चांदणवेल : कृत्रिम बुद्धिमत्तेसोबत संस्कृत काव्यनिर्मितीचा एक नवा प्रयोग

चांदणवेल : कृत्रिम बुद्धिमत्तेसोबत संस्कृत काव्यनिर्मितीचा एक नवा प्रयोग

-राजीव उपाध्ये

ए०आय० कविता लिहू शकतो, कथा सांगू शकतो, भाषांतर करू शकतो, चित्रे निर्माण करू शकतो—हे आता आश्चर्याचे राहिलेले नाही. परंतु चांदणवेल हा प्रयोग यापेक्षा काहीसा वेगळा आणि अधिक महत्त्वाकांक्षी आहे. येथे केवळ एखाद्या तयार कथेचे संस्कृतमध्ये भाषांतर केले जात नाही; या प्रयोगाची सुरुवातच कृत्रिम बुद्धिमत्तेने निर्माण केलेल्या एका पूर्णपणे नव्या मराठी कथेतून होते आणि त्या कथेला पुढे मन्दाक्रान्ता वृत्तातील संस्कृत काव्यात रूपांतरित करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

म्हणजे या प्रयोगाचा प्रवास कल्पनेपासून कथेकडे, कथेकडून संस्कृत गद्याकडे आणि संस्कृत गद्याकडून छन्दोबद्ध काव्याकडे असा आहे.

चांदणवेलची कथा एका छोट्या गावाच्या कडेला सुरू होते. तिथे एक लहानशी झोपडी आहे. मुक्ता आपल्या वडिलांसोबत तिथे राहते. शेत लहान आहे, उत्पन्न थोडे आहे; पण मुक्तेचे डोळे मोठे आहेत आणि तिची दृष्टी सतत आकाशात रमलेली आहे. एका रात्री आकाशातून एक तारा निखळतो आणि गावाच्या कडेला असलेल्या कोरड्या विहिरीत पडतो. मुक्ता त्या प्रकाशाचा माग घेत विहिरीपर्यंत पोहोचते. तिथे तिला एक छोटी तारकापरी दिसते. तिचा प्रकाशाचा पंख मोडलेला असतो आणि तिला पाण्याची गरज असते.

मुक्ता स्वतःकडे भांडे नसल्यामुळे घरी धाव घेते, वडिलांच्या मडक्यातून पाणी आणते आणि विहिरीत उतरून परीला पाजते. परीचा प्रकाश पुन्हा उजळतो. तिचा तुटलेला पंख जोडण्यासाठी एका मुलीच्या केसाचा एक तंतू आवश्यक असतो. मुक्ता स्वतःच्या वेणीतील एक केस देते. परीचा पंख पुन्हा जोडला जातो आणि कृतज्ञतेने परी मुक्तेला ताऱ्याचे एक बी देते.

ते बी मुक्ता आपल्या शेताच्या सर्वांत कोरड्या कोपऱ्यात लावते. रातोरात तिथे एक विलक्षण वेल उगवते—चांदणवेल. तिच्या पानांवर चांदण्यासारखा प्रकाश असतो आणि प्रत्येक पानावरून दवाचा एक थेंब जमिनीवर पडत असतो. कोरड्या जमिनीची तहान भागते, शेतात धान्य उगवते आणि घरात अन्न येते.

ही गोष्ट पुढे गावात पसरते आणि सावकाराच्या कानावर जाते. तो वेल आपल्या मालकीची करण्याचा प्रयत्न करतो. पण वेल त्याच्या शेतात कोमेजते. पाणी घातले तरी ती वाचत नाही; सोन्याच्या पेटीत ठेवले तरी तिचा प्रकाश मंदावतो. शेवटी सावकाराला उमगते की या वेलीला मालकीची नव्हे, तर काळजीची गरज आहे. वेल मुक्तेकडे परत येते. पुन्हा ती फुलते आणि तिच्याबरोबर गावातही वाटणी, परस्परांची काळजी आणि समृद्धी वाढते.

ही कथा सुरुवातीपासूनच ए०आय०-निर्मित असल्यामुळे प्रयोगाचा पहिला टप्पाच विलक्षण आहे. एखाद्या मानवी लेखकाने लिहिलेली कथा घेऊन ए०आय० ला तिचे संस्कृत रूपांतर करण्यास सांगितलेले नाही. कथानकाची कल्पना, पात्रांची निर्मिती, प्रतीकात्मकता आणि संपूर्ण कथानिर्मितीची पहिली साहित्यिक रचना ए०आय० च्या साहाय्याने झाली आहे.

परंतु प्रयोग इथे थांबत नाही.

पुढचा प्रश्न अधिक कठीण आहे—हीच ए०आय०-निर्मित कथा संस्कृतच्या पारंपरिक काव्यशास्त्रीय चौकटीत, विशेषतः मन्दाक्रान्ता वृत्तात, एक सुसंगत आणि साहित्यिक काव्यकृती म्हणून पुन्हा निर्माण करता येईल का?

यासाठी शब्दशः भाषांतराची पद्धत स्वीकारलेली नाही. प्रत्येक वेळी मूळ कथेतली दोन वाक्ये घेतली जातात. प्रथम त्या दोन वाक्यांचा अगदी साधा आणि स्पष्ट अर्थ निश्चित केला जातो. त्यानंतर त्या अर्थाचे साधे संस्कृत रूप तयार केले जाते. या टप्प्यावर छन्दाची सक्ती केली जात नाही. आधी अर्थ सुरक्षित केला जातो.

मग सुरू होते काव्यनिर्मितीची खरी प्रक्रिया.

साध्या संस्कृत वाक्याला मन्दाक्रान्ता वृत्तात बसवताना योग्य विशेषणे शोधावी लागतात, समास तयार करावे लागतात, समानार्थी शब्दांचा विचार करावा लागतो, कधी वाक्यरचना बदलावी लागते आणि कधी एखाद्या शब्दाऐवजी अधिक काव्यात्म पण अर्थनिष्ठ पर्याय निवडावा लागतो. मात्र या सर्व बदलांमागे एक मूलभूत नियम कायम असतो— शब्द बदलू शकतात; पण मूळ आशय आणि कथानकाची दिशा बदलता कामा नये.

यामुळे हा प्रयोग केवळ भाषांतराचा राहत नाही. तो एका अर्थाने कथेला दुसऱ्या भाषेत आणि दुसऱ्या साहित्यिक परंपरेत पुन्हा जन्म देण्याचा प्रयत्न बनतो.

मन्दाक्रान्ता वृत्ताची निवड या प्रक्रियेला आणखी कठीण बनवते. संस्कृत काव्यपरंपरेत छन्द हा केवळ बाह्य आकार नाही; तो काव्याच्या लयीला आणि भावानुभवाला आकार देतो. त्यामुळे एखादी ओळ सुंदर वाटते म्हणून ती स्वीकारता येत नाही. तिच्या प्रत्येक पादाची अक्षररचना आणि लघु-गुरु क्रम तपासावा लागतो.

त्याचबरोबर व्याकरणाची कसोटीही स्वतंत्र आहे. विशेषणाचे लिंग, वचन आणि विभक्ती योग्य आहेत का? समासाचा अर्थ स्पष्ट आहे का? क्रियापदाचा प्रयोग योग्य आहे का? संधी योग्य आहे का? वाक्याचा अन्वय स्वाभाविक आहे का? या सर्व प्रश्नांची स्वतंत्र तपासणी केली जाते.

म्हणून प्रत्येक रचनेकडे तीन मूलभूत प्रश्नांनी पाहिले जाते—

अर्थ बरोबर आहे का?
व्याकरण बरोबर आहे का?
छन्द बरोबर आहे का?

यापुढे काव्यात्मकतेचा प्रश्न येतो—ओळ केवळ नियम पाळते आहे की ती खरोखर कविता बनते आहे?

यासाठी या प्रयोगात Composition Council ही कल्पना वापरली जात आहे. काव्यनिर्मितीला एकाच प्रक्रियेत न पाहता तिचे वेगवेगळे पैलू स्वतंत्रपणे तपासले जातात. आशयाची शुद्धता, संस्कृत व्याकरण, छन्द, शब्दयोजना आणि काव्यात्मक परिणाम यांची चिकित्सा केली जाते. एखादा पाद छन्दात बसत नसेल तर संपूर्ण कडवे पुन्हा लिहिण्याऐवजी शक्य तितका लहान lexical दुरुस्ती केली जातो. त्यानंतर संपूर्ण पाद पुन्हा तपासला जातो.

या प्रक्रियेत आणखी एक महत्त्वाची संकल्पना आहे—freeze.

एखादा पाद अर्थ, व्याकरण आणि छन्द या सर्व कसोट्यांवर उत्तीर्ण झाला की तो पुढील बदलांसाठी “गोठवला” जातो. त्यानंतर पुढील रचना त्या निश्चित पादाला न बदलता पुढे नेली जाते. यामुळे ए०आय०-सह लेखनातील एक सामान्य अडचण टाळता येते—आधी दुरुस्त केलेली ओळ नंतर पुन्हा बदलणे आणि त्यातून आधी सोडवलेल्या समस्या परत निर्माण होणे.

अशा प्रकारे कविता हळूहळू, पायरी-पायरीने वाढते. एक पाद निश्चित होतो, मग दुसरा; एक कडवे पूर्ण होते आणि ते स्थिर केले जाते; त्यानंतर पुढील कडव्याकडे वळले जाते. ही प्रक्रिया काहीशी संगणकीय software development सारखी वाटते—प्रत्येक यशस्वी घटक पुढील रचनेचा स्थिर पाया बनतो.

यातून एक महत्त्वाचा प्रश्न पुढे येतो—ए०आय० ला काव्याच्या नियमांमध्ये विचार करायला लावता येईल का?

हा प्रश्न पूर्णपणे नवीन नाही.

संस्कृत काव्यनिर्मितीसाठी संगणकीय पद्धती वापरण्याचे प्रयत्न यापूर्वी झाले आहेत. २०१० मध्ये Rama N. आणि Meenakshi Lakshmanan यांनी संस्कृत गद्याचे छन्दोबद्ध काव्यात रूपांतर करण्यासाठी computational algorithm प्रस्तावित केला होता. त्या कामात संस्कृत prosody, sandhi आणि metrical constrए०आय०nts यांचा विचार करण्यात आला होता. दिलेला आशय एखाद्या छन्दात बसत नसेल तर पर्यायी सूचना देणे आणि कवी व संगणकीय प्रणाली यांच्यात परस्परसंवाद ठेवणे, ही कल्पनाही त्या संशोधनात दिसते.

अलीकडच्या काळात मोठ्या भाषिक मॉडेल्समुळे या क्षेत्राला नवे परिमाण मिळाले आहे. From Plain Text to Poetic Form आणि Chandomitra यांसारख्या संशोधनांत natural-language input पासून छन्दबद्ध संस्कृत कविता निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. विशेषतः constrained decoding वापरून छन्दशुद्धता वाढवण्यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे. या संशोधनातून एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट होते—वृत्तात्मक (मेट्रिकल) अचूकता आणि अर्थपूर्ण, काव्यात्म भाषा ही दोन स्वतंत्र आव्हाने आहेत.

म्हणून चांदणवेलचा प्रयोग या आधीच्या प्रयत्नांची पुनरावृत्ती करण्याचा दावा करत नाही. उलट, त्या संशोधनातून मिळालेल्या दिशांना एका अधिक विस्तृत साहित्यिक workflow मध्ये जोडण्याचा प्रयत्न करतो. येथे प्रक्रिया अशी आहे—

ए०आय०-निर्मित मराठी कथा → आशयाचे विभाजन → साधे संस्कृत → नियंत्रित काव्यात्मक विस्तार → मन्दाक्रान्ता → व्याकरण तपासणी → छन्द तपासणी → lexical repair → पुनर्तपासणी → freeze → पुढील कडवे.

या प्रयोगाची प्रेरणा केवळ संस्कृत काव्यनिर्मितीतील आधीच्या कामातून आलेली नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्तेने गणिताच्या क्षेत्रात अलीकडे केलेल्या प्रगतीकडेही यामध्ये विशेष लक्ष जाते.

काही वर्षांपूर्वी कठीण गणिती प्रमेय सिद्ध करणे हे मानवी गणितज्ञांच्या अत्यंत विशिष्ट क्षमतेचे क्षेत्र मानले जात होते. आज ए०आय० प्रणाल्या ऑलिम्पियाड-स्तरावरील गणिती समस्या सोडवू शकतात, औपचारिक proofs तयार करू शकतात आणि symbolic reasoning च्या साहाय्याने कठीण समस्यांवर काम करू शकतात. AlphaProof आणि AlphaGeometry यांनी International Mathematical Olympiad मधील समस्यांवर केलेली कामगिरी आणि त्यानंतरच्या Gemini Deep Think प्रणालीची gold-medal स्तरावरील कामगिरी यामुळे ए०आय० च्या reasoning क्षमतेबद्दलची पूर्वीची अनेक गृहीते बदलली आहेत.

या प्रगतीचा चांदणवेलशी थेट संबंध आहे.

गणितात ए०आय० ची खरी झेप केवळ “उत्तर माहीत असणे” यात झालेली नाही. ती उत्तर निर्माण करणे, त्याची औपचारिक तपासणी करणे आणि चुकीचे उत्तर नाकारणे या प्रक्रियेत झाली आहे.

काव्यातही अशीच पद्धत वापरता येऊ शकते.

ए०आय० एखादी ओळ सुचवतो.

पण लगेच प्रश्न विचारला जातो—

ती ओळ अर्थपूर्ण आहे का?
ती व्याकरणशुद्ध आहे का?
ती मन्दाक्रान्तेत आहे का?
प्रत्येक अक्षराचा लघु-गुरु क्रम योग्य आहे का?
ती मागील कथानकाशी जोडलेली आहे का?
आणि ती पुढील कथानकाला नैसर्गिकपणे पुढे नेते का?

अशा प्रकारे generate-and-verify ही गणितातील कल्पना साहित्यनिर्मितीत आणण्याचा हा प्रयत्न आहे.

काव्य मात्र गणित नाही. गणितात एखादे proof बरोबर किंवा चूक असू शकते; कवितेचे सौंदर्य मात्र इतक्या सोप्या binary कसोटीने मोजता येत नाही. व्याकरण आणि छन्द अचूक असले तरी कविता महान होईलच असे नाही. तिच्यात प्रतिमा, ध्वनी, भाव, रस, सूचकता आणि स्मरणात राहणारी काव्यशक्ती असावी लागते.

म्हणूनच या प्रयोगाचा अंतिम प्रश्न “ए०आय० छन्दात कविता लिहू शकतो का?” एवढाच नाही.

खरा प्रश्न असा आहे—

मानवी काव्यदृष्टी आणि ए०आय० ची भाषिक व reasoning क्षमता एकत्र आणली तर आपण अशी कविता निर्माण करू शकतो का, जी नियमशुद्धही असेल आणि खरोखर काव्यात्मकही असेल?

याचे उत्तर अजून प्रयोगातूनच मिळणार आहे.

पण या प्रयोगाची एक महत्त्वाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू आधीच स्पष्ट झाली आहे. येथे ए०आय० हा केवळ अंतिम काव्यनिर्मितीचा साधन नाही. तो या साहित्यिक प्रवासाचा आरंभबिंदू आहे. त्याने कथा निर्माण केली; तोच त्या कथेचे संस्कृत काव्यात रूपांतर करण्यासाठी पर्याय निर्माण करतो; आणि त्याच प्रक्रियेत त्याच्या स्वतःच्या निर्मितीची व्याकरण, छन्द आणि अर्थ यांच्या कसोट्यांवर चिकित्सा केली जाते.

म्हणून चांदणवेल ही एकाच वेळी ए०आय०-generated कथा आणि ए०आय०-assisted संस्कृत काव्यनिर्मितीचा प्रयोग आहे.

कदाचित या प्रयोगाचे सर्वांत मोठे महत्त्व अंतिम कवितेत नसेल, तर त्यातून विकसित होणाऱ्या मोजता येणाऱ्या benchmark मध्ये असेल. भविष्यात ए०आय०-निर्मित संस्कृत काव्याचे मूल्यांकन केवळ “सुंदर वाटते का?” या व्यक्तिनिष्ठ निकषावर न करता अर्थनिष्ठता, व्याकरणशुद्धता, छन्दशुद्धता, कथानकातील सातत्य, शब्दसौंदर्य, काव्यगुण आणि मानवी साहित्यिक मूल्यांकन अशा अनेक निकषांवर करता येईल.

अशा प्रकारचा benchmark तयार झाला, तर विविध ए०आय० प्रणाल्यांची तुलना अधिक वस्तुनिष्ठपणे करता येईल. एखादे model छन्दात उत्तम असेल पण अर्थ हरवेल; दुसरा अर्थनिष्ठ असेल पण व्याकरणात चुका करेल; तिसरा व्याकरण आणि छन्द दोन्ही सांभाळेल पण काव्यात्मतेत कमी पडेल. अशा फरकांचे मोजमाप करणे शक्य होईल.

आणि कदाचित याच ठिकाणी चांदणवेलचा प्रयोग एक नवा benchmark निर्माण करू शकेल.

आज प्रयोग एका मराठी कथेतून सुरू झाला आहे. त्याचे लक्ष्य मन्दाक्रान्ता आहे. उद्या हीच पद्धत शार्दूलविक्रीडित, वसन्ततिलका, मालिनी, उपजाति किंवा इतर संस्कृत वृत्तांसाठी वापरता येईल. पुढे पुराणकथा, आधुनिक कथा, तत्त्वचिंतन, नाट्यसंवाद किंवा अगदी आधुनिक सामाजिक विषयांनाही अशाच प्रक्रियेतून काव्यरूप देता येईल.

एका छोट्याशा मराठी कथेतून सुरू झालेला हा प्रवास त्यामुळे केवळ एका कवितेचा प्रयोग राहणार नाही. तो मानवी सर्जनशीलता आणि ए०आय० यांच्या सहकार्याने साहित्यनिर्मितीची नवी पद्धत विकसित करता येते का, याचा प्रयोग ठरू शकतो.

आणि या संपूर्ण प्रयोगाचे प्रतीक म्हणून चांदणवेलपेक्षा सुंदर प्रतिमा कदाचित दुसरी नसावी.

एका छोट्याशा बीजात संपूर्ण वेलीची शक्यता दडलेली असते. योग्य जमीन, पाणी आणि काळजी मिळाली की त्या बीजातून वेल उगवते, फुलते आणि इतरांनाही जीवन देते.

तसाच एक छोटासा कथाविचार ए०आय० च्या हातात दिला जातो. त्यातून कथा जन्म घेते. कथा संस्कृतमध्ये जाते. संस्कृत शब्द काव्यरूप धारण करतात. छन्द त्यांना लय देतो. व्याकरण त्यांना रचना देते. सततची चिकित्सा त्यांना शिस्त देते. आणि अखेरीस, कदाचित, त्या सर्वांतून एक अशी कविता जन्म घेते जी तिच्या मानवी प्रेरणेइतकीच तिच्या कृत्रिम सहकाऱ्याच्या reasoning क्षमतेचीही साक्ष देईल.

आज चांदणवेल हा एक प्रयोग आहे. उद्या तो ए०आय०-सहाय्यित संस्कृत काव्यनिर्मितीसाठी एक benchmark ठरेल की नाही, हे काळच ठरवेल. पण त्या शक्यतेकडे पाहण्याइतका हा प्रयोग नक्कीच महत्त्वाकांक्षी आहे.

टीप - हा प्रयोग करताना एकंदर ३ एआय वापरले. चॅट्जीपीटीचा पराक्रम जसाच्या तसा पुढे दिला आहे. क्लॉडने माझे ३ र्‍या कडव्या नंतर सगळे बजेट संपवून टाकले, तर सर्वम ने कुथत-कुथत अत्यंत सुमार  रचना केली.

ए०आय० चित्रे निर्माण करताना बारिकसारिक चुका करतो तशा इथे ही सापडतील. मी शोधल्या नाहित कारण माझे डोके सध्या या "हार्ड/हाय एफर्ट नंतर बर्‍यापैकी दमले आहे. शिवाय आपल्याच चुका आपल्याला सापडणे सहसा कठीण असते.
 

॥ १ ॥

ग्रामान्ते सा पितुरनुगता जीर्णगेहे निविष्टा ।
स्वल्पक्षेत्रे विपुलनयना स्वप्नदृष्टिर्नभस्य ।
क्षीणं धान्यं गृहमपि लघुं जीवितं दुःखपूर्णं ।
चित्तं तस्याः सततमभवद् दूरनक्षत्रलोके ॥

॥ २ ॥

विस्तीर्णाक्षी नभसि सततं तारकाणां विलासे ।
रात्रौ रात्रौ विहरति दृशा ज्योतिषां मण्डलेषु ।
तस्मिन्काले नभसि सहसा तारका काप्युदस्था ।
दीप्तं ज्योतिः पतितमभवच्छुष्ककूपे विविक्ते ॥

॥ ३ ॥

खद्योतैः सा क्षणरुचिभिरालोकिता मार्गमध्ये ।
निःशब्दं सा शनकशनकैः कूपमध्यं प्रविष्टा ।
शुष्के गारे लघुतरवपुः कापि कन्या विराजे ।
मन्दं मन्दं स्वकिरणगणैर्भासयन्ती दिशोऽन्तः ॥

॥ ४ ॥

तोयं देहीति मृदुवचसा सा परी तामुवाच ।
पात्राभावे करुणहृदया धावमाना गृहं सा ।
मुक्ता तूर्णं करुणहृदया तोयमल्पं गृहीत्वा ।
निःशब्दं सा शनकशनकैः कूपमध्येऽवतीर्णा ॥

॥ ५ ॥

तोयं दत्त्वा करकमलतो तारिकायाः मुखाब्जे ।
पीते तोये क्षणमिव पुनर्दीप्तिरस्या विवृद्धा ।
मन्दं मन्दं प्रसरति पुनर्ज्योतिषस्तस्य दीप्तिः ।
मुक्ता तत्र प्रमुदितमना विस्मयेन स्थिता सा ॥

॥ ६ ॥

भग्नः पक्षो मम सुकुमलो ज्योतिषोऽयं न रक्ष्यः ।
बद्ध्वा पक्षे पुनरपि मम ज्योतिरुत्पद्यतेऽद्य ।
मुक्ता कन्या विपुलनयना केशमेकं गृहीत्वा ।
सूक्ष्मं तन्तुं स्वयमुपहृतं पक्षदेशे न्यधत्त ॥

॥ ७ ॥

मुक्ताहस्ते लघुतरमिदं बीजमेकं न्यधत्त ।
यत्र क्षोणी तृषिततनुका तत्र बीजं न्यधत्स्व ।
सूक्ष्मा दीप्तिः शशिकिरणिका व्योम्नि नित्यं बभासे ।
मुक्ताकेशोपमतनुरुचा तारका सा बभासे ॥

॥ ८ ॥

क्षेत्रस्यास्य प्रचुरविरसे शुष्ककोणे तदानीं ।
मुक्ता कन्या विपुलनयना बीजमेकं न्यधत्त ।
रात्रौ तत्र क्षणमिव लता बीजमध्यादुदेति ।
प्रातस्तत्र प्रसरति लता दिव्यचन्द्रप्रभाभा ॥

॥ ९ ॥

चन्द्राभं तद्विरचितदलैः पत्रजालं चकासे ।
मन्दं मन्दं शिशिरसलिलं बिन्दुरूपं ससर्ज ।
एकस्मादप्यवतरति यः पर्णतः शुद्धबिन्दुः ।
तृष्णा भूमेः शनकशनकैः शान्तिमेव प्रपेदे ॥

॥ १० ॥

पूर्वं शुष्कं तदभवदिदं क्षेत्रमल्पं कृशं च ।
तत्रैवाभूत् प्रचुरतरं क्षेत्रमन्नप्रदं च ।
ग्रामे ग्रामे प्रसरति तदा चन्द्रवेलाप्रभावः ।
श्रुत्वा वेलां धनिकपुरुषो लोभमुग्धो बभूव ॥

॥ ११ ॥

लोभान्धोऽसौ धनिकपुरुषस्तां लतां याचते हि ।
नैषा वेला मम न धनदा भूमिरेवास्य भर्त्री ।
यत्र क्षोणी तृषितवपुषी तत्र वृद्धिं प्रयाति ।
भूमेः प्राणः किमपि न धनैर्बध्यते मानवेन्द्र ॥

॥ १२ ॥

नान्यत्रैषा फलति लतिका स्वस्य भूमेः प्रसूता ।
श्रुत्वा वाक्यं धनिकहृदये रोषमग्नो बभूव ।
रात्रौ गत्वा रहसि स लतां मूलतोऽप्युत्पपाट ।
स्वक्षेत्रे तां पुनरपि मुदा रोपयामास लोभी ॥

॥ १३ ॥

प्रातःकाले विरसवदना चन्द्रवेला बभूव ।
तोयं दत्त्वा धनिकहृदये नूतनाशा बभूव ।
तोयेनापि क्षणमपि न सा जीवनं संप्रपेदे ।
क्षीणा क्षीणा तनुरिव तदा म्लानतां संप्रपेदे ॥

॥ १४ ॥

ज्ञात्वा मुक्ता धनिकभवनं शीघ्रमागत्य तस्थौ ।
दृष्ट्वा तत्र क्षयमुपगतां चन्द्रवेलां विषण्णा ।
यत्र प्रेम्णा परिपरिचिता रक्ष्यते सा लता वै ।
लज्जामग्नो धनिकपुरुषो दोषमन्तः प्रपेदे ॥

॥ १५ ॥

मुक्ताहस्ते पुनरपि लतां सादरं संप्रदाय ।
मुक्ता प्रेम्णा पुनरपि लतां शुष्कभूमौ न्यरोपत् ।
हृष्टा भूमिः पुनरपि तदा जीवनं संप्रपेदे ।
ग्रामो ज्ञात्वा रहसि निहितं चन्द्रवेलाप्रभावं ॥

॥ १६ ॥

प्रेम्णा बद्धं जगदपि तदा जीवनं संप्रपेदे ।
स्नेहो दत्तः पुनरिह जनैर्बन्धुतां संप्रयाति ।
तेऽप्युत्पन्नं स्वकृषितलतः शस्यराशिं प्रदाय ।
त्यागो दानं परहितरतिर्जीवनं संप्रसूते ॥