चित्रपटातले प्रथम "हट के"

'शोले' मध्ये टांकसाळीतून चुकीचं तयार झालेलं (म्हणजे दोन्ही बाजूला 'छापा' असलेलं) नाणं हे plot device म्हणून वापरलेलं अाहे. अशासारखी कल्पना दुसरीकडे कुठे वापरलेली कुणाच्या पाहण्यात अाहे का? (माझ्या तरी नाही.)

या नाण्याबद्दल अाणखी एक गोंधळात पाडणारा प्रकार म्हणजे सिनेमातला काळ हा स्वातंत्र्यानंतरचा अाहे (कारण 'हम अंग्रेज के जमाने के जेलर हैं' असं वाक्य) पण नाणं इंग्रजी अामदानीतलं अाहे, तेव्हा धर्मेन्द्रला चलनात नसलेलं नाणं पुन्हापुन्हा टॉससाठी वापरल्याचा संशय कसा येत नाही कोण जाणे. (त्याचं पात्र विलक्षण बुद्धिमान दाखवलेलं नाही हे मला मान्य अाहे, पण तरीही…)

पहिला भारतीय बनावटीचा पिक्चर 'हरिश्चंद्राची फॅक्टरी'

नसून 'राजा हरिशचंद्र' हा आहे :)

बाकी सर्वाधिक काळ शुटिंग चालूनही प्रचंड हिट असलेला चित्रपटः मुघल-ए-आजम

ब्रह्मचारी विनायकाला भुलवणारी स्विमसुटमधली हटके मीनाक्षी...
http://www.youtube.com/watch?v=mpMn4SyOVbc

शिनेमांविषयी माझी माहिती जरा बेताचीच असल्यामुळे किती भर घालता येईल सांगता येत नाही.

पहिलं चुंबनदृश्य - बेताब. याआधी हिरो हिरॉइनींची तोंडं जवळ जवळ जवळ येत आणि मध्येच कुठचातरी झाडपाला किंवा फुलोरा आड येत असे. गणिताचे एक मास्तर त्या ओठांमधलं अंतर हे कॅल्क्युलसमधली 'एक्स टेंड्स टू झीरो' ही संकल्पना शिकवताना वापरायचे.

आयटम गर्ल्सची (काही काळापुरतीतरी) चलती संपवणारी - माधुरी दीक्षित

हे मात्र पटत नाही. आमची झीनत अमान पहिली - हिरॉइन आणि आयटम गर्ल यांचा डब्बल रोल करणारी.

माझ्या समजुतीप्रमाणे एकेकाळी सिनेमाचा असा अलिखित नियम होता की हिरॉईनवर यशस्वी बलात्कार होऊ शकत नाही. म्हणजे तसा प्रयत्न होऊ शकतो, किंवा तिला पळवलं वगैरे जाऊ शकतं पण अायत्यावेळी काहीतरी होऊन ती वाचते. मला वाटतं १९८५-९० च्या अासपास केव्हातरी हा नियम मोडला गेला, अाणि मग एकदोन वर्षांत पूर्ण निकालातच निघाला. पण पहिल्यांदा केव्हा हे कुणाला माहिती अाहे का?

'नटरंग'मध्ये पुरुषावर झालेला बलात्कार अाहे. तोसुद्धा अशा प्रकारचा पहिलाच प्रसंग असू शकेल.

शिवी असलेला पहिला चित्रपण कोणता असावा बरे? सालं चित्रपटांबाबत आपला अभ्यास म्हणजे अगदीच "ह्या" आहे. पण पहिली शिवी कधी, कोणी, कोणाला आणि कोणत्या चित्रपटात दिली हे जाणून घ्यायला आवडेल.

तसेच नेहमीच साला हिरो जिंकणार असं असतं. त्या विपरीत पहिला व्हिलन प्रोटॅगॉनिस्ट सिनेमा कोणता?

तसेच नेहमीच साला हिरो जिंकणार असं असतं. त्या विपरीत पहिला व्हिलन प्रोटॅगॉनिस्ट सिनेमा कोणता?

त्यामानाने नवीन असणार्‍या 'बाजीगर'चं या बाबतीत कौतुक झालेलं होतं. पण '१०० डेज'चा नंबर त्या आधी लागावा. अंजाम, एक हसीना थी वगैरे चित्रपट त्यामागून आले.

स्त्रियांना, विशेषतः नायिकांना, खलपात्र दाखवणारे चित्रपट आणखीनच कमी असावेत असं वाटतं. आत्ता फक्त 'गुप्त'च आठवतोय. तसं 'दिल से'मधे मनीषा कोईरालाही दहशतवादी दाखवलेली आहे. मालिकांमधल्या खवीस बायका चित्रपटात येऊन एवढ्या सोज्ज्वळ का बनतात?

या यादीत घालायला आणखी एक प्रकार सुचला, पण त्याचं वर्णन नीट जमलेलं नाही:
अंगप्रदर्शनासाठी प्रसिद्ध असणारी नटी (मल्लिका शेरावत) चित्रपटात "मी नाही त्यातली" म्हणते असा चित्रपटः प्यार के साईड इफेक्ट्स.

एकही गाणे नसलेला पहिला सिनेमा म्हणजे अशोककुमारचा 'कानून'.
एकही डायलॉग नसलेला सिनेमा कमल हसनचा 'पुष्पक'

'किसी और की मुझ को जरूरत क्या मै तो खुद से प्यार जताऊं' असं खुल्लमखुल्ला म्हणणारी शीला भारतीय चित्रपटातली पहिलीच व्यक्ती का? अभ्यासू काका लोकांच्या प्रतिक्रियेच्या प्रतीक्षेत.

लोकप्रभेत खच्चून भरलय ह्यावेळेला:-
१९३० चे दशक असावे:-
इम्पीरियलच्या ‘पुजारन’मध्ये बिलिमोरिया व सुलोचना चक्क देवळाच्या गाभाऱ्यात, अगदी देवाला साक्षी ठेवून धुंद प्रणयाराधन करताना दाखवले आहेत. यावर सर्व िहदूंनी बहिष्कार टाकायला हवा होता, पण त्याविषयी कुणी अवाक्षरही काढले नाही.

त्याशिवाय :-

द्वारकादास संपत यांच्या ‘सती अनुसूया’ (१९२१) या मूकपटात काही मिनिटांचा का होईना पण सकिनाबाई या नटीने संपूर्ण विवस्त्र शॉट दिला होता.

आणि हे सुद्धा:-
प्र. के. अत्रे यांचा ‘ब्रह्मचारी’ हा त्या वेळचा क्रांतिकारी हॉट चित्रपट! यामध्ये, मराठमोळी नायिका मीनाक्षी प्रथमच स्वीिमग ड्रेसमध्ये पडद्यावर आली. प्रेक्षकांसाठी हे काहीतरी अप्रूप होते. भालजी पेंढारकर यांचा ‘श्यामसुंदर’ पाहताना पडद्यासमोरील स्टेजवर अक्षता, हळदीकुंकू, फुले, नारळ ठेवून भक्तिभावाने त्याच्या पाया पडणारे भोळेभाबडे प्रेक्षक ‘ब्रह्मचारी’ पाहाताना पुढील रांगा अडवून बसत. मीनाक्षीच्या, स्वििमग ड्रेसमधील ‘यमुना जळी खेळू खेळ कन्हय्या का’ गाण्याच्या वेळी कॅमेरा खालून वर जात असे. पुढच्या रांगेत बसलेले प्रेक्षक कमरेतून खाली वाकून आशाळभूत नजरेने वर जाणाऱ्या कॅमेऱ्याकडे, अजून काही दिसतंय का? ते पाहात!

अधिक रंजकः-
१९४३ मध्ये विजय भट्ट महात्मा गांधींना ‘रामराज्य’ दाखवायला घेऊन आले होते. पण राम रामासारखा दिसत नाही आणि सीता ही सीतेसारखी वाटत नाही म्हणत जेमतेम एक रीळ पाहून गांधीजी निघून गेले. आता प्रभू रामाला कुणीही, कधीही प्रत्यक्ष पाहिले होते का?

लोकप्रभेतला मूळ लेख वाचला. रोचक आहे खरा!

'हट के' चित्रपटांची यादी बनवावीशी का वाटली याबद्दल थोडे:

चित्रपटांत सर्वप्रथम स्विमसूट घालणार्‍या मीनाक्षीबाईंचा उल्लेख वर दोन कॉमेंट्समधे आला आहे. मीनाक्षीबाईंनी त्या काळात घातलेल्या स्विमसूटएवढे (ज्याने काही खळबळ माजवली होती) कपडे आजच्या काळात सामान्य मुली, स्त्रिया सर्रास घालतात, कदाचित अजूनही कमीच. अगदी भारतातही! मीनाक्षीबाईंच्या नाती, शिल्पा आणि नम्रता शिरोडकर यांनी बिकीनी घालण्यात काहीच नावीन्य राहिलेले नव्हते. मधल्या काळात निश्चितच भारतीय समाजाची, विशेषतः पुरूषांची, नजर थोडीतरी निश्चितच मेली, किंवा निर्ढावलेपण आलं किंवा कमी कपड्यांतल्या स्त्रिया पाहून भारतीय पुरूष वासनांचे प्रदर्शन ताब्यात ठेवायला शिकले. एकीकडे या हिरॉईन्सना शोभेच्या बाहुल्या म्हणतात, दुसरीकडे काही स्त्रीवादी स्त्रियांच्या या स्किन-शोवर आक्षेप घेतात आणि तिसर्‍या बाजूने समाजाची नजर स्किन-शोमुळे मरते. एका पिढीतल्या काही स्त्रियांनी पुढारलेपण, आधुनिकता (आणि कातडीही) दाखवली; पुढच्या पिढीतल्या आम स्त्रिया अगदी सहज, आधीच्या पिढीपेक्षा तोकडे कपडे घालून बाहेर येऊ शकल्या.

आणि हीच गोष्ट इतर बाबतीतही! सलमानच्या मेट्रोसेक्शुअल वागण्यामुळे इतर मेट्रोसेक्शुअल मुलगे-पुरूषांना सलॉनमधे जाण्यात बायकीपणा नाही असं ठासून सांगता आलं. गुडी-गुडी हिरोंची चलती असणारे बडजात्या-छाप सिनेमांचं प्रमाण कमी होऊन तिथेही ग्रे-शेड्स असणारे 'हिरो' दिसायला लागले. अगदी करण जोहरनेही 'कभी अलविदा ना कहना'सारख्या तद्दन चोप्रापटातून "जमत नसेल तर लग्न मोडून टाका" दाखवलं. तीन दीवारें, डोरसारख्या अपवादात्मक सिनेमांमधून स्त्री केंद्री आणि तरीही रेशमी रूमालाच्या गुंडाळीबाहेरची कथा सिनेमात दिसायला लागली.

पिक्चर्समधल्या 'हट के' गोष्टींशिवाय आधुनिकता आलीच नसती का? अर्थात आधुनिकता फक्त चित्रपटांमधूनच येते असं नाही; पण चित्रपटांनी त्यांच्या पद्धतीने मदत केली आणि करत आहेत एवढंच.

स्त्री दिग्दर्शिकेचा भारतीय चित्रपटसृष्टीतील पहिला चित्रपट- बुलबुल-ए-परिस्तान. (संदर्भ- http://en.wikipedia.org/wiki/Fatma_Begum)
आणि या दिग्दर्शिकेचे नाव आहे- फातमा बेगम.

:-)