प्राचीन मराठीतील 'पसारा'.

आवडला लेख.
अलिबाग,नागाव, पुढचे बाजारचे गाव हाटाळे आहे. नागावच्याच ज्याचौकात बाजार भरतो ते हाटाळे झाले.
कानडी शब्द सन्ते म्हणजे बाजार. किंवा पेट्टे.

लेख सुंदर झाला आहे. 'पसारा'चे विवेचन तर झालेच, परंतु एकंदर मांडणी आणि वर्णने त्या <x, y, z, t>मध्ये जाऊन राहावेसे वाटायला लावतात. एकंदरीत परिणामकारक लेखनशैली.

इतक्या सुंदर लेखास फारसे प्रतिसाद येऊ नयेत, त्याची विशेष दखलसुद्धा घेतली जाऊ नये, याचे वैषम्य वाटले.

परंतु, O tempora o mores, त्यामुळे, चालायचेच.

----------

हॅविंग सेड दॅट, आता आमचा (नित्याचा) टारगटपणा सुरू करावयास प्रत्यवाय नसावा.

----------

अमरावती जवळील वडनेर (भैरव) येथे असता चक्रधरांनी तेथील गोपाळांबरोबर 'दूसीचा' खेळ मांडला.

म्हणजे, लहानपणी आम्ही बिल्डिंगीतल्या पोरींबरोबर घर-घर, शाळा-शाळा खेळायचो, तसे??? दुकान-दुकान???

नाही म्हणजे, आमचे एक वेळ ठीक होते हो, आम्ही लहान होतो तेव्हा. (आणि त्या पोरीसुद्धा तेव्हा लहान होत्या.) पण चक्रधरस्वामीसुद्धा??? शोभते का या वयात?

गोसावी (गुंडम राऊळ) हे खाटिकांचेया ‘पसारां ’ असा उल्लेख गोविंदप्रभु चरित्रात येतो

आँ!!! खाटकाच्या दुकानात गोसावी??? बराच लिबरल होता म्हणायचा की तो जमाना!

(बाकी, त्या काळच्या विशेषेकरून खाटिकांचेया पसारां नि कळाळहाटीं तळ ठोकायला आवडले असते, असे वाटते. कळाळहाटीं जे काही पियावयास देंत, ते कांसारहाटातून विकत आणलेल्या पात्रांतून, की गाडेहाटातून विकत आणलेल्या घटांतून?)

त्यापैकी एका तेलिणीने चक्रधरांचे बरवे रूप पाहून 'एइ गा बरवेया देवा : माझेया घरा जावो' असे म्हणोन...

आँ! तिचा व्यवसाय नक्की काय होता? ती नक्की तेलीण होती, की आणखी काही होती? आजवर दुकानांतून तेल विकत आणण्याचा प्रसंग आमच्यावर अनेकदा आला असेल, परंतु त्यापैकी एकाही वेळी दुकानदारीण 'ए, आता है क्या?' म्हणून मागे लागण्याचा अनुभव नाही. (अर्थात, आमचे रूप 'बरवे' - व्हॉटेवर दॅट मे मीन - किंवा त्याच्या जवळपाससुद्धा जाणारे नाही म्हणा - थँक गॉड! - परंतु तरीही.) एकंदरीत, भलताच मोकळा जमाना होता, म्हणायचा.

(अवांतर: 'तेली' हे नामाभिधान कोकणात ज्यू लोकांकरितासुद्धा वापरले जाते, असे ऐकून आहे. म्हणजे, ही बाई तेल विकायची, म्हणून तेलीण, की ज्यू होती, म्हणून तेलीण? आणि, म्हणजे चक्रधरस्वामी कोकणात गेले होते काय?)

...अवघा पसारा माथां घेतला आणि घरी पतीसह त्यांचे चरण-प्रक्षालन केले

'चरण-प्रक्षालन' हे यूफीमिज़म असावे काय?

(आणि, पतीसह??? Ménage à trois??? हा लिबरलपणाचा कळस म्हणावा, की कसे?)

मराठी वारकरी संतवाङ्मयामध्ये, विशेषतः ज्ञानेश्वरीमध्ये ' घातलेयां धर्माचा पसारा'

अच्छा! म्हणजे धर्माचा बाजार मांडलेला आहे, हे ज्ञानेश्वरांना मान्य होते तर. उत्तम!

सोवनहाट (सराफा)

अच्छा! म्हणजे, 'सोवनी' म्हणजे सोनार काय?

एक शब्द घेऊन त्याचा इतका सखोल वेध घेणे त्याच्याशी निगडीत संदर्भांची उकल करुन देणे मोठे अवघड व तितकेच आनंददायी काम आहे.
हा लेख आणि मिसळपाव वर कुमार यांचा शब्दकोशावरील लेख एकापाठोपाठ वाचले व मोठा आनंद झाला. मलाही शब्द मग ते कुठल्याही माहीत असलेल्या भाषातील असतील फार आवडतात. त्यांचा असा वेध घ्यायला त्यांचे प्रचलित पेक्षा निराळे अर्थ माहीत करुन घ्यायला ते वापरायला बोलायला चर्चा करायला फार फार आवडत. दुर्देवाने असे धागे फारसे आढळत नाहीत्
एक शब्दवेध नावाचा धागा काढण्याचा विचार तुमच्या या लेखामुळे सुचतोय त्यात मग ज्यांना आवड आहे ते भर घालतील व निरनिराळ्या भाषांमधील वैशिष्ट्यपुर्ण शब्द चर्चायला जाणुन घ्यायला मिळतील्
धन्यवाद या धाग्यासाठी !

ज्ञानेश्वरीमध्ये ' घातलेयां धर्माचा पसारा'

मोबाईल अक्सेसरीजच्या दुकानात निरनिराळे हेडफोन्स, ब्लुटुथ स्पीकर्स याचा पसारा असतो तसे ज्ञानेश्वरांना वाटते की या सारथी कृष्णाने भयभीत अर्जुनासमोर रणांगणातच 'माझ्याकडे येण्याचे निराळे योग मार्गांचा 'पसारा मांडला आहे. असा अर्थ घेतला होता.

लेख आवडला!

रोचक लेख.

पैसा हा शब्द किती जुना आहे?

पसा, पैसा या शब्दाचा पसारा या शब्दाशी (आर्थिक व्यवहाराचं ठिकाण उर्फ दुकान) काही संबंध असेल का?

मृगेन्द्र सर, लै भारी लेख. एंट्रीच मस्त घेतलीय, आता असेच अजून लेखन अपेक्षित!!!!

एकूणच पसारा हा शब्दप्रयोग १३व्या शतकापर्यंत पेठेतील व्यापाऱ्यांचे, आठवडे बाजारातील तंबूत मांडलेले किंवा अनेक प्रकारच्या ज्ञात-अज्ञात स्वरूपांच्या दुकांनांच्या संदर्भात येतो. मोल्सवर्थच्या १८५७च्या मराठी-इंग्रजी शब्दकोशात 'पसारा' हा शब्द 'Spread out, scattered, extended state, things lying scattered about' या अर्थी येतो. एकूणच मधल्या पाच-सहा शतकांमध्ये या शब्दप्रयोगाचे स्वरूप कमालीचे बदलले आहे.

असेच म्हणता येईल, याबद्दल साशंक आहे.

म्हणजे, spread, sprawl असा एक नवीनच अर्थ मध्यंतरीच्या काळात या शब्दास प्राप्त झाला असावा, हे मानता येण्यासारखे आहे, याबद्दल दुमत नाही. मात्र, दुकान, बाजार असा जो जुना अर्थ होता, तो गेला बाजार विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत तरी पूर्णतः लुप्त झाला नसावा, कदाचित concurrently प्रचलित असावा, किंवा, नाहीच झाले तर, निदान तशा अर्थाने वापरला असता लोकांना तो समजून येत असावा, असे suggest करणारे किमान एक तरी उदाहरण दृग्गोचर होते.

पाहा:

जगीं हा खास वेड्यांचा पसारा माजला सारा|

(cf. दुनिया वेड्यांचा बाजार| झांजीबार, झांजीबार, झांजीबार|)

येथे, पहिल्या उदाहरणातील 'वेड्यांचा पसारा' हे दुसऱ्या उदाहरणातील (कदाचित त्या काळी अधिक प्रचलित असलेल्या - चूभूद्याघ्या.) 'वेड्यांचा बाजार' अशा अर्थाने वापरले असावे, हे गृहीतक सतर्क वाटते. 'वेड्यांचा बाजार' (किंवा, फॉर्दॅट्मॅटर, 'मासळीबाजार^'१) या वाक्प्रचारात अभिप्रेत असलेली bedlam ही अर्थच्छटा 'वेड्यांचा पसारा'मधून हुबेहूब प्रतीत होते.

अर्थात, आजमितीस 'पसारा' या शब्दाच्या दुकान, बाजार अशा अर्थाने वापराची उदाहरणे (असलीच तर) चटकन लक्षात येत नाहीत, हे मान्य होण्यासारखे आहे. मात्र, तो जुना अर्थ फार फार तर इतक्यातच लोप पावला असावा, आणि परवापरवापर्यंत - गेला बाजार आमच्या आजोबांच्या पिढीपर्यंत - निदान समजला तरी जात असावा, असे मानता येण्यास कारण आहे, एवढेच मांडायचे आहे.

(तसेही,

[टीप: मला चौदाव्या शतकापासून १७-१८व्या शतकापर्यंतच्या साधनांमध्ये हा शब्द आढळला नाही, मला सापडलं नाही म्हणजे वापर नव्हता असं म्हणता येणार नाही]

असा डिस्क्लेमर आपण ठोकून ठेवलेला आहेच, त्यामुळे या मुद्द्यावर आपल्याशी वाद असा नाही. केवळ, आपल्या नजरेतून सुटलेल्या उदाहरणाकडे आपले लक्ष वेधण्यातून आमचा आपल्या परीने स्वल्पसेवेचा प्रयत्न, इतकेच.)

----------

^१ अतिअवांतर: 'मासळीबाजार' हे मराठीतील द्विरुक्ती अथवा tautologyचे उदाहरण मानता यावे काय?

श्यामची आई पुस्तकात एका ठिकाणी अमुक एक जण पसाऱ्याला गेला असता साप चावून कसा मेला वगैरे असा उल्लेख आहे. मी तो परसाकडे अशा अर्थाने घेत असे.

'गंमत शब्दांची' हे माझं एक आवडतं पुस्तक. त्यात परफेक्ट बसेल असा हा १ नंबर सुंदर लेख आहे. खूप दिवसांनी असा रिफ्रेशिंग लेख वाचला.

माझ्यासाठी नवीन माहिती .मला हा शब्द ''पसरणे '' या क्रियापदावरून आलेला एवढंच वाटलं होतं.

'पसारा'वरून 'फापटपसारा' ह्या शब्दाची आठवण झाली.

ह्यामधील 'फापट' म्हणजे 'फापटी' नावाची जमिनीलगत पसरणारी एक रानटी वनस्पति. हिलाच आयुर्वेदामध्ये 'परिपाठ' असेहि ओळखतात. हिचे पाश्चात्य नाव Oldenlandia corymbosa आणि ह्या विकिपानावर तिचे चित्र दिसेल.

ह्या वनस्पतीच्या नावावरून अस्ताव्यस्त पसाऱ्याला 'फापटपसारा' असे म्हणतात.

अतिशय सुंदर लेख. आणखी लिहा, मृ कुं.