ऐतिहासिक कादंबरीकार कॅ. वासुदेव श्री. बेलवलकर

मराठी साहित्यात ऐतिहासिक कादंबरी हा प्रकार विशेष आदराने पाहिला जातो. कारण अशा कादंबरीत केवळ घटना सांगणे पुरेसे नसते; त्या घटनांच्या मागचे राजकारण, समाजजीवन, माणसांचे स्वभाव, युद्धांची धग, पराभवातील वेदना आणि विजयातील उन्मेष हे सारे जिवंत करावे लागते. या कठीण साहित्यप्रकारात आपली स्वतंत्र मुद्रा उमटवणाऱ्या लेखकांमध्ये कॅ. वासुदेव श्रीपाद बेलवलकर यांचे नाव आदराने घ्यावे लागते. इतिहासाकडे केवळ तारखा, लढाया आणि वंशावळी म्हणून न पाहता, तो रक्तमांसाच्या माणसांनी घडवलेला जिवंत प्रवाह आहे, अशी जाणीव त्यांच्या लेखनातून ठळकपणे जाणवते.

कॅप्टन वासुदेव श्रीपाद बेलवलकर यांचा जन्म १८ फेब्रुवारी १९११ रोजी पुण्याजवळील येरवडा येथे झाला. त्यांचे आयुष्य सैनिकी शिस्त, राष्ट्रप्रेम आणि साहित्यसेवा या तिन्ही प्रवाहांनी घडलेले दिसते. पेशाने ते सैन्यातील अधिकारी होते. ब्रिटिश काळातील रॉयल एअरफोर्समध्ये कमिशन्ड ऑफिसर म्हणून त्यांनी कारकिर्दीची सुरुवात केली आणि पुढे स्वतंत्र भारताच्या भूदलात कॅप्टन म्हणून सेवा बजावली. युद्ध, शौर्य, संघटन, ध्येयनिष्ठा आणि संकटसमयी निर्णयक्षमता या गोष्टी त्यांनी प्रत्यक्ष जीवनातून अनुभवल्या. त्यामुळे त्यांच्या ऐतिहासिक कादंबऱ्यांतील रणांगणे केवळ कल्पनेतून उभी केलेली वाटत नाहीत; त्यांना प्रत्यक्ष अनुभवाची धार लाभलेली जाणवते.

बेलवलकरांच्या लेखनाचा मुख्य गाभा मराठ्यांच्या इतिहासाशी निगडित आहे. मराठेशाही, पेशवाई, सरदारांची परंपरा, स्वराज्याच्या विस्तारासाठी झालेले प्रयत्न, उत्तर भारतातील मोहिमा, पराभव आणि पुनरुत्थान यांसारख्या विषयांकडे त्यांनी बारकाईने पाहिले. त्यांच्या कादंबऱ्यांत इतिहासातील मोठी नावे येतात, पण त्यांच्यासोबतच सामान्य सैनिक, निष्ठावान सेवक, राजकीय सल्लागार, स्त्रिया, कुटुंबीय आणि समाजातील विविध स्तरांतील माणसेही दिसतात. त्यामुळे त्यांचा इतिहास एका दरबारात किंवा एका रणांगणात बंदिस्त राहत नाही; तो समाजाच्या अनेक स्तरांतून वाहत जातो.

त्यांच्या कादंबऱ्यांचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे शौर्याचे चित्रण करताना त्यांनी आंधळे उदात्तीकरण टाळले. त्यांच्या पात्रांमध्ये धैर्य आहे, पण त्यांच्यात संभ्रमही आहे; निष्ठा आहे, पण अंतर्गत ताणही आहेत; पराक्रम आहे, पण नियतीची कटूता आणि राजकीय वास्तव यांची जाणीवही आहे. त्यामुळे बेलवलकरांची ऐतिहासिक पात्रे पुतळे वाटत नाहीत. ती बोलतात, चुकतात, लढतात, जिंकतात, हरतात आणि वाचकांच्या मनात घर करून राहतात. इतिहासातील व्यक्तींना मानवी रूप देण्याची ही क्षमता ऐतिहासिक कादंबरीकारासाठी अत्यंत महत्त्वाची असते.

*घटकेत रोविले झेंडे* ही कादंबरी मराठा साम्राज्याचा पाया भारतभर विस्तारवणाऱ्या श्रीमंत बाजीराव पेशव्यांच्या जीवनाशी संबंधित मानली जाते. बाजीरावांचे लष्करी कौशल्य, वेगवान निर्णयक्षमता आणि दृष्टी यांचे चित्रण करताना बेलवलकरांनी केवळ एका सेनानीचे गौरवगीत गायले नाही, तर मराठा सामर्थ्याच्या विस्तारामागची राजकीय गुंतागुंतही दाखवली. त्याचप्रमाणे *उजळल्या प्रभा दश दिशा* या कादंबरीत नानासाहेब पेशव्यांच्या काळाचा संदर्भ येतो. हा काळ विस्ताराचा, समृद्धीचा, पण पुढील संकटांची चाहूल देणारा होता. अशा काळातील वैभव आणि असुरक्षितता दोन्ही पकडण्याची बेलवलकरांची हातोटी विशेष लक्षवेधी आहे.

*नवरत्ने हरपली रणांगणीं* सारख्या कादंबरीत रणांगणातील आत्मबलिदान, निष्ठा आणि पराभवातील करुण तेज दिसते. इतिहासातील पराभव लिहिणे हे विजयापेक्षा अधिक अवघड असते. कारण पराभवात दोषारोप, वेदना, अपूर्णता आणि असहायता असते. पण बेलवलकरांच्या लेखनात पराभव म्हणजे केवळ हानी नसते; तो मानवी धैर्याची कसोटी असतो. युद्धात पडलेली माणसे त्यांच्या कादंबऱ्यांत विस्मृतीत जात नाहीत, तर त्यांच्या बलिदानातून इतिहासाला नैतिक अर्थ प्राप्त होतो.

कॅ. बेलवलकरांची भाषा प्रामुख्याने प्रसंगानुरूप, भारदस्त आणि प्रवाही आहे. त्यांच्या कथनात सैनिकी हालचालींची नेमकी जाण दिसते. मोर्चेबांधणी, स्वारी, कूच, शिबिरातील वातावरण, राजकीय चर्चा, गुप्त हालचाली आणि निर्णायक लढाई यांचे वर्णन करताना त्यांची शैली वाचकाला त्या काळात घेऊन जाते. मात्र ही भाषा फक्त आडंबरयुक्त नाही. प्रसंग गंभीर असेल तेव्हा ती गंभीर होते; भावनिक प्रसंगात ती मृदू होते; रणांगणात ती टोकदार आणि वेगवान होते. ही लयबदलांची जाण त्यांच्या कादंबऱ्यांना वाचनीय करते.

ऐतिहासिक कादंबरी लिहिण्यासाठी कल्पनाशक्ती जितकी आवश्यक असते, तितकीच जबाबदारीही आवश्यक असते. इतिहासाशी प्रामाणिक राहायचे, पण कादंबरी म्हणून कथेला जीवही द्यायचा, हा समतोल साधणे कठीण असते. बेलवलकरांनी हा समतोल साधण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला. त्यांनी इतिहासाला कोरडा धडा न बनवता, अनुभवण्याजोगी कथा बनवली. त्यामुळे वाचकाला भूतकाळाविषयी अभिमान वाटतो, पण तो अभिमान विचारशून्य नसतो. त्यांच्या कादंबऱ्या वाचताना मराठी सामर्थ्याची जाणीव होते, पण त्याचबरोबर सत्तेतील अंतर्विरोध, नेतृत्वातील चुका, बदलते राजकारण आणि काळाची कठोरता यांचाही विचार करावा लागतो.

कॅ.वासुदेव बेलवलकर हे नाव उच्चारले तरी नकळतपणे डोळ्यासमोर एखाद्या हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. कॅ. वासुदेव श्री. बेलवलकरांची तुलना हत्तीशी करायची झाली, तर ती फार अर्थपूर्ण ठरते. हत्ती हा केवळ शक्तीचे प्रतीक नाही; तो स्मरणशक्ती, स्थैर्य, संयम आणि राजस डौल यांचेही प्रतीक आहे. बेलवलकरांचे लेखनही असेच भारदस्त आणि स्थिर आहे. हत्ती जसा जंगलातून वाट काढताना घाई करत नाही, पण त्याच्या पावलांचा ठसा दीर्घकाळ राहतो, तसेच बेलवलकरांनी मराठी ऐतिहासिक कादंबरीच्या प्रदेशात आपली वाट शांतपणे, पण ठामपणे तयार केली. हत्तीच्या देहात जशी प्रचंड ताकद असूनही त्याच्या हालचालींमध्ये एक प्रकारचा संयत डौल असतो, तशीच त्यांच्या लेखनात शौर्याची ताकद आणि कथनाची मर्यादा एकत्र दिसते. हत्तीला स्मृतीचा प्राणी म्हणतात; बेलवलकरांनीही मराठ्यांच्या इतिहासाची सामूहिक स्मृती जपण्याचे काम केले. त्यांनी विस्मृतीत जाणाऱ्या पराक्रमांना, सेनानींना आणि बलिदानांना साहित्याच्या रूपाने पुन्हा उभे केले. म्हणून बेलवलकर हे मराठी ऐतिहासिक साहित्याच्या अरण्यातील एक शांत, विशाल, स्मृतिसंपन्न हत्ती म्हणावेत.

कॅ. वासुदेव श्रीपाद बेलवलकर यांचे निधन २९ जून २००० रोजी झाले; पण त्यांच्या कादंबऱ्यांतून उभा राहिलेला इतिहास आजही वाचकाला भूतकाळाशी जोडतो. त्यांच्या लेखनाचे महत्त्व एवढेच नाही की त्यांनी ऐतिहासिक घटना सांगितल्या; तर त्यांनी इतिहासातील माणसांचे मन, काळाची धग आणि स्वत्वासाठी झगडणाऱ्या समाजाची ऊर्जा पकडली. मराठी ऐतिहासिक कादंबरीच्या परंपरेत त्यांचे स्थान म्हणूनच सन्मानाचे आहे. त्यांनी इतिहासाला केवळ ग्रंथालयातील पानांवर न ठेवता, वाचकांच्या कल्पनाशक्तीत आणि अभिमानात पुन्हा जिवंत केले. हेच त्यांच्या साहित्यसेवेचे खरे मोल आहे.

कॅ.वासुदेव बेलवलकरांच्या २६ व्या पुण्यतिथीनिमित्ताने समस्त हत्ती परिवाराकडून विनम्र अभिवादन.