त्सुकीच्या निर्वाणाची गोष्ट
त्सुकीच्या निर्वाणाची गोष्ट
==============
- राजीव उपाध्ये
गर्द हिरव्या पर्वतराजींनी वेढलेल्या एका शांत दरीत, उंच बांबूंच्या बेटांमध्ये गुरु *क्योमो* यांचा लहानसा आश्रम विसावला होता. पहाटेचे धुके अजून विरळ झाले नव्हते. दूरवरून करकोच्यांची जोडी नदीवरून संथ उडत होती. पाण्याच्या प्रवाहाशिवाय दुसरा कोणताही आवाज नव्हता.
ध्यानाला बसण्यापूर्वी गुरु क्योमो म्हणाले,
"त्सुकी, नदीवरून पाणी घेऊन ये."
त्सुकीने नम्रपणे वाकून अभिवादन केले आणि लाकडी बादली हातात घेऊन तो नदीच्या दिशेने निघाला.
बांबूंच्या सावल्या त्याच्याबरोबर होत्या. नदीकाठी पोहोचल्यावर त्याने पाण्यात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहिले. एका क्षणी त्याला जाणवले—प्रतिबिंब आहे म्हणून चेहरा आहे, की चेहरा आहे म्हणून प्रतिबिंब?
हा विचार त्याच्या मनात रेंगाळत राहिला.
आश्रमात परतल्यावर त्याने बादली गुरुंसमोर ठेवली आणि शांतपणे विचारले,
"गुरुदेव, या जगात सर्वांत मोठा भ्रम कोणता?"
गुरु म्हणाले,
"लोकांना वाटते, गोष्टी एकट्याने जन्म घेतात."
त्सुकी चकित झाला.
"म्हणजे?"
गुरुंनी जमिनीवर एक रेघ ओढली.
"ही रेघ दिसते का?"
"हो."
"तिच्या दोन्ही बाजू कुणी निर्माण केल्या?"
"तुम्ही."
गुरु हसले.
"मी फक्त रेघ काढली. दोन बाजू मी निर्माण केल्या नाहीत. त्या रेघेसोबत आपोआप जन्मल्या."
त्सुकी काही क्षण शांत राहिला.
*
दुसऱ्या दिवशी गुरुंनी दिवा लावला.
"आता सांग, प्रकाश कोणी निर्माण केला?"
"दिव्याने."
"आणि सावली?"
"ती तर प्रकाशामुळेच निर्माण झाली."
"मग सावलीचा निर्माता कोण?"
त्सुकी उत्तर देऊ शकला नाही.
*
गुरु म्हणाले,
"जगात कोणतीही गोष्ट एकटी येत नाही.
प्रकाश आला की सावली येते.
डोंगर उभा राहिला की दरी निर्माण होते.
शिखर निर्माण झाले की उतारही जन्मतो.
'मी' निर्माण झाला की 'ते' जन्मतात.
*
त्सुकी म्हणाला,
"मग आपण सावली नष्ट करावी."
गुरुंनी दिवा विझवला.
सावली नाहीशी झाली.
त्सुकी आनंदाने म्हणाला,
"झाली नष्ट!"
क्योमो विचारतात,
"आणि प्रकाश?"
त्सुकी गप्प.
*
"ज्याला तू शत्रू समजतोस, तो अनेकदा मित्राच्या जन्माचा पुरावा असतो."
*
काही दिवसांनी त्सुकी पुन्हा आला.
"क्योमोदेव, मग वाईटपणा कधी संपणार?"
क्योमो म्हणाले,
"तुला काटा काढायचा आहे की काटेरी झाड?"
"काटा."
"मग झाड का तोडतोस?"
*
त्सुकी म्हणाला,
"मला अजून समजले नाही."
क्योमोनी त्याला नदीकाठी नेले.
"ही नदी वाहते आहे."
"हो."
"प्रवाह आहे म्हणून किनारा आहे की किनारा आहे म्हणून प्रवाह?"
त्सुकी बराच वेळ विचार करत राहिला.
शेवटी म्हणाला,
"दोन्ही एकमेकांशिवाय अपूर्ण आहेत."
क्योमो म्हणाले,
"आज तुझे उत्तर नदीसारखे वाहू लागले."
*
त्सुकीने आणखी विचारले,
"मग प्रत्येक गोष्टीची सावली असते?"
"हो."
"ज्ञानाची?"
"अज्ञान."
"संपत्तीची?"
"लोभ."
"प्रेमाची?"
"वियोगाची भीती."
"स्वातंत्र्याची?"
"जबाबदारी."
"सत्तेची?"
"प्रतिकार."
"श्रद्धेची?"
दिवसामागून दिवस जात होते. क्योमो कोम्योनी त्सुकीला जंगलातून पाकशाळेसाठी लाकडे गोळा करायला पाठवले. लांबवर दुसर्या एका आश्रमात पेटलेल्या शेकोटीचा धूर शांतपणे आसमंतात झेपावताना त्याला दिसला. तो बघून तो परत अस्वस्थ झाला. त्याने भराभर लाकडे गोळा केली आणि आश्रमात परतला आणि त्याने क्योमो त्सुकीच्या पायाशी लोळण घेतली आणि म्हणाला-
"मग या जगात शुद्ध असे काहीच नाही का?"
क्योमोनी आरसा त्याच्या हातात दिला.
"तुझा चेहरा दिसतो?"
"हो."
"आरसा तुझा चेहरा धरून ठेवतो का?"
"नाही."
"म्हणूनच तो स्वच्छ राहतो."
*
"शुद्धता म्हणजे सावली नसणे नाही.
शुद्धता म्हणजे सावलीला चिकटून न राहणे."
*
त्सुकी म्हणाला,
"मग माणूस आयुष्यभर काय करतो?"
क्योमो म्हणाले,
"बहुतेक लोक सावलीशी युद्ध करतात."
"आणि ज्ञानी?"
"तो दिवा कुठे ठेवायचा ते शिकतो."
*
"म्हणजे सावलीपासून पळायचे नाही?"
"पळलास तर ती पाठलाग करेल.
तिला मारायला गेलास तर प्रकाशही जखमी होईल.
तिला समजून घेतलेस तर ती दिशा दाखवेल."
*
त्सुकीच्या चेहऱ्यावर प्रश्न अजूनही होता.
क्योमो म्हणाले,
"तुला माहिती आहे का, सर्वांत मोठी सावली कोणाची असते?"
"कोणाची?"
"ज्याला वाटते की तो पूर्ण प्रकाश आहे."
*
त्सुकी दीर्घ श्वास घेत म्हणाला,
"मग शहाणपण म्हणजे प्रकाश वाढवणे की सावली कमी करणे?"
क्योमोनी आकाशाकडे पाहिले.
सूर्य मावळत होता.
सावल्या लांब होत होत्या.
क्योमो शांतपणे म्हणाले,
"ना प्रकाश वाढवणे, ना सावली कमी करणे.
दोघे कधी, कसे, का एकमेकांना जन्म देतात हे पाहणे.
जे पाहतो, तो मुक्त होतो.
जे लढतो, तो गुंतत जातो."
*
त्सुकीने शेवटचा प्रश्न विचारला,
"गुरुदेव, मग या संवादाचा सार एका वाक्यात?"
क्योमो क्योमोनी स्मित केले.
"*जगात कोणतीही गोष्ट एकटी जन्मत नाही. तिच्या सावलीचाही जन्म त्याच क्षणी होतो. शहाणपण हे एका बाजूचा नाश करण्यात नसून, दोघांच्या नात्याचे स्वरूप समजून घेण्यात आहे.*"
हे बोलून क्योमो उठले.
सूर्य मावळला.
सावल्या नाहीशा झाल्या.
आणि त्सुकीला प्रथमच जाणवले—
*सावल्या गेल्या नव्हत्या.
त्या फक्त प्रकाशासोबत दुसरीकडे निघून गेल्या होत्या.*
त्या दिवशी त्सुकीला निर्वाण प्राप्त झाले...