्हणुन मेंदूतील ’डिफॉल्ट मोड नेटवर्क’ शांत होऊन कोलाहल कमी होण्यास मदत होते. तसेच विवेकाचे अधिष्ठान असलेल्या उपाग्रखण्डाच्या उर्वरित मेंदूशी जोडण्या तयार होऊन आवेग, भावनिक उद्रेक काही प्रमाणात नियंत्रणात येऊ शकतात. त्यामुळे अथर्वशीर्षाची आवर्तने बुद्धीवर्धक ठरू शकतात, पण ढोल आणि डीजे हे बुद्धीनाशक ठरतात.  या अर्थी गणपती बुद्धीचा दाता मानता येईल. पण हे फायदे एकाग्रतेने केलेल्या कोणत्याही मानसिक अभ्यासाने मिळत असल्याने बुद्धी हा गणपतीचा कॉपीराईट होऊ शकत नाही हे पण तथ्य स्वीकारावे लागते.

वेगवेगळ्या भ्रमांची निर्मिती आणि अनुभूती मानवी मेंदूतून त्याच्या विविक्षित रचनेमुळे होते हे आता विज्ञानाने पुरेसे सिद्ध केले आहे. त्यामुळे ’चैतन्याची/दिव्यत्वाची’  निर्मिती आणि अनुभूती जडातून होते हे वास्तव बालबुद्धीच्या नास्तिकांनी आणि आस्तिकांनी लवकरात लवकर स्वीकारावे.

हल्ली मला फेसबुकवर काही भ्रामक अनुभूती  देणारी ॲनिमेशन्स बघायला मिळतात. या ॲनिमेशन्समध्ये त्रिमितीचा आभास निर्माण करणारी आकृती एका विशिष्ट दिशेने फिरताना दिसते. मग तुम्ही त्याच आकृती्चे काही वेळ निरीक्षण केलेत तर ती आकृती उलट्या बाजूने फिरताना दिसते. आकृती तिच निरीक्षक तोच पण अनुभव मात्र निराळे. याला जाणिवांची लवचिकता  (कॉग्निटिव्ह फेक्सिबिलीटी) असे म्हटले जाते. या लवचिकतेमुळे मी स्वत: आस्तिकता आणि नास्तिकतेमध्ये झोके घेतले असावेत असा माझा अंदाज आहे. एखाद्या प्रश्नाला अनेक बाजू असतात हे मान्य करायला जाणिवांची लवचिकता  हे महत्त्वाचे इंद्रिय असावे लागते.

बापटांसारख्या अतिरेकी नास्तिकांमध्ये याचा अभाव ठळकपणे दिसतो...

पण माझा हा प्रवास सरळ नव्हता. तो कोकणातल्या घाट रस्त्यांप्रमाणे वळणावळणांचा होता पण त्यात दिशा देण्यात बुद्ध, रसेल, ओशो, डॅनियल डेनेट आणि ॲण्ड्र्यु न्युबर्ग या  विद्वांनांनी महत्त्वाची भूमीका बजावली. त्यातल्या ॲण्ड्र्यु न्युबर्ग या चेताशास्त्रज्ञाचे Why God Won’t Go Away हे पुस्तक नास्तिकांचा मद उतरविण्यास पुरेसे सक्षम आहे. पण ते वाचण्याचे कष्ट मात्र त्यांनी घ्यायला हवेत. त्याचा हा थोडक्यात परिचय -

Why God Won’t Go Away या पुस्तकाचे शीर्षकच एक मूलभूत प्रश्न उपस्थित करते: आधुनिक विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि विवेकवाद यांच्या प्रगतीनंतरही देव ही संकल्पना मानवी मनातून नाहीशी का होत नाही?

एकेकाळी असे मानले जात होते की विज्ञानाचा विकास झाला, निसर्गातील घटनांची वैज्ञानिक कारणे समजली आणि अंधश्रद्धांचे निराकरण झाले की धर्माचे महत्त्व कमी होत जाईल. परंतु मानवी इतिहासाने या अपेक्षेला सरळ पुष्टी दिलेली नाही. धर्म, प्रार्थना, ध्यान, कर्मकांडे आणि आध्यात्मिक अनुभव आजही मानवी जीवनात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

न्यूरोसायंटिस्ट अँड्र्यू न्यूबर्ग, मानसोपचारतज्ज्ञ यूजीन डी'अक्विली आणि लेखक विन्स रॉस यांनी या प्रश्नाचा शोध घेताना धर्मशास्त्रापेक्षा मेंदूविज्ञानाला केंद्रस्थानी ठेवले आहे. त्यांचा मुख्य युक्तिवाद असा आहे की धार्मिक श्रद्धा आणि आध्यात्मिक अनुभव यांची मुळे मानवी मेंदूच्या रचनेत आणि कार्यपद्धतीत शोधता येतात.

पण या युक्तिवादातून देवाच्या अस्तित्वाचा अंतिम निर्णय मिळतो का? पुस्तकाचे सर्वांत मोठे आकर्षण आणि त्याच वेळी त्याची सर्वांत महत्त्वाची मर्यादा याच प्रश्नात दडलेली आहे.

१. पुस्तकाचा मध्यवर्ती सिद्धान्त: मेंदू आणि श्रद्धा

पुस्तकाचा विचार समजून घेण्यासाठी एक मूलभूत फरक लक्षात घ्यावा लागतो.

- धर्माची सामाजिक बाजू: धर्म लोकांना समूह, परंपरा, नैतिक नियम आणि सामूहिक ओळख देतो.
- धर्माची मानसशास्त्रीय बाजू: तो मृत्यूची भीती, दुःख, अनिश्चितता आणि अस्तित्वाच्या अर्थाविषयीच्या प्रश्नांना उत्तरे देण्याचा प्रयत्न करतो.
- धर्माची जैविक बाजू: मानवी मेंदूची रचना विशिष्ट प्रकारचे अनुभव, प्रतीकात्मक विचार, विधी आणि स्वतःच्या पलीकडील एखाद्या व्यापक अस्तित्वाशी एकरूप होण्याची अनुभूती शक्य करते.

न्यूबर्ग आणि डी'अक्विली तिसऱ्या बाजूचा विशेष अभ्यास करतात. त्यांना असे वाटते की धार्मिक अनुभव हे केवळ समाजाने व्यक्तीवर लादलेले विचार नाहीत. ते मानवी मेंदूच्या नैसर्गिक क्षमतांशीही जोडलेले आहेत.

यातून एक महत्त्वाची गोष्ट समोर येते: माणूस देवावर विश्वास ठेवतो म्हणून त्याच्या श्रद्धेचे स्पष्टीकरण फक्त त्याच्या अज्ञानात शोधणे अपुरे ठरू शकते. श्रद्धा निर्माण होण्याची आणि टिकून राहण्याची क्षमता स्वतः मानवी स्वभावाचाच भाग असू शकते.

मात्र, मेंदूमध्ये श्रद्धा निर्माण होण्याची यंत्रणा सापडणे आणि त्या श्रद्धेचा विषय वस्तुनिष्ठरीत्या अस्तित्वात असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

२. ध्यान करणाऱ्या बौद्ध साधकांचा आणि फ्रान्सिस्कन नन्सचा मेंदू

पुस्तकातील सर्वाधिक लक्षवेधी भाग म्हणजे ध्यानावस्थेतील बौद्ध साधक आणि प्रार्थनेत मग्न असलेल्या ख्रिश्चन नन्स यांच्या मेंदूच्या कार्याचा अभ्यास.

संशोधकांनी SPECT या मेंदूचे प्रतिमांकन करणाऱ्या तंत्राचा वापर करून विशिष्ट आध्यात्मिक साधनेदरम्यान मेंदूच्या क्रियाशीलतेत होणारे बदल तपासले. विशेषतः, ध्यानाच्या सर्वोच्च अवस्थेत व्यक्तीला स्वतःच्या अस्तित्वाच्या सीमा विरघळल्यासारख्या वाटण्याशी संबंधित मेंदूतील प्रक्रियांकडे त्यांचे लक्ष होते

यातून एक विलक्षण निरीक्षण समोर येते.

बौद्ध साधकाला संपूर्ण विश्वाशी एकरूप झाल्याचा अनुभव येऊ शकतो. ख्रिश्चन ननला देवाच्या सान्निध्याची तीव्र अनुभूती येऊ शकते. दोघांच्या धार्मिक कल्पना भिन्न असल्या, तरी त्यांच्या अनुभवांत स्वतःच्या मर्यादित अहंभावाच्या पलीकडे जाण्याचे साम्य असू शकते.

हा अनुभव समजून घेण्यासाठी मेंदूतील orientation association area — म्हणजे शरीराची अवकाशातील स्थिती आणि स्वतः व बाह्य जग यांच्यातील सीमा जाणण्याशी संबंधित भाग — याच्या क्रियाशीलतेतील बदलांकडे संशोधकांनी लक्ष वेधले.

या संशोधनाचा अर्थ काय?

या अभ्यासातून आध्यात्मिक अनुभव आणि मेंदूच्या क्रियाशीलतेचा संबंध तपासता येतो. परंतु याचा अर्थ ध्यानाच्या वेळी मेंदूतील एक भाग कमी सक्रिय झाला म्हणजे ईश्वराचा अनुभव पूर्णपणे स्पष्ट झाला, असा नाही.

हे संशोधन धार्मिक अनुभवाला जैविक आधार असल्याचे दाखवण्याचा प्रयत्न करते; त्या अनुभवामागे कोणतीही अलौकिक वास्तविकता नाही, हे सिद्ध करत नाही. तसेच, अलौकिक अस्तित्व असल्याचेही सिद्ध करत नाही. ही मर्यादा लक्षात घेतली तर पुस्तकातील वैज्ञानिक निरीक्षणांचे महत्त्व अधिक स्पष्ट होते.

३. मानवी मेंदूला मिथकांची गरज का भासते?

या पुस्तकाची व्याप्ती ध्यानाच्या प्रयोगांपुरती मर्यादित नाही. मानवी मेंदू कथा, प्रतीके, कारणमीमांसा आणि विश्वाविषयी सर्वसमावेशक स्पष्टीकरणे का निर्माण करतो, याचाही लेखक विचार करतात.

मानवाला केवळ घटना दिसत नाहीत; त्याला त्या घटनांचा अर्थही लावायचा असतो.

- मृत्यू का होतो?
- निरपराध व्यक्तींना दुःख का भोगावे लागते?
- विश्वाची निर्मिती कशी झाली?
- नैतिकतेचा आधार काय?
- जीवनाला काही अंतिम उद्देश आहे का?

अशा प्रश्नांना उत्तर देताना मिथके आणि धार्मिक कथानके विश्वाला एक सुसंगत रचना देतात. ती निसर्गातील घटना, सामाजिक नियम, मानवी दुःख आणि नैतिक अपेक्षा यांना एका अर्थपूर्ण चौकटीत बसवतात.

येथे पुस्तकाचा समाजशास्त्रीय अर्थ महत्त्वाचा ठरतो. धर्म केवळ देवाविषयीचे विधान नसतो. तो जगाचे स्पष्टीकरण देण्याची, समूहाची ओळख टिकवण्याची आणि व्यक्तीच्या अनुभवांना अर्थ देण्याची पद्धतही असतो.

मात्र, मानवी मेंदूला कथांद्वारे अर्थ लावण्याची गरज असते म्हणून प्रत्येक धार्मिक कथा असत्य ठरते, असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखादी कथा हजारो वर्षे टिकली म्हणून ती सत्य ठरत नाही.

४. धार्मिक विधी: शरीरातून निर्माण होणारी श्रद्धा

धर्माचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे विधी. मंत्रोच्चार, सामूहिक प्रार्थना, जप, ध्यान, उपासना, घंटानाद आणि तालबद्ध हालचाली यांचा मानवी अनुभवावर परिणाम होतो. एखाद्या विधीमध्ये सहभागी झालेली व्यक्ती केवळ एखादा विचार मनात ठेवत नसते; ती शरीर, भावना, लक्ष आणि सामाजिक सहभाग यांच्या एकत्रित प्रक्रियेत गुंतलेली असते.

लेखकांच्या मते, विधी धार्मिक कल्पनांना प्रत्यक्ष अनुभवाशी जोडतात. एखादी गोष्ट वारंवार ऐकणे आणि ती एका सामूहिक कृतीतून अनुभवणे यांत फरक आहे. विधीमुळे श्रद्धा अधिक जिवंत आणि भावनिकदृष्ट्या प्रभावी होऊ शकते.

याचा विचार भारतीय समाजाच्या संदर्भात केला तर अनेक उदाहरणे दिसतात. आरतीच्या वेळी होणारा सामूहिक सहभाग, कीर्तनातील संगीत, जपाची पुनरावृत्ती किंवा ध्यानातील एकाग्रता यांत व्यक्तीचे लक्ष आणि भावनिक अवस्था बदलू शकतात.

या प्रक्रियेत मेंदूची भूमिका तपासणे हा वैज्ञानिक दृष्टिकोन आहे. परंतु एखाद्या विधीचा अर्थ फक्त न्यूरॉन्सच्या क्रियेत संपतो असे म्हणणे अपुरे ठरेल. त्यात इतिहास, संस्कृती, कौटुंबिक स्मृती आणि सामाजिक संबंधही असतात.

५. लैंगिक परमानंद आणि आध्यात्मिक परमानंद

पुस्तकातील अधिक धाडसी प्रश्नांपैकी एक म्हणजे धार्मिक परमानंद आणि लैंगिक परमानंद यांच्यात काही उत्क्रांतीवादी किंवा जैविक संबंध आहे का?

हा प्रश्न आकर्षक आहे, कारण दोन्ही अनुभवांत व्यक्तीला सामान्य आत्मभानाच्या पलीकडे गेल्यासारखे वाटू शकते. मात्र, अनुभवातील साम्य म्हणजे त्यांची कारणे किंवा जैविक यंत्रणा समान आहेत, असा निष्कर्ष निघत नाही.

लेखक धार्मिक उत्कटतेच्या उत्क्रांतीविषयी विचार करताना लैंगिक प्रतिसादाशी असलेल्या संभाव्य संबंधाचाही विचार करतात. हा त्यांच्या व्यापक सिद्धान्ताचा एक भाग आहे; सर्वमान्यपणे सिद्ध झालेला निष्कर्ष नाही.

या चर्चेचे महत्त्व असे की ती शरीर आणि अध्यात्म यांच्यात कृत्रिम भिंत उभी करत नाही. मानवी शरीर हे धार्मिक अनुभवाचे माध्यम असू शकते, हा विचार ती पुढे आणते.

पण याच ठिकाणी वैज्ञानिक सावधगिरी आवश्यक आहे. दोन अनुभवांत उत्कटता, एकाग्रता किंवा स्वतःच्या मर्यादा विसरणे यांसारखी वैशिष्ट्ये समान असली, तरी त्यांचा संपूर्ण न्यूरोबायोलॉजिकल आधार एकच आहे असे मानण्यासाठी अधिक पुरावा आवश्यक आहे.

६. मृत्यूच्या जवळचे अनुभव आणि अंतिम सत्याचा प्रश्न

मृत्यूच्या जवळ आलेल्या व्यक्तींचे अनुभव, शरीरापासून वेगळे झाल्याची भावना आणि आध्यात्मिक अनुभूती यांविषयीही पुस्तक प्रश्न उपस्थित करते.

या विषयात दोन टोकाचे दृष्टिकोन आढळतात.

पहिला दृष्टिकोन असा की असे अनुभव मेंदूतील बदलांमुळे निर्माण होतात; म्हणून त्यांना स्वतंत्र आध्यात्मिक सत्याचे प्रमाण मानता येत नाही.

दुसरा दृष्टिकोन असा की मेंदूमध्ये त्यांचा जैविक आधार असला, तरी त्यामुळे अनुभवाच्या अंतिम अर्थाचा निर्णय होत नाही.

दोन्हींपैकी कोणताही दृष्टिकोन केवळ अनुभवाच्या तीव्रतेवरून सिद्ध होत नाही. अनुभव किती वास्तविक वाटला आणि त्या अनुभवामागे बाह्य जगात स्वतंत्रपणे काही अस्तित्वात होते का, हे वेगळे प्रश्न आहेत.

पुस्तकाचे मूल्य या प्रश्नांना चर्चेसाठी उघडे करण्यात आहे. मात्र, त्याच्या उत्तरांमध्ये निरीक्षण, सिद्धान्त आणि तत्त्वज्ञान यांच्यातील सीमा नेहमीच तितक्या स्पष्ट राहत नाहीत.

७. सर्वांत महत्त्वाचा तात्त्विक प्रश्न: मेंदू देवाला निर्माण करतो की देवाने मेंदू निर्माण केला?

भूमिका अ — मेंदू देवाची संकल्पना निर्माण करतो

मानवी मेंदूला कारणे शोधण्याची, नमुने ओळखण्याची, कथांद्वारे अर्थ लावण्याची आणि स्वतःच्या पलीकडील अस्तित्वाची कल्पना करण्याची क्षमता आहे. देवाची संकल्पना या क्षमतांमधून विकसित झाली असू शकते.

भूमिका ब — मेंदू आध्यात्मिक वास्तवाचा अनुभव घेण्याचे माध्यम आहे

धार्मिक अनुभवाला जैविक आधार असला तरी त्यातून अनुभवाचा विषय अस्तित्वात नाही, असे सिद्ध होत नाही. एखादे वास्तव अनुभवण्यासाठी मेंदू आवश्यक असणे आणि ते वास्तव केवळ मेंदूनेच निर्माण केलेले असणे या वेगळ्या गोष्टी आहेत.

या दोन्ही भूमिका तात्त्विकदृष्ट्या विचार करण्याजोग्या आहेत. परंतु मेंदूचे प्रतिमांकन करून यांपैकी कोणती भूमिका खरी आहे, याचा अंतिम निर्णय घेता येत नाही. धार्मिक अनुभवांवरील आधुनिक वैज्ञानिक चर्चाही या मर्यादेची दखल घेते.

याचे एक साधे उदाहरण घ्या. आपण लाल रंग पाहतो तेव्हा मेंदूमध्ये विशिष्ट प्रक्रिया घडतात. या प्रक्रियांचा अभ्यास केल्याने रंगाचा अनुभव कसा निर्माण होतो, याविषयी ज्ञान मिळते. पण रंगाचा अनुभव आणि त्यामागील भौतिक प्रकाश यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी मेंदूच्या प्रक्रियेबरोबर बाह्य जगाचाही विचार करावा लागतो.

ईश्वराच्या प्रश्नात मात्र अडचण अधिक मोठी आहे. देवाचे अस्तित्व तपासण्यासाठी कोणते निरीक्षण निर्णायक ठरेल, यावरच सहमती नाही. म्हणून न्यूरोसायन्स धार्मिक अनुभवाचा अभ्यास करू शकते; पण त्या आधारावर ईश्वराच्या अस्तित्वाची घोषणा करू शकत नाही.

८. पुस्तकाचे वैज्ञानिक मूल्यमापन

हे पुस्तक २००१ मध्ये प्रकाशित झाले. त्यातील महत्त्वाचा वाटा म्हणजे धार्मिक अनुभवांचा अभ्यास करण्यासाठी मेंदूविज्ञानाचा वापर आणि त्या अनुभवांना केवळ विकृती किंवा भ्रम म्हणून नाकारण्याऐवजी त्यांची यंत्रणा समजून घेण्याचा प्रयत्न. तथापि, पुस्तकातील काही निष्कर्षांचा आवाका उपलब्ध प्रयोगांपेक्षा मोठा वाटू शकतो.

| मुद्दा                                             | मूल्यमापन 
==========================================================================                                       
| धार्मिक अनुभव आणि मेंदू                      | अभ्यास करण्याजोगा वैज्ञानिक संबंध                
| ध्यान आणि प्रार्थनेतील मेंदूचे बदल                | प्रत्यक्ष संशोधनातून तपासता येणारा विषय          
| सर्व धर्मांचे एकच जैविक मूळ                   | आकर्षक, पण अधिक पुरावा आवश्यक असलेला व्यापक दावा 
| धार्मिक अनुभवामुळे देवाचे अस्तित्व सिद्ध होते     | वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध होत नाही                 
| मेंदूविज्ञानामुळे धर्म निरर्थक ठरतो                   | असाही निष्कर्ष निघत नाही                        

धार्मिक आणि आध्यात्मिक अनुभवांवरील २०२६ मधील एका व्यापक पद्धतशीर आढाव्यात १०५ अभ्यासांचे संश्लेषण केले गेले. त्यात विविध धार्मिक परंपरा आणि साधनांशी संबंधित मेंदूतील बदलांचा पुरावा आढळला; परंतु अभ्यासांतील विविधता आणि पद्धतशास्त्रीय मर्यादा लक्षात घेऊन निष्कर्षांचा अर्थ सावधपणे लावण्याची गरजही अधोरेखित झाली.

म्हणजेच, या पुस्तकाचा मूलभूत संशोधनविषय आजही संबंधित आहे. मात्र, पुस्तकातील प्रत्येक व्यापक उत्क्रांतीवादी किंवा तात्त्विक निष्कर्षाला आजच्या विज्ञानाची अंतिम मान्यता आहे, असे समजू नये.

९. पुस्तकाच्या प्रमुख बलस्थानांचा आढावा

1. आंतरशाखीय दृष्टिकोन: मेंदूविज्ञान, मानसशास्त्र, उत्क्रांती, धर्म आणि तत्त्वज्ञान यांना एका चर्चेत आणते.
2. अनुभवाचा आदर: धार्मिक अनुभवाला केवळ अज्ञान, फसवणूक किंवा मानसिक विकृती म्हणून नाकारत नाही.
3. वैज्ञानिक कुतूहल: ध्यान आणि प्रार्थना यांसारख्या अंतर्गत अनुभवांचा प्रत्यक्ष निरीक्षणाद्वारे अभ्यास करण्याचा प्रयत्न करते.
4. विचारांना चालना: मेंदूतील प्रक्रिया आणि व्यक्तीच्या अनुभवाचे सत्य यांच्यातील संबंधाविषयी मूलभूत प्रश्न उपस्थित करते.
5. सामान्य वाचकांसाठी उपयुक्तता: तांत्रिक विषय असूनही व्यापक वाचकवर्गाला समजेल अशा पद्धतीने मांडणी करण्याचा प्रयत्न करते

१०. पुस्तकाच्या मर्यादा

या पुस्तकावर तीन प्रमुख आक्षेप नोंदवता येतात.

पहिला — लहान प्रयोगांवरून व्यापक निष्कर्ष. ध्यान करणारे काही साधक आणि प्रार्थना करणाऱ्या काही नन्स यांचा मेंदू तपासल्याने सर्व धार्मिक अनुभवांची सार्वत्रिक यंत्रणा सिद्ध होत नाही.

दुसरा — मेंदूतील संबंध आणि कारण यांची गल्लत. एखाद्या अनुभवाबरोबर मेंदूतील विशिष्ट बदल आढळला, तरी तो बदल अनुभवाचे संपूर्ण कारण आहे की अनुभवाच्या प्रक्रियेतील एक घटक, हे स्वतंत्रपणे तपासावे लागते.

तिसरा — वैज्ञानिक पुराव्यापासून तत्त्वज्ञानाकडे झेप. आध्यात्मिक अनुभव मेंदूशी संबंधित आहेत, या निरीक्षणापासून ते अनुभव एखाद्या अंतिम किंवा वैश्विक सत्याशी संबंधित असू शकतात, या निष्कर्षापर्यंत जाण्यासाठी अतिरिक्त तर्क आवश्यक आहे. या प्रकारच्या मर्यादांकडे धार्मिक अनुभवांच्या न्यूरोसायंटिफिक अभ्यासावरील समीक्षात्मक लेखांनीही लक्ष वेधले आहे
या आक्षेपांमुळे पुस्तक निरुपयोगी ठरत नाही. उलट, त्यातील ठोस निरीक्षणे आणि अधिक तर्काधारित अनुमान यांची विभागणी करणे आवश्यक ठरते.

११. भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या संदर्भात पुस्तकाचे महत्त्व

भारतीय तत्त्वपरंपरेत आत्मा, ब्रह्म, माया, ध्यान, समाधी आणि आत्मज्ञान यांविषयी दीर्घकाळ चर्चा झाली आहे. उपनिषदांमधील आत्मा-ब्रह्म ऐक्याची कल्पना आणि बौद्ध परंपरेतील अनात्मवाद यांची तात्त्विक भूमिका एकसारखी नाही; तरीही दोन्ही परंपरांत सामान्य अहंभावाच्या मर्यादांवर प्रश्न उपस्थित केले गेले आहेत.

न्यूबर्ग यांच्या अभ्यासातील स्वतःच्या सीमांचे विलयन (डिसोल्युशन)  किंवा व्यापक एकात्मतेची अनुभूती हा विषय भारतीय वाचकाला परिचित वाटू शकतो.

परंतु येथे एक महत्त्वाचा फरक आहे:

- तत्त्वज्ञान विचारते की आत्मा, ब्रह्म किंवा अंतिम वास्तव यांचे स्वरूप काय आहे.
- मेंदूविज्ञान विचारते की विशिष्ट अनुभूतीच्या वेळी मेंदूमध्ये कोणत्या प्रक्रिया घडतात.

या दोन प्रश्नांमध्ये संवाद होऊ शकतो. पण एकाचे उत्तर मिळाले म्हणून दुसऱ्याचे उत्तर आपोआप मिळत नाही.

याच कारणामुळे हे पुस्तक भारतीय आध्यात्मिक परंपरेला वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध करणारे पुस्तक म्हणून वाचणे योग्य नाही. तसेच, ते भारतीय अध्यात्माचे खंडन करणारे पुस्तकही नाही. ते त्या अनुभवांचा जैविक अभ्यास करण्यासाठी एक वेगळी चौकट उपलब्ध करून देते.

१२. अंतिम निर्णय

Why God Won’t Go Away हे देवाच्या अस्तित्वाचा निर्णय देणारे पुस्तक नाही. ते देवाची संकल्पना आणि आध्यात्मिक अनुभव मानवी मनात इतके खोलवर का रुजलेले आहेत, याचा शोध घेणारे पुस्तक आहे.

त्याचे सर्वांत मोठे योगदान म्हणजे श्रद्धा आणि विज्ञान यांच्यातील संघर्षाला एका अधिक सूक्ष्म प्रश्नात रूपांतरित करणे: मानवी मेंदूला आध्यात्मिक अनुभव घेण्याची क्षमता कशी प्राप्त झाली आणि त्या अनुभवांचा व्यक्तीच्या जीवनावर काय परिणाम होतो?

त्याची सर्वांत मोठी मर्यादा अशी की काही ठिकाणी मेंदूतील निरीक्षणांवरून धर्माच्या उगमाविषयी किंवा अंतिम वास्तवाविषयी व्यापक तात्त्विक अनुमान काढले जातात. त्या अनुमानांना सिद्ध झालेल्या वैज्ञानिक तथ्यांपासून वेगळे ठेवणे आवश्यक आहे.

माझा निष्कर्ष: श्रद्धाळू वाचकाला हे पुस्तक आपल्या अनुभवांकडे नव्या दृष्टीने पाहायला लावेल. नास्तिक वाचकाला धार्मिक श्रद्धेची जैविक आणि मानसशास्त्रीय मुळे तपासण्याची संधी देईल. आणि विवेकवादी वाचकाला एक महत्त्वाचा धडा शिकवेल — एखाद्या अनुभवाचे मेंदूतील स्पष्टीकरण शोधणे आणि त्या अनुभवाचा अंतिम अर्थ ठरवणे या दोन भिन्न बौद्धिक क्रिया आहेत.

शेवटी, पुस्तकाचे शीर्षक एका अर्थाने योग्य आहे. देवाची संकल्पना टिकून राहते, कारण मानवी मेंदू केवळ जगण्यापुरते काम करत नाही; तो अर्थ शोधतो, मृत्यूचा विचार करतो, विश्वाविषयी प्रश्न विचारतो आणि स्वतःच्या मर्यादांपलीकडे जाण्याची कल्पना करतो. या क्षमतेचे संपूर्ण स्पष्टीकरण अजूनही अपूर्ण आहे.

पण देव का नाहीसा होत नाही, हे समजून घेणे आणि देव अस्तित्वात आहे की नाही, हे सिद्ध करणे — यांतील अंतर भरून काढणे हे या पुस्तकाचे नव्हे, तर विज्ञान आणि तत्त्वज्ञानासमोरील व्यापक आव्हान आहे.

 

संदर्भ :
[१] https://youtu.be/QqXEe3iBcWI?si=T02tUtF4G3c-JGLEने