[कथा] डायग्नोसिस

 

डायग्नोसिस
========

--राजीव उपाध्ये

१.

पावसाने यावे की न यावे, असा निर्णय घेतल्यासारखे आकाश रुग्णालयावर दिवसभर लोंबकळत होते. बाहेर डांबरातून उष्णता वर येत होती. प्रवेशद्वाराजवळच्या फ्रँजिपानीच्या झाडांवर पांढरी फुले उमलली होती. रुग्णांच्या नातेवाइकांना शांत वाटावे म्हणून रुग्णालयाच्या विश्वस्त मंडळाने ती लावली होती. मात्र, झाडांच्या सावलीत बसलेल्या लोकांच्या चेहऱ्यांवर चिंता, थकवा आणि आर्थिक विवंचनेच्या रेषा होत्या. आतल्या संगमरवरी फरशीवर वातानुकूलनाची थंडी पसरली होती. काचेच्या भिंतींआड डॉक्टरांचे निर्णय घेतले जात होते आणि प्रत्येक निर्णयामागे मानवी अनुभव, संस्थेची प्रतिष्ठा आणि अदृश्य आर्थिक हितसंबंध एकमेकांत गुंतलेले होते.

सहाव्या मजल्यावरील कक्षात डॉ. विराज देशमुख एका रुग्णाचा अँजिओग्राम तपासत होते. तीस वर्षांचा अनुभव, अकरा हजारांहून अधिक प्रक्रिया आणि असंख्य रुग्णांच्या कुटुंबांनी व्यक्त केलेली कृतज्ञता यांमुळे त्यांच्या मनात स्वतःच्या निर्णयक्षमतेविषयी जवळजवळ अभेद्य विश्वास निर्माण झाला होता. ते रुग्णाच्या छातीतील वेदनेचे वर्णन ऐकत, रक्तवाहिन्यांच्या प्रतिमा पाहत आणि अनेकदा यंत्रांच्या निष्कर्षांपेक्षा वेगळा निर्णय घेत. कित्येक वेळा त्यांचे निर्णय योग्य ठरले होते. त्या यशांनी त्यांच्या अनुभवाला धार दिली होती; त्याचबरोबर स्वतःच्या मर्यादा ओळखण्याची संवेदनशीलता मात्र हळूहळू बोथट केली होती.

स्क्रीनच्या कोपर्‍यात अंबर रंगाची चौकट चमकली- गंभीर हृदयविकाराची शक्यता. तातडीने पुनर्मूल्यांकन करण्याची शिफारस.

देशमुखांनी स्क्रीनकडे पाहिले. त्यांच्या शेजारी उभ्या असलेल्या तरुण डॉक्टरनेही ती सूचना वाचली. त्याच्या चेहर्‍यावर संकोच आणि काळजी एकत्र दिसत होती.

“सर, प्रणालीला काही वेगळे दिसत आहे. अधिक तपासणी करावी का?”

देशमुखांनी खुर्चीत मागे रेलत त्याच्याकडे पाहिले.

“एआयला अनेक गोष्टी वेगळ्या दिसतात. पण रुग्णाचा चेहरा दिसत नाही.”

“पण सर, हा इशारा गंभीर आहे.”

“तुम्ही माझा निर्णय तपासत आहात की अँजिओग्राम?”

तरुण डॉक्टर गप्प झाला. देशमुखांनी अंबर चौकटीवर क्लिक केले. सूचना नाहीशी झाली. कारणाच्या रकान्यात त्यांनी नेहमीचे दोन शब्द लिहिले—तज्ञ वैद्यकीय निर्णय.

त्या क्षणी त्यांना अपराधभावाची पुसटशी छायाही जाणवली नाही. उलट, संगणकाच्या सूचनेपुढे स्वतःचे स्वातंत्र्य सिद्ध केल्याचे समाधान होते. डॉक्टर होण्याचा अर्थ निर्णय घेणे, यंत्राचे आज्ञापालन करणे नव्हे, अशी त्यांची धारणा होती.

त्या रात्री अकरा वाजून सतरा मिनिटांनी अनिरुद्ध काळे यांचे हृदय अचानक थांबले. सत्तेचाळीस वर्षांचे अनिरुद्ध मुलाच्या अभियांत्रिकीच्या शिक्षणासाठी बचत करत होते. रुग्णालयात दाखल होताना त्यांनी पत्नीला दोन दिवसांत घरी परतण्याचे आश्वासन दिले होते. मध्यरात्री डॉक्टरांनी मृत्यू घोषित केला तेव्हा त्यांच्या फोनवर मुलाचा एक न वाचलेला संदेश होता.

दुसर्‍या दिवशी देशमुख रुग्णालयात आले, तेव्हा त्यांच्या टेबलावर फुलांचा गुच्छ होता. भेटींसाठी रुग्णांची रांग लागली होती. अनिरुद्ध काळे यांचे प्रकरण मात्र कागदपत्रांच्या गठ्ठ्यात एका क्रमांकामागे जाऊन पडले होते.

त्यांना कल्पनाही नव्हती की बंद केलेली अंबर चौकट त्यांच्या आयुष्याचा सर्वांत अस्वस्थ करणारा प्रश्न बनणार होती.

२.

दुपारी अनिरुद्ध यांचा मुलगा आर्यन डॉक्टरांच्या कक्षात आला. त्याच्या डोळ्यांखाली झोपेच्या अभावामुळे काळी वर्तुळे पडली होती. हातात वडिलांची वैद्यकीय कागदपत्रे होती. तो रडत नव्हता. दुःख इतके मोठे असले की अश्रूंनाही बाहेर पडण्याचा मार्ग सापडत नाही, असे त्याचे रूप झाले होते.

देशमुखांना अशा भेटींची सवय होती. ते मृत्यूची वैद्यकीय कारणे समजावून सांगत, उपचारांतील अनिश्चिततेचा उल्लेख करत आणि नातेवाइकांना शक्य तेवढे सांत्वन देत. या वेळीही त्यांनी फाइल उघडून आवश्यक शब्द शोधण्याचा प्रयत्न केला.

“डॉक्टर, माझ्या वडिलांना वाचवता आलं असतं का?” आर्यनने विचारले.

“हृदयविकारात परिस्थिती क्षणाक्षणाला बदलू शकते. आम्ही शक्य ते सर्व प्रयत्न केले.”

आर्यनने कागदांतील एका पानाकडे बोट दाखवले.

“डॉकटर, मग हा इशारा काय आहे?”

देशमुखांच्या पोटात क्षणभर धस्स झाले. स्क्रीनवरील अंबर चौकट त्यांना आठवली. त्यांनी चेहर्‍यावर मात्र कोणताही बदल होऊ दिला नाही.

“ती संगणकीय प्रणालीची सूचना होती. प्रत्येक सूचना बरोबर असेलच असं नाही.”

“पण तुम्ही ती तपासली होती का?”

“मी माझ्या वैद्यकीय अनुभवावरून निर्णय घेतला.”

आर्यन काही क्षण त्यांच्याकडे पाहत राहिला. त्याच्या चेहर्‍यावर संताप नव्हता; त्या शांततेतच प्रश्नाचे वजन अधिक जाणवत होते.

“माझ्या वडिलांचा मृत्यू अटळ होता, हे तुम्ही सांगू शकता का?”

देशमुखांकडे उत्तर नव्हते. त्यांनी फाइल बंद केली आणि आर्यनला अधिकृत अहवालाची प्रतीक्षा करण्यास सांगितले.

तो निघून गेल्यावर डॉक्टरांनी स्वतःला समजावले की मृत्यू हा वैद्यकीय व्यवसायाचा अपरिहार्य भाग आहे. प्रत्येक रुग्ण वाचवता येत नाही. प्रत्येक इशारा गंभीर नसतो. अनुभवी डॉक्टरांनी निर्णय घेतले नाहीत, तर उपचारांची प्रक्रिया कधीच पुढे सरकणार नाही.

ही सर्व वाक्ये खरी होती. परंतु त्या सत्यांच्या आड आणखी एक सत्य लपले होते—त्या विशिष्ट रात्री त्यांनी पुन्हा तपासणी करण्याची संधी स्वतःहून नाकारली होती.

त्या दिवसापासून देशमुखांना आपल्या निर्णयाची आठवण टाळावीशी वाटू लागली. रुग्ण पाहताना ते पूर्वीप्रमाणे आत्मविश्वासाने बोलत, पण प्रत्येक स्क्रीनच्या कोपर्‍यातील रंगीत सूचना त्यांच्या नजरेत भरू लागल्या. त्यांना स्वतःच्या ज्ञानावर शंका घ्यायची नव्हती; परंतु शंका निर्माण झाली होती, आणि ती त्यांच्या मनात अस्वस्थता वाढत होती.

३.

रुग्णालयाच्या तळमजल्यावर खिडक्या नसलेल्या खोलीत नील सावंत बसत असे. तो तरुण डॉक्टर होता; मात्र त्याचे काम रुग्णांवर उपचार करण्याऐवजी अल्गोरिदमच्या सूचनांची आणि डॉक्टरांच्या निर्णयांची नोंद तपासणे होते. त्याच्या तीन स्क्रीनवर रुग्णांच्या नोंदी, इशार्‍याचा इतिहास आणि प्रत्येक बदलाची वेळ दिसत असे. इतर डॉक्टरांच्या तुलनेत त्याला रुग्णांचे चेहरे कमी आणि त्यांच्या आयुष्यातील निर्णायक क्षणांची डिजिटल नोंद अधिक दिसत होती.

अनिरुद्ध काळे यांच्या प्रकरणाची तपासणी करताना त्याने प्रत्येक नोंद पुन्हा उघडली. अंबर इशारा दिसल्याची वेळ, डॉक्टरांनी तो बंद केल्याची वेळ, पुढील तपासणी न करण्याचा निर्णय आणि त्यानंतर घडलेला मृत्यू—सर्व घटनांची नोंद उपलब्ध होती. प्रणालीने इशारा दिला होता; तो इशारा दुर्लक्षित झाला होता. मात्र, या माहितीवरून मृत्यू टाळता आला असता, असे निश्चितपणे सांगता येत नव्हते. नीलला पुराव्यांच्या मर्यादा माहीत होत्या. त्याचे काम दोषी ठरवणे नव्हते, तर सत्य तपासण्याची संधी जिवंत ठेवणे होते.

त्याने प्रकरण स्वतंत्र वैद्यकीय पुनरावलोकनासाठी पाठवण्याची शिफारस केली. दोन दिवसांनी वरिष्ठांकडून फोन आला. देशमुखांसारख्या नामांकित डॉक्टरांच्या निर्णयांची चौकशी केल्यास रुग्णालयातील कामकाजावर विपरीत परिणाम होईल, असे त्याला सूचित करण्यात आले.

“देशमुख हे ज्येष्ठ डॉक्टर आहेत. त्यांच्या प्रत्येक निर्णयाची चौकशी केली, तर उपचार कसे चालतील?”

“प्रत्येक निर्णयाची चौकशी करण्याचा प्रश्न नाही. गंभीर इशारा दुर्लक्षित झाला आहे. त्याचं परीक्षण झालं पाहिजे.”

“तुम्हाला तुमच्या मर्यादा समजतात ना, सावंत?”

“होय. म्हणूनच मी स्वतः निष्कर्ष देत नाही. स्वतंत्र तज्ज्ञांनी नोंदी तपासाव्यात, एवढंच म्हणतो.”

फोन बंद झाल्यावर नील बराच वेळ स्थिर बसून राहिला. त्याला माहीत होते की संस्थात्मक दबाव नेहमी उघड धमकीच्या रूपात येत नाही. कधी पदोन्नती थांबते, कधी बैठकीत नाव वगळले जाते, तर कधी प्रामाणिकपणालाच अनुभवाच्या अभावाचे नाव दिले जाते. तरीही त्याने मूळ नोंदींच्या सुरक्षित प्रती तयार केल्या आणि नियमित प्रणालीपासून स्वतंत्र संग्रहात ठेवल्या.

काही दिवसांनी देशमुख स्वतः त्याच्या खोलीत आले.

“तुम्हाला वाटतं, माझ्या तीस वर्षांच्या अनुभवापेक्षा तुमच्या स्क्रीनवरील नोंदी महत्त्वाच्या आहेत?”

नीलने शांतपणे उत्तर दिले.

“नाही, सर. पण तुमचा अनुभव नोंदींच्या परीक्षणापासून मुक्त असावा, असंही मला वाटत नाही.”

देशमुखांच्या चेहर्‍यावर कठोरपणा आला. त्यांना हा तरुण स्वतःच्या मर्यादा विसरून वरिष्ठ डॉक्टरांच्या अधिकाराला आव्हान देत असल्यासारखा वाटला. त्याच वेळी, नीलच्या उत्तरातील साधेपणाने त्यांना अस्वस्थ केले. नील त्यांच्या अनुभवाला नाकारत नव्हता; तो फक्त त्या अनुभवाची परीक्षा घेण्याची मागणी करत होता.

“तुम्हाला माहीत आहे का, मी किती रुग्ण वाचवले आहेत?”

“माहीत आहे, सर.”

“मग एका मृत्यूमुळे तुम्ही माझ्या संपूर्ण कारकिर्दीवर प्रश्नचिन्ह लावणार?”

नीलने क्षणभर विचार केला.

“एका मृत्यूमुळे नाही, सर. त्या मृत्यूच्या आधी दिलेला इशारा का दुर्लक्षित झाला, हे समजून घेण्यासाठी.”

देशमुख काही न बोलता बाहेर पडले. नीलच्या मनात भीती होती; पण त्या भीतीपेक्षा त्याला अधिक त्रास एका विचाराने होत होता—जर त्याने नोंदी जतन केल्या नसत्या, तर आर्यनच्या प्रश्नाचे उत्तर कधीच शोधले गेले नसते.

४.

वैद्यकीय पॅनेलच्या सुनावणीच्या दिवशी आकाश काळवंडले होते. जुन्या इमारतीतील लाकडी खिडक्यांवर पावसाचे थेंब आपटत होते. अध्यक्ष अरविंद प्रधान यांच्या समोर डॉ. देशमुख बसले होते. बाजूला नीलची कागदपत्रे आणि अनिरुद्ध काळे यांच्या वैद्यकीय नोंदी होत्या.

स्वतंत्र तज्ज्ञांच्या परीक्षणाने एक महत्त्वाची बाब स्पष्ट केली होती. अल्गोरिदमचा इशारा अंतिम निदान नव्हता; परंतु उपलब्ध वैद्यकीय माहितीच्या आधारे तातडीने पुनर्मूल्यांकन करणे योग्य आणि आवश्यक होते. अतिरिक्त तपासणीमुळे मृत्यू निश्चितपणे टाळता आला असता, हे सिद्ध झाले नव्हते. मात्र, त्या संधीचा विचार न करता इशारा बंद करणे ही गंभीर व्यावसायिक त्रुटी होती.

अध्यक्ष प्रधान यांनी देशमुखांना विचारले, “तुम्ही सूचना नाकारण्यापूर्वी स्वतंत्र पुनर्मूल्यांकन का केले नाही?”

देशमुखांनी बोटे एकमेकांत घट्ट अडकवली.

“मला माझ्या निदानावर विश्वास होता.”

“तो विश्वास योग्य ठरल्याचे तुम्ही कशाच्या आधारे ठरवले?”

देशमुख गप्प राहिले. सभागृहात पावसाचा आवाज ऐकू येत होता. त्यांच्या मनात मात्र जुन्या आठवणींची गर्दी झाली होती. त्यांनी कित्येकदा यंत्राच्या सूचनेपेक्षा वेगळा निर्णय घेऊन रुग्ण वाचवले होते. त्यांच्या अनुभवाने त्यांना योग्य ठरवले होते. पण त्या यशांनी त्यांच्या मनात एक धोकादायक समजूत निर्माण केली होती—आपण स्वतःच्या निर्णयातील चूक स्वतःच ओळखू शकतो.

“डॉक्टर, अनुभव महत्त्वाचा आहे,” प्रधान म्हणाले. “पण अनुभवामुळे प्रश्न विचारण्याची गरज संपते का?”

या प्रश्नाने देशमुखांच्या मनात काहीतरी तुटल्यासारखे झाले. त्यांनी स्वतःला वर्षानुवर्षे एकाच गोष्टीची आठवण करून दिली होती—रुग्णांचा जीव वाचवण्यासाठी धैर्याने निर्णय घ्यावे लागतात. आता त्यांना जाणवले की धैर्य आणि हट्ट यांच्यातील अंतर कधी कधी फारच कमी असते. त्यांनी यंत्रावर अविश्वास ठेवला नव्हता इतकेच नव्हे, तर स्वतःच्या निर्णयावर प्रश्न उपस्थित होऊ नये, अशी अपेक्षाही नकळत निर्माण केली होती.

“मी पुनर्मूल्यांकन करायला हवं होतं,” ते अखेर म्हणाले. “माझा निर्णय योग्य असू शकतो, यावर मी इतका ठाम होतो की तो चुकीचा असण्याची शक्यता तपासलीच नाही.”

मागच्या रांगेत बसलेल्या आर्यनने त्यांच्याकडे पाहिले. त्याच्या चेहर्‍यावर समाधान नव्हते. कबुलीने वडील परत येणार नव्हते. तरीही प्रथमच कुणीतरी त्याच्या प्रश्नाला वैद्यकीय भाषेच्या आड लपवले नव्हते.

परिषदेने देशमुखांचा परवाना तात्पुरता निलंबित करण्याचा निर्णय घेतला आणि त्यांच्या निर्णयप्रक्रियेतील गंभीर त्रुटींची अधिकृत नोंद केली. रुग्णालयाला अशा सर्व प्रकरणांचे स्वतंत्र परीक्षण करण्याचे आदेश देण्यात आले. अल्गोरिदमची सूचना नाकारणार्‍या प्रत्येक डॉक्टरने कारण नोंदवणे आणि उच्च-जोखीम असलेल्या प्रकरणांचे स्वतंत्र पुनरावलोकन करणे बंधनकारक करण्यात आले.

देशमुखांनी निर्णयाला विरोध केला नाही. त्यांच्या कारकिर्दीचा अभिमान अजूनही होता, पण त्याला आता एक नवी जाणीव जोडली गेली होती—अनुभव कितीही मोठा असला, तरी तो स्वतःची परीक्षा घेण्याच्या कर्तव्यापासून मुक्त करत नाही.

५.

काही आठवड्यांनी रुग्णालयाच्या प्रवेशद्वाराजवळ पुन्हा पाऊस पडत होता. पावसाने डांबरावरील धूळ धुऊन काढली होती. औषधाच्या दुकानाबाहेर रांग होती. लोकांच्या फोनवर तपासण्यांचे अहवाल, विम्याचे संदेश आणि डॉक्टरांच्या भेटींच्या वेळा दिसत होत्या. जग बदलले नव्हते; पण रुग्णालयाच्या नोंदप्रणालीत एक नवी चौकट आली होती—स्वतंत्र पुनरावलोकन आवश्यक.

नीलला त्या प्रकरणानंतर तातडीने पदोन्नती मिळाली नाही. मात्र, अनुपालन विभागाला उच्च-जोखीम निर्णयांचे पुनरावलोकन करण्याचा स्पष्ट अधिकार मिळाला. प्रत्येक सूचना आणि तिच्यावर झालेली कृती नोंदवली जाऊ लागली. नीलने अनिरुद्ध काळे यांच्या प्रकरणाची अंतिम प्रत सुरक्षित संग्रहात ठेवली. त्याला त्या नोंदींमध्ये विजयाची भावना नव्हती; त्याला फक्त इतके समाधान होते की सत्य आता एका व्यक्तीच्या स्मृतीवर अवलंबून नव्हते.

आर्यन एकदा त्याला भेटायला आला.

“तुमच्या नोंदींमुळे माझ्या वडिलांना न्याय मिळाला, असं म्हणता येईल का?”

नीलने थोडा वेळ घेतला.

“त्यांच्या मृत्यूचं संपूर्ण उत्तर आपल्याला मिळालेलं नाही. पण जे घडलं त्याची जबाबदारी नोंदवली गेली. आणि पुढच्या वेळी असा इशारा दुर्लक्षित करणं अधिक कठीण होईल.”

आर्यनने मान हलवली. त्याच्या दुःखाला न्यायाने पूर्णविराम दिला नव्हता; पण वडिलांचा मृत्यू एका अनामिक आकड्यात हरवून जाणार नव्हता.

दुसरीकडे, देशमुख घरी बसून आपली जुनी वैद्यकीय पुस्तके चाळत होते. एका पुस्तकाच्या कडेला त्यांनी वर्षांपूर्वी लिहिलेली नोंद दिसली—अनिश्चिततेची जाणीव ही चांगल्या डॉक्टरची पहिली खूण.

ते बराच वेळ त्या वाक्याकडे पाहत राहिले. त्यांना पुन्हा रुग्णांवर उपचार करण्याची संधी मिळेल की नाही, हे ठरले नव्हते. त्यांचा अनुभव नाहीसा झाला नव्हता; पण आता त्यांना त्या अनुभवाबरोबर नम्रतेचीही गरज आहे, हे उमगले होते.

बाहेर पावसाचा आवाज वाढला. रुग्णालयाच्या स्क्रीनवर नव्या रुग्णाच्या तपासणीदरम्यान अंबर रंगाची सूचना चमकली. डॉक्टरांनी ती बंद करण्यापूर्वी पुन्हा तपासणी केली. यंत्राने बरोबर निदान केले होते की नाही, हे नंतर कळणार होते. पण त्या क्षणी एक महत्त्वाची गोष्ट घडली होती—सूचनेला नकार देण्याचा अधिकार अजूनही माणसाकडे होता; त्या नकाराची जबाबदारी मात्र आता त्याला स्वीकारावी लागणार होती.

न्यायाचा विजय नेहमी मृत्यू उलटवण्यात नसतो. कधी तो मृत्यूला आकडा बनवण्यास नकार देण्यात, सत्तेला प्रश्न विचारण्यात आणि अनुभवाला स्वतःच्या मर्यादा मान्य करायला भाग पाडण्यात असतो. त्या रात्री अनिरुद्ध काळे परत आले नव्हते. त्यांचा मुलगा वडिलांच्या आवाजाविना घरी परतला होता. तरीही त्यांच्या मृत्यूने एका संस्थेला स्वतःच्या निर्णयांकडे नव्याने पाहायला भाग पाडले होते.

आणि त्या रुग्णालयात, अंबर रंगाची सूचना आता केवळ स्क्रीनवरील चेतावणी राहिली नव्हती. ती प्रत्येक डॉक्टरला विचारला जाणारा प्रश्न बनली होती—तुम्ही चुकीचे असू शकता, हे मान्य करण्याचे धैर्य तुमच्याकडे आहे का?