मनातले छोटे मोठे प्रश्न किंवा विचार - भाग ६२

सरकारनामा सिनेमातल्या "सत्कार करणे" यासारखा "विचार करणे" हा तत्कालीन कोडवर्ड असू शकावा असं म्हणण्यास हरकत नसावी असं माझं वैयक्तिक मत असू शकेल.

मीदेखील लहानपणी 'विचार' हाच शब्द ऐकला होता* पण आत्ता जालावर शोधले असता काही ठिकाणी 'लंकेसी जाऊनि चमत्कार केला' असं दिसलं. तसं असेल तर चमत्काराला नमस्कार करायला प्रत्यवाय नसावा. चमत्कार हा शब्द खरा तर लयीत बसत नाही पण खरेखोटे श्लोककार जाणे.
*(व त्यामुळे विचारात पडलो होतो. पण अश्या शंकाना वाव पुष्कळ असतो नि मारुतीच्या शेपटासारख्याच त्या लांबत जातात हे नंतर कळले. उदा. 'आणिला मागुती नेला आलागेला मनोगती' म्हणजे !??!!? किंवा 'वनारी(रि)/वानरी अंजनिसुता रामदूता प्रभंजना' ह्या ओळींत वनारि = वनाचा शत्रू ?, वनारी = ?, वानरी असेल तर रामदासांना तसे खरोखरच अभिप्रेत होते का वगैरे शोध घेणे आले. गेल्याच वर्षी हा दिव्य लेख नसरेस पडला! किंवा जालावर 'वनारी'ऐवजी 'वर द्यावे अंजनिसुता' असे आढळते. एकूणात मूळ प्रतीत काय लिहिले होते नि विपर्यास कसा होत गेला हे शोधणे क्रमप्राप्त होऊन बसते.)

विचार हा शब्द विचरण, विहार या अर्थाने आला असावा. 'खुद्द लंकेत जाऊन तो पठ्ठ्या मोकळेपणे फिरला' याबद्दल मारुतीला नमस्कार आहे.

माहेर या शब्दाची व्युत्पत्ती काय? शब्दश: आईचे घर असा अर्थ होतो काय? हा शब्द फक्त स्त्रियांना लागू होतो का?

कोणाचे लग्न झाले नसेल आणि ती व्यक्ती आई वडीलांपासून दूर राहत असेल, तर तिच्या आईच्या घराला तिचे माहेर म्हणता येईल काय? का माहेर ही कन्सेप्ट फक्त लग्न झाल्यावरच "निर्माण" होते?

विचार केला म्हणजे, सीतेला घेऊन जाऊ का असे विचार'ले. इतक्या सोप्या गोष्टी कशा कळत नाही तुम्हा झंटलमन लोकान्ला!

घरातल्या भिंतीवरल्या घडाळयाना सेकंद काटा का असतो? असं काय आपण घरी करतो जे कि मोजायला सेकंद लेव्हल वरचं अचूक मोजमापन लागतं?

उगाच टिक-टिकीने त्रास मात्र होतो.

बऱ्याचदा आपण म्हणतो की गरज नसेल तर पेट्रोल जाळू नये, सार्वजनिक वाहतूक वापरावी वगैरे वगैरे.

पण मला असं वाटतं (मी त्यावर अमलबजावणी करत नाही ही गोष्ट वेगळी), की

- समजा अजून १०० वर्षांनी पेट्रोल संपणार आहे. पेट्रोल जास्त वाया घातल्यास अजून लवकर संपेल आणि राजकारणी, वैज्ञानिक लोकांवर अपारंपरिक ऊर्जा स्रोत तंत्रज्ञान लवकरात लवकर विकसित व्हावं असा खूप मोठा दबाव पडेल.

आपणास काय वाटते? या लॉजिक मधे काही चुकीचं आहे का?

मराठी, हिंदी मधील आदरवाचक सर्वनाम, क्रियापदे यांचा समाजावर इनडायरेक्टली चांगला परिणाम होतो का वाईट?

इंग्रजी मधे सरळ you, he असे सर्वनाम आहेत. उगाच तू, आपण, ते अशा भानगडी नाहीत. त्यामुळे इंग्रजी समाजात समानतेची भावना अधिक सहजतेने येते, असे म्हणता येईल का?

मंदीराचा चौथर्‍यावर स्त्रीयांना प्रवेश यासाठीचं आंदोलन आणि भारत माता की जय हा वाद सारखे आहेत का एक उपयोगी दुसरा निरुपयोगी?

घड्याळांविषयीचे शंकासमाधान विनोदी अंगाने टिकटिकतंय.खरंच माहिती हवी असेल तर लिहीन कधीतरी.

लोकं बोर झालं की गोष्टीचं पुस्तक वाचतात तसंच कवितेचं पुस्तक पण वाचतात का? का फक्त शेल्फ वर ठेवायला घेतात.

मनोरंजन आणि ज्ञानवर्धन या दोन्ही गोष्टीत मला कविता मागे पडलेल्या वाटतात. (अपवाद विडंबन कवितांचा! हसू तरी येतं at least)

का आवडतात लोकांना कविता as opposed to गाणी?

सिरीयस प्रश्न आहे!

मध्यंतरी एखाद वर्षापूर्वी 'माझी गोष्ट' नावाचे डॉ. लीला गोखले (रानडे) यांचे पुस्तक वाचायला मिळाले होते. पुस्तक तर वाचनीय आहेच. शंभर वर्षांपूर्वीच्या सधन ब्राह्मण कुटुंबकबिल्यातले (कबिला म्हणण्याचे कारण हा शाशंभर माणसांचा बारदाना होता.) वातावरण, खाणे-पिणे-वागणे, कपडालत्ता-दागदागिने, सणवार, लग्न-मुंजी, व्रतेवैकल्ये या सगळ्या तपशिलांसह उभे केले आहे. पुस्तक तर आवडलेच होते पण त्यातल्या एका उल्लेखाने अधिक लक्ष्य वेधून घेतले. "माझ्या एक आत्याबाई तर मुलगे, सुना, नातू यांना साजुक तूप वाढत आणि मुलींना लोणकढं! कारण साजुक तुपाची सवय लागली तर सासरी चोरून-बिरून खातील आणि ते लोक माहेरचा उद्धार करतील!"
मराठी आंतरजालावर 'लोणकढे आणि साजुक' या विषयी चर्चा झाल्याचे लक्ष्यात होतेच. मग या शब्दांच्या तपशीलवार अर्थासाठी मिळाले तेव्हढे शब्दकोश, ज्ञानकोश, विश्वकोश धुंडाळले. सगळीकडे दोन्हींचा एकच अर्थ दिलेला. नाही म्हणायला साजुक म्हणजे 'सद्य', अगदी आत्ताचे, ताजे असा अर्थ मिळाला, जो 'लोणकढे' या शब्दाचा म्हणूनही दिला होता. म्हणजे पुन्हा पहिले पाढे पंचावन्न. मग अलीकडे ते पुस्तक ग्रंथालयातून आणून पुन्हा वाचले. तर त्यात डॉ. लीलाताईंचा फोन नंबर दिला होता. पुस्तक प्रसिद्ध झाले त्या वेळी बाईंचे वय ९४-९५ वर्षांचे. साशंकतेनेच फोन लावला. आणि चक्क त्या भेटल्या. भरभरून बोलल्या. मग मी मनात बारीकशी खदखद ठेवून राहिलेला 'साजुक' प्रश्न विचारला. तर त्यांनी सांगितले की जरी घरात मोठेच दूधदुभते होते तरी घरात निघणारे लोणी कढवून केलेले तूप इतक्या माणसांना पुरत नसे. हे तूप वर लिहिल्याप्रमाणे मुलगे'सुना नातवा आणि सोवळ्यातल्या बायकांसाठी वापरायचे. हे साजुक तूप. मग इतरांसाठी बाहेरून लोणी विकत घेऊन त्याचे तूप करायचे. ते लोणकढे तूप.
म्हणजे दोन्हीमध्ये लोणी कढवूनच तूप निघणार, फक्त घरच्या लोण्यापासून केलेल्याला साजुक म्हणायचे आणि विकतच्या लोण्यापासून केलेल्याला लोणकढे म्हणायचे.
माझ्या स्वतःच्या आठवणीत 'लोणकढे' हाच शब्द वापरला जाई आणि ते घरच्या लोण्याचे तूप असे. बाहेरचे लोणी कधी विकत घेतल्याची आठवण नाही.
(पुस्तकातले उद्धृत आहे. कदाचित कॉपीराइटचा भंग होत असण्याची शक्यता असेल तर प्रतिसाद काढून टाकावा किंवा संपादित करावा. अलीकडे 'सर्व हक्क लेखकाधीन' वगैरे काही लिहीत नसावेत. बार कोड मात्र असतो.)

हा प्रतिसाद चुकीच्या ठिकाणी पडला. आता योग्य ठिकाणी नेला आहे.

स्वातंत्र्यलढा म्हणजे गांधी-नेहरू असे समिकरण बनवून खरा (क्रांतिकारकांचा) स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास पुसून टाकला गेला आहे असे आपण अनेकदा ऐकतो. म्हणून मी घासू गुर्जींप्रमाणे विदा जमवायचा प्रयत्न केला. महाराष्ट्र सरकारच्या पाठ्यपुस्तकाचा शोध घेतला. तेव्हा मला आठवीपर्यंतची पाठ्यपुस्तके या लिंकवर पीडीएफ स्वरूपात सापडली. त्यात आधुनिक भारताचा इतिहास हे आठवीचे इतिहासाचे पुस्तक सापडले ज्यात स्वातंत्र्यलढ्याविषयी माहिती आहे.

त्याची अनुक्रमणिका पाहिली असता प्रकरण ९ ते प्रकरण १६ अशी आठ प्रकरणे काँग्रेसची स्थापना ते स्वातंत्र्य मिळाले इथपर्यंत इतिहास सांगतात. त्यापैकी राष्ट्रीय सभेची स्थापना (४ पाने) व राष्ट्रीय चळवळीची वाटचाल (३ पाने) अशी ७ पाने सुरुवातीच्या काळातील, गोखले, रानडे, दादाभाई नौरोजी, लोकमान्य टिळक, अ‍ॅनी बेझंट यांच्याशी संबंधित आहेत.
त्यानंतर असहकार चळवळ (६ पाने) आणि सविनय कायदेभंग (४ पाने) अशी १० पाने गांधी-नेहरू-लाला लजपतराय, यांच्याविषयी आहेत.
सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळ (७ पाने) आझाद हिंद सेना (५ पाने) अशी १२ पाने नॉन-गांधियन लढ्याशी संबंधित आहेत. चाफेकर, सावरकर, भगतसिंग प्रभृती, खुदिराम बोस, अनुशीलन समिती, अभिनव भारत यांची माहिती यात आहे.
शेवटी चलेजाव आंदोलन (५ पाने) असा धडा आहे. यात नाविकांचे बंड, भूमिगत चळवळींची माहिती आहे.

स्वातंत्र्य लढ्यावरील माहितीपैकी १५ पाने गांधियन लढ्याविषयी आणि १२ पाने नॉन गांधियन लढ्याविषयी आहेत. यात १८५७ च्या लढ्याविषयी ५ पाने मिळवली तर गांधियन लढ्यासंबंधी १५ पाने आहेत तर नॉन गांंधियन लढ्याविशयी १७ पाने आहेत. प्री-गांधी 'काँग्रेस'संबंधी आणखी सात पाने आहेत. ती गांधियन नक्कीच म्हणता येणार नाहीत.

पुस्तक २००६ सालचे आहे असे त्यावर दिसते.

नॉन गांधियन स्वातंत्र्य लढ्याचा इतिहास पुसला गेला आहे हा प्रचार पॉप्युलर कशामुळे झाला?

एक महिन्यानंतर मोदी सरकार ची २ वर्षं पूर्ण होतील. त्यानिमित्त कोण काय बोलेल ??

१) सोनिया गांधी - मायनॉरिटीज वर अन्याय होत असल्यामुळे हे सरकार सर्व आघाड्यांवर अपयशी ठरलेले आहे
२) राहुल गांधी - मोदींनी सूट बूट घालून मुंबईत शेती करून दाखवावी.
३) केजरीवाल - मोदींनी दिल्ली सरकारशी सहकार्य करण्यासाठी सहकार तज्ञ शरद पवार यांना सहकार-मंत्री नेमावे.
४) ओवेसी - मोदींच्या मुळे मला माझ्या घरात पण प्लुरलिझम राबवता येत नैय्ये.
५) नितिश कुमार - बिहार मधे दारुबंदी झाली आहे. मोदींच्या गुजरातेत पण आहे. मग देशभर का नाही ? बीफबंदी चालते मग दारुबंदी का नको ?
६) लालू - मोदी बड्या बड्या बाता मारतात ... पण आमच्या कंदिलास वीज पुरवत नाहीत हा अन्याय आहे.
७) ममोसिं - मोदी हे गेल्या जन्मीसुद्धा स्वतःचं च घोडं पुढे दामटायचे.
८) शरद पवार - हे सरकार कोण चालवतंय तेच समजत नाही. अमित शहा, मोदी, जेटली, स्मृति+सुषमा, राजनाथ, की रेशीमबाग. मोदींनी एकाधिकारशाही बंद करावी व इतरांना सुद्धा निर्णय प्रक्रियेत सामावून घ्यावे.

केशव भिकाजी ढवळे प्रकाशनाने १९९० साली काढलेली आणि विष्णुबुवा जोग यांनी संपादित केलेली सार्थ तुकाराम गाथा कुठे मिळू शकेल काय? पुण्यात मिळाली तर उत्तम. ह्या दुव्यानुसार ती मुलुंडमध्ये आहे, पण अख्खी गाथा काही दिवस लायब्ररीमधून बाहेर नेऊ देतील का, ह्याविषयी काही कल्पना नाही.

ऋषिकेशच्या ह्या प्रतिसादामुळे प्रश्न पडला. ऋषिकेश म्हणतो,

या न्यायाने संभोगामुळे मुले झाली हा नैसर्गिक भाग झाला. पण मुले जन्माला घालण्यासाठी खास ठराविक वेळी संभोग करणे, इतर स्त्री/पुरुषांबद्दल आकर्षण वाटूनही ठराविक व एकाच व्यक्तीशी (लग्न वगैरे संस्था निर्माण करून) संभोग करणे, आपल्या भावांडांमध्ये आकर्षण वाटूनही संभोग न करणे हे अनैसर्गिक झाले. थोडक्यात सगळे अनैसर्गिक बदल/कृती हे अहितकारक असतीच असे नाही. (भावंडांमध्ये संभोग थांबल्याने आलेल्या जेनेटिक वेगळेपणाप्रमाणेच) शेतीसुद्धा अनैसर्गिक असली तरी माणसाला हितकारकच ठरली आहे!

काही माहितीचा शोध आपल्या जन्माच्या अनेक दशकं-शतकं आधीच लागलेला असतो. उदाहरणार्थ धूम्रपानामुळे कर्करोग होण्याची शक्यता प्रचंड प्रमाणात वाढते याचा शोध कधीतरी १९६०-७० च्या दशकात लागला असेल. मी शाळेत जायला लागेस्तोवर ही माहिती पाठ्यपुस्तकांमध्ये आलेली होती. त्यामुळे धूम्रपान वाईटच ही गोष्ट मला 'सामायिक ज्ञानस्रोता'मधली वाटते. 'रॉकेट सायन्स नाहीये हे' असं. तीच गोष्ट भावंडांमधल्या संभोगाची, किंवा गोत्रगमनाची. लहान मुलं आईचं दूध पितात तशासारखं गुणसूत्रांमधून असणारं उपजत ज्ञान नसलं तरीही बहुतांश लोक गोत्रगमनी नसतात.

मला पडलेला प्रश्न असा की एकेकाळी गोत्रगमनाचा नियम कृत्रिम असेल पण तो आता कृत्रिम मानता येईल का? या प्रश्नामागे नैसर्गिक-कृत्रिम व्याख्या ऋषिकेशने ठरवलेली आहे तीच मान्य केली आहे.

लेखक-वाचक, गायक-श्रोता तर मग कवी-** जोडी कोणती? परत वाचक?

ख्रिश्चन व मुस्लिम मृतांना कबरीत कूस बदलायची सोय आहे तशी हिंदूंना काय सोय आहे? आत्म्याला काहीच होत नाही म्हणतात त्यामुळे जाळून केलेल्या धुराची वावटळ वगैरे होणे शक्य नाही. शिवाय पुनर्जन्म झाला असल्यास वेगळाच प्रकार. कदाचित माणसांना एकाएकी वेड लागण्यामागे किंवा प्राणी अचानक पिसाळण्यामागे हेच कारण असावे का?
उदा. एखाद्या थोर साहित्यिकाच्या मृत्युनंतर त्याच्या चाहत्यांपैकी एकाने त्याच्यावर टिनपाट कविता केली आणि त्या साहित्यिकाचा माणूस म्हणूनच पुनर्जन्म झाला असेल तर तो जिहादी वगैरे होत असेल का?

ही प्रतिक्रिया इथे हलवली आहे.

ही प्रतिक्रिया इथे हलवली आहे.

ही प्रतिक्रिया इथे हलवली आहे.

.

मी नुकताच योग वर्ग सुरु केला होता. त्यावेळी घरी सराव करतांना , विशेषत: हलासन, धनुरासन ,अशी अवघड तोलात्मक आसने करताना, सुरवातीला ,पाच दहा सेकंदाच्या वर आसन स्थिती टिकत नसे. अशा वेळी हॉल मधील घड्याळाच्या सेकंद काट्याकडे नजर ठेऊनच, आसनाचा कालावधी वाढवीत नेत असे. म्हणून सेकंद काटा तेथे सुद्धा आवश्यक आहेच.

अॅप वापरा, त्यात शिट्टी वाजते स्थिती बदलण्यासाठी. घड्याळाकडे बघत आसन करायला नको.