कादंबरी

'राब' ही अनंत मनोहर यांची कादंबरी. मराठी साहित्याचा एक मानदंड ठरावा अशी. पण दुर्दैवाने आतापर्यंत उपेक्षित राहिलेली. "मराठी साहित्य तोकडे / थिटे / कमअस्सल आहे का?" या सदाबहार विषयावर इरेसरीने चर्चा करताना जे 'अपवाद' झळाळून डोळे दिपवतात त्यापैकी एक.
कथानक तसे सरळधोट आहे.

इंग्रजीमध्ये "थ्रिलर" प्रकारच्या पुस्तकांचं बरंच समृद्ध कपाट आहे. डॅन ब्राऊन, मायकेल कॉनेली, जेम्स पॅटरसन वगैरे मंडळींच्या कृपेने. त्यात डॅन ब्राऊन कंठमणी शोभावा असा. कोणतातरी रहस्यभेद करायच्या ध्येयाने प्रेरित झालेला नायक, त्याला साथ देणारी नायिका, खलनायक किंवा खलनायकांची संघटना, नायकाला साथ देणारी चांगली माणसं / त्यांची संघटना, चोवीस ते छत्तीस तासांत घडणारं वेगवान कथानक असा थ्रिलर्सचा एकंदर ढाचा असतो. डॅन ब्राऊनने त्यात पुराणं, इतिहास, दंतकथा, गुप्त संघटना, कॉन्स्पिरसी थियरीजची जोड दिली, आणि द रेस्ट इज हिस्टरी.

उद्धव शेळक्यांची "धग" कादंबरी काल वाचून पूर्ण झाली. मराठी साहित्यातली एक क्लासिक असे मी ऐकले होते. क्लासिक म्हणून गाजावाजा झालेल्या कादंबर्‍या प्रकाशनकालाच्या खूप नंतर वाचल्या की बरेचदा विरस होतो; यात काय एवढ असं तरी वाटतं, किंवा अनेकांनी नंतर अनुकरण केले असल्यामुळे जुन्या कलाकृतीतही तोचतोचपणा जाणवतो. यात एखादी आवडली की सुखद धक्काच बसतो.

Five point someone,Three mistakes of my life,2 states यासरख्या मनोरंजक कादांबर्‍या वाचल्यानंतर प्रकाशना पुर्वीपासुन गाजत असलेले आणि प्रकाशनानंतर best seller असलेले Half girlfriend कसे असेल याबद्दल उत्सुकता होती.चेतन भगतच्या पुस्तकांचे वैशिष्ट्य म्हणजे तो गोष्ट सांगतो ती तुमच्या आमच्या सारख्याच एखाद्या मुलाची,म्हणजे त्याच्या कथेतील नायक हा काही फार मोठा तीर मारणाराही नसतो आणि दुखः,दैन्य,दारिद्र्याने ग्रासलेला-अन्याय सहन करणारा बिचारा वैगेरे ही नसतो.म्ह्णुनच त्याच्या गोष्टींशी आपण सहजपणे जोडले जातो.

‘स्वत:ला फालतू समजण्याची गोष्ट’..... लेखक: अवधूत डोंगरे - अक्षरमानव प्रकाशन - ऑगस्ट २०१२ - मूल्य: रु.८०/-

“I have never let my school interfere with my education!”- मी आणि माझं शिक्षण यात मी शाळेला ढवळाढवळ करु दिली नाही ! सुप्रसिध्द विचारवंत मार्क व्टेन याचे हे वाक्य. मार्क व्टेन याचे हे वाक्य पारंपरिक शिक्षणपध्दत अवलंबणा-या चार भिंतीत कोंदटलेल्या शाळांसाठी मार्मिक आहे;पण शाळाच बिनभिंतीची असेल तर…!

सध्या गेले काही दिवस मुग्धा कर्णिक यांनी अनुवादित केलेलं आयन रँड या लेखिकेचं 'अ‍ॅटलास श्रग्ग्ड' हे पुस्तक वाचते आहे. मोठ्या आकाराच्या ११७९ पानांचं हे पुस्तक. हे राक्षसी आवाक्याचं काम ही बाई तीन वर्षं करत होती, त्याबद्दल तिच्या चिकाटीला प्रथम दंडवत. कथांमध्ये पाणी घालून फुळकवणी बारक्या कादंबर्‍यांची सवय झालेल्या अनेक प्रकाशकांनी हा अनुवाद नाकारला, पण अखेरीस तो छापला डायमंड प्रकाशनाने... त्याबद्दल डायमंडच्या निलेश पाष्टे यांचे आभार. यानंतर या बाईनं याच लेखिकेचं 'फाउंटनहेड'ही मराठीत आणलंय आणि तेही डायमंडनेच प्रकाशित केलंय. जिगर लागते राव अशा पुस्तकांचं काम करायला...

एखादे तत्वज्ञान आपल्याला पटत नसल्यास त्यावर आधारीत कलाकृतीचा आस्वाद घेता येतो काय? ते पटत असल्यास त्याचा आस्वाद जास्त चांगल्या तर्‍हेने घेता येईल काय? हा प्रश्न मला सुरुवातीला “हाजार चुराशीर मा” पुस्तक वाचण्याआधी पडला होता. मात्र महाश्वेतादेवींचे हे पुस्तक हाती पडल्यावर हे सारे प्रश्न विरुन गेले आणि एक अतिशय सुंदर पुस्तक वाचल्याची अनुभुती मिळाली. मला मिळालेले पुस्तक अनुवादीत होते मात्र त्याने फार काही फरक पडला असे वाटले नाही. अनुवाद केलेल्या अरुणा जुवेकर यांचा प्रत्यक्ष परिचय असल्याने आणि त्यांचा बंगाली भाषेचा प्रदीर्घ व्यासंग माहित असल्याने अनुवाद उत्तम असणारच याची खात्री होती.

(समीक्षेत याची जिम्मा होईल का, याबद्दल किंतू आहे. जर होत नसेल, तर सरळ 'सध्या काय वाचताय?'मधे घालून टाकावे.)

आज ’खेळघर’ (रवीन्द्र रुक्मिणी पंढरीनाथ) वाचलं. आधीच कबूल करते, माझी प्रतिक्रिया थोडी गोंधळलेली आहे.

'अस्वस्थ वर्तमान' ही आनंद जातेगावकर यांची कादंबरी अस्वस्थ करून सोडते . ती खूप चांगली कादंबरी आहे म्हणून नाही तर वाचताना आपण नक्की काय वाचतोय असा प्रश्न पडतो म्हणून . रूढ अर्थाने एका माणसाची, अशोकजी गोरे यांची ही जीवन गाथा आहे ज्यात अनेक व्यक्ती येतात याला कादंबरीच म्हणायला पाहिजे . पण म्हणता येत नाही .

नायकाच्या तोंडून लेखक अनेक लोकांचा इतिहास खणत राहतो . त्यात कुणीच सुटलेलं नाही .
पार गालिब पासून लोकमान्य टिळक , गुरुदत्त पासून शाहू महाराज , बहादुरशहा जफर पासून