मनातले छोटेमोठे प्रश्न आणि विचार - ९५

सामान्य मुलांसाठी नवनीत उत्तम होतं.
हा प्रश्न आला की हे उत्तर लिहायचं बस्स.

आमचेही तीर्थरूप असेच वायझेड होते. त्या पिढीत आईवडील - विशेषतः वडील - वायझेड नसल्यास ते फाऊल धरले जात असे; त्याने हिंदू धर्म आणि संस्कृती बुडत असे.

(फरक इतकाच, की तुमचे तीर्थरूप हे संघिष्ट असल्याबद्दल वाचलेले आहे; आमचे कट्टर संघविरोधी होते, नि वर स्वतःस प्रागतिक/प्रगतीवादी/पुरोगामी वगैरेसुद्धा समजायचे. थोडक्यात काय, संघिष्ट काय नि पुरोगामी काय, सगळे सारखे - सारखेच वायझेड!)

आमच्या घरी विक्षिप्तपणा जनुकीय असावा. नवनीत गायडं आणि २१ अपेक्षित या गोष्टींकडे तुच्छतेनं बघितलं जायचं. कॉमिकं वाचायलाही वडलांचा विरोध होता. डीडी मेट्रो आल्यावर तिथे दाखवल्या जाणाऱ्या मालिका बघण्याबद्दलही आक्षेप होता; का तर १२ मिनीटं मालिका, जाहिराती, १२ मिनीटं मालिका यामुळे अटेंशन स्पॅन कमी होतो.

अगदी अगदी अगद्दी. तंतोतंत परिस्थिती माझ्याकडेही. दहावीत इभूनाशाअशा जरा अतीच जायला लागलं म्हणून हट्ट करून ते २१ अपेक्षित घेतलं. (साशामध्ये बारा वाजायचे ते वाजलेच, पण ते असो.)
माझ्या पिढीच्या तुलनेत मी बराच अँटिक आहे. पब्लिक पाचवीपासून क्लासमध्ये जायचा. स-ग-ळे. मी फक्त दहावीत गेलो. इ.स. २००५-६ च्या सुमारास एक मोठ्ठा अजस्त्र सीआरटी टीव्ही होता, तो बरेचदा स्पार्क पडपडून खपल्यावर टीव्ही काही आला नाही आजपर्यंत. त्यामुळे मालिका नव्हे, चालू अवस्थेतील टीव्ही दिसणं ही माझ्यासाठी सध्याही तशी नवलाईच् आहे. मलाही त्याची गरज अशी भासली नाही ते वेगळं.

बाकी आईवडील आहेत, आणि ते आम्हाला कुठेही टेकून (चाळिशी डोळ्यांवर आहे फक्त- :P) अभ्यास करताना पाहिलं तर

"कसं बरोबर पालकत्व निभावलं,"

ह्या गफ्फा हाकतातच. त्यामुळे असो.

त्यांच्या अकाली मृत्यूमुळे आम्हां भावंडांची त्यातून सुटका झाली.

त्यांचा अजूनही तीव्र अकाली मृत्यू झाला असता तर आमचीही तुमच्यापासून आणि तुमच्या ऐसीवरच्या विचारहिन गफ्फांपासून सुटका झाली असती. अर्थात सुटकेचं सुख प्रत्येकाच्या नशीबी नसतं हे मान्य आहेच.
=============
किमान आता होओ.

पालकांच्या, मंजे दोन्ही, अकाली मृत्यूचा भावंडांच्या मानसिक स्वास्थावर परिणाम होतो. म्हणजे त्यांची बुद्धी शाबूत असते, पण अनेक बाबींत नि विशेषत: पालकांशी निगडित बाबींत ते अत्यंत संवेदनशील असतात. खूपच भावूक असतात. त्यांना त्या संदर्भात कोणतंही निगेटिव विधान चालत नाही. ते एरवी कितीही कल्पक असोत, कितीही मोठे झालेले असोत.
आपण त्यांचेशी जे सुटकेचं असोशियेशन केलं आहे, मग ते गंमत म्हणून का असेना, अयोग्यच नव्हे तर क्रूर आहे अनलेस ते लोक काहितरी महाभयंकर घाण होते. कारण विशेषत: त्यात अकाली नि दोन्ही असे शब्द आलेत. तुमचं विधान तुम्हाला सामान्य वाटत असेल, तर ललितात वैगेरे ठिक आहे. ते तुमच्या प्रत्यक्ष जिवनात योग्य आहे असं वाटत असेल तर तुमच्यावर प्रेम करणाऱ्या निकटच्या व्यक्तिंबद्दल कीव, सहानुभूती वाटत आहे.
=========================
ऐसीचे अनेक वाचक तुम्ही लिहाल त्याला काय मर्यादा असावी याची काहीही अपेक्षाच करत नाहीत.त्यातल्या अनेकांची तुमच्या मानसिक , वैचारिक अवस्थेवरच विचित्र मतं आहेत. म्हणून ती आपल्याशी संवादच करत नाहीत. (हे देखील एका अर्थाने क्रूर आहे ). तुमच्या या विधानानं मी देखील या क्लबमधे जायच्या टोकाला आलो आहे. तसं गुपचुप करणं मला अजूनच बेकार वाटतं म्हणून आपल्याशी संवाद केला आहे.

'अर्थात'च शक्य आहे (सिनॉनिम क्वा नोन?) :)

असं मधनच कुठेतरी केव्हाही उगवून अदितीने आद्य फाउल केला आहे. त्या फ़ौलाचा निषेध.
फौला मेरे फौला मेरे हे गाणे आठवल्याबद्दल धन्यवाद.

'न'वी बाजू हेच आमचे खरे नेते आहेत. ते द्रष्टे आहेत. सबब 'भडकाऊ' अशी श्रेणी देण्यात येत आहे.

(अनेकवचन ड्यूली नोटेड.)

नबा, नावात नाव घालणे ही मालकी लिहिण्याचे लक्षण आहे म्हणून, आणि मी काही कोणाची मालकी नाही म्हणून ऐसीवरच्या स्त्रीवादी बायकांनी गर्दा घातला असता. म्हणून तो अनुस्वार घातला आहे. तुमचे किती का नवरे असेनात, मंजे फक्त एकवेळ कल्पनेत मूठ मारायला वापर ते जन्मोजन्मीची अध्यात्मिक सांसारिक विवाहाचा इतिहास, ज्याला कशाला त्या लग्न म्हणतात, त्यात नवऱ्याचे नाव आपल्या नावात घुसडले तर असा कोणता विटाळ होतो हा मुख्य प्रश्न आहे.
---------------------
एक अनुस्वार कळू नये मंजे काय नबा....? तुमचं असं रेप्यूटेशन नव्हतं...

तर त्या टिपिकल सरकारी दस्तऐवजावरील स्वाक्षरीकरिताची एवढीशी जागा तिला न पुरती, अथवा तिच्या स्वाक्षरीकरिता त्या दस्तऐवजास परिशिष्ट जोडावे लागते ४.

भारतीय घटनेत राज्यांच्या यादीचे परिषिष्ट बनवावे लागले आहे. आपण असता तर नेहरूंप्रमाणे पंजाब, सिंध, गुजरात ठेऊन बाकीची दान देऊन आला असतात का?
======================
जागा हा वेगळा मुद्दा आहे. जागा नाही म्हणून नाव न लिहिणं वेगळं नि विटाळ होतो मानणं वेगळं.

मात्र, बहुधा ती नवऱ्यांची नावे आपल्या नावात लावत नसावी, अशीच आमची अटकळ आहे.

सोडा ना, एक तर महाभारत फक्त एक काव्य आहे. दुसरं आता २०१८ चालू आहे.
-----------------------------
आता विटाळ होतो का ते बघा ना!

तसेही आपल्या संस्कृतीत स्त्रियांना फारसे शिक्षण देण्याची प्रथा तथा परंपरा नसल्याकारणाने...

संस्कृतीचाच विचार केला तर कोणालाच काहीच शिक्षण नसणारांपेक्षा कोणाला तरी काही तरी शिक्षण असलेली संस्कृती बरी.
फुल्यासारखा कमालीचा जातीयवादी आणि कृतीकृतीत, शेतकऱ्यांचा आसूड मधे वाक्यावाक्यात् ब्राह्मणद्वेष पाहणारा अंध माणूस देखील स्त्रीयांना नि ब्राह्मणेतर जातींना कोणते शिक्षण दिले आहे हे टिपून ठेवतो.
तेव्हा भारतीय संस्कृतीबद्दल विधाने फॅशन म्हणून अद्न्यानातून करू नयेत.

गब्बर कचरा करून शेतकऱ्यांना मदत करतो. कधीकधी प्रतिसादांची शेतीसुद्धा करतो. गब्बरलाच शेतकरी बनवा.

अतिमार्मिक...

तुमच्याशी सहमत असलो तरी तुम्ही जास्त लोड घेऊ नका असे सुचवतो.

नक्कीच. तुमचं म्हणणं बरोबर आहे. जगात पितरांचा खून करणारी मंडळी असतात. तेव्हा एका रँडम सहसदस्याच्या केवळ काळ्या विनोदबुद्धीचे का घेऊन बसावे?
१००% सहमत.

काही जणांना आपली इमेज जपणे फार महत्त्वाचे वाटते. मग त्यासाठी त्यांना अशी विधानं करावी लागतात.

कदाचित याचा अर्थ त्यांना आपल्या स्वकीयांबद्दल आपल्याइतकेच (मंजे तुम्हा माझ्याइतके) प्रेम असते असा निघतो. विधानांच्या औचित्यावर माझं काहीही म्हणणं नसतं. विधानं कशीही काशीत घाला. मात्र मूलभावनाच हिन असल्या तर प्रचंड वैषम्य वाटतं. म्हणून हा केवळ आणि केवळ प्रतिमाव्यापार असेल तर मला आनंदच आहे.

बाळ ठाकरे यांची फटकळ बोलणारे म्हणून ख्याती होती. आता समजा मी त्यांच्या घरी पाहुणा म्हणून गेला तर मला ठाकरे चहा वगैरे देतील तेव्हा स्वैपाकघरात आवाज देऊन चहा पाठवा असं सांगतील. तेव्हा ते व्यवस्थितच बोलतील. "या थत्तेच्या नरड्यात ओतायला चहा आणा रे!" असं म्हणणार नाहीत. कारण तेव्हा ते पब्लिक प्लॅटफॉर्मवर नसतील. परंतु पब्लिक प्लॅटफॉर्मवर त्यांना अशा स्वरूपाचं बोलणं भाग असेल.

हे झालं ठाकऱ्यांचं, पण इथे पुण्यात एके काळी गल्लीबोळांमध्ये विक्षिप्तपणा ओसंडून वाहणारी घरंच्या घरं सापडायची. कमीत कमी शब्दांत अपमान करणं, फटकळपणा किंवा इतर विक्षिप्तपणा करण्यासाठी कोणत्याही पब्लिक प्लॅटफॉर्मवर असण्याची त्यांना गरज भासत नव्हती. म्हणजेच, काहींचा स्वभावच तसा, किंवा काहींच्या घरची संस्कृतीच तशी, किंवा आसपासचं वातावरणच तसं वगैरे अनेक कारणं विक्षिप्तपणापाठी असू शकतात. हे इमेजसाठी करावं लागतं वगैरे स्पष्टीकरणं ममव लोकांना ममव लोकांनी द्यावी लागत असली तर काही तरी भयंकरच गंडलेलं आहे.

आई-वडील जिवंत असताना, त्यांच्या तोंडावरही अनेकांना स्कँड्यूलस वाटतील असे विनोद करून झाले आहेत. वडलांनीही आईच्या मृत्युबद्दल करून झाले, आम्हां भावंडांच्या आणि तिच्या वडलांच्या तोंडावर; ती गेल्यावर आठवड्यातच.

वडलांसमोर एकदा मी बोलत होते, "भेडाघाटात पौर्णिमेच्या रात्री फिरायला मजा येईल, अशी माझी कल्पना आहे." ते म्हणाले, "मग आपण तसा बेत करू." तेव्हा मी लगेच त्यांना म्हटलं, "तुम्ही तुमच्या मित्रांबरोबर जा, मी माझी कंपनी शोधेन." त्याच्या पुढच्या आठवड्यात ते गेले.

म्हटलं तर हे वर्णन मेलोड्रामाटिक वाटतं. पण मी त्याकडे तसं बघत नाही. आई गेल्यावर त्या घटनेकडे वडीलही तसं बघत नसत. आई गेल्यावर सहा वर्षं ते जगले. आई असेस्तोवर त्यांना स्वतंत्र आयुष्य होतं; आईला नव्हतं; पण आई गेल्यावर त्यांच्या जगण्याच्या केंद्रस्थानी आम्ही दोघं होतो. मी जेव्हा त्यांना सुचवलं की, मला माझं आयुष्य आहे; किंवा मी माझं आयुष्य कसं असणार स्वतः ठरवू शकते; तेव्हा तो हेतू उरला नाही. अपराधगंड बाळगत जगणं मी नाकारते.

माझे वडील संघिष्ट होते; माझ्या आयुष्यात असलेला पहिला स्त्रीवादी पुरुष म्हणजे वडील - त्यांचा माझ्या संदर्भातला स्त्रीवाद 'बोलाची कढी' नव्हता, मला अभ्यासाला वेळ मिळावा म्हणून ते स्वतः घरकामं करायचे; आई असेस्तोवर शांत आणि गंभीर असणारा हा माणूस ती गेल्यावर, माझ्या अखंड बडबडीमुळे दंगेखोरपणाही करायला लागला; मी त्यांना मोठ्यानं हसताना पहिल्यांदा बघितल्याचं आठवतं ते मी त्यांची टिंगल केली तेव्हा.

मात्र त्यांच्या मृत्युबद्दल विनोद करण्याचं हे कारण नाही. त्याचं कारण आहे की मी तशीच आहे. मूळ प्रतिसादाची सुरुवातही, स्वतःची टिंगल करण्यापासून केली होती. माझ्या लेखी एखादी गोष्ट आहे तशी मान्य करणं, याची शेवटची पायरी म्हणजे त्यावर विनोद करणं. विनोद करण्यासाठी निर्विकारपणा लागतो. ज्याबद्दल भावना तीव्र असतात त्या गोष्टीवर विनोद करता येत नाहीत. व्यक्तींचं निराळं असतं; परक्या लोकांवर केलेले विनोद बहुदा दुष्ट असतात; आपल्या लोकांवर केलेले विनोद जवळीकीची साक्ष देणारे असतात. मला जे काही विनोदाबद्दल समजतं, ते हे आहे. किंवा हा माझा दृष्टीकोन आहे. तो इतरांना पटेल किंवा पटणार नाही. लोकांना ते पटत नाही म्हणून मी का बदलावं? मी खोटं का वागावं?

मला असले विनोद येतात, शिंकेसारखे. त्यात मुद्दाम कूलपणा मिरवणं दिसत असेल तर ती त्या लोकांमधली कमतरता आहे. मी काय-कसा विचार करते हे त्यांना समजत नाहीच, पण माझ्याबद्दल अनुदार दृष्टीकोनही ते लोक बाळगतात. लोकांच्या अनुदार वर्तनामुळे आपण खोटं किंवा अप्रामाणिकपणे वागावं हे मला माझ्या वडलांनी शिकवलं नाही. (हा घ्या, वडलांबद्दलचा आणखी एक विनोद.)

(आईला मी व्यक्ती म्हणून फारसं ओळखत नाही. ती स्वतः फार डँबिसपणा करणाऱ्यांतली नव्हती. म्हणून तिच्याबद्दल इथे लिहिता येणार नाही.)

त्यातून ऐसीवर मलाच अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य नसेल तर ऐसीनं सगळ्यांचंच अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य कसं काय मिरवावं?

मी माझ्या मृत वडलांबद्दल विनोद करते यामुळे मी (आणि माझा भाऊ) सोडून इतरांच्या भावना दुखावतात, यातला विनोद किती लोकांना दिसतो?

मूळ विनोदाला मी काळा विनोदच म्हणत्ये. मनुष्याचा अकाली किंवा न-अकाली मृत्यू होणं ही गोष्ट गोडगुलाबी म्हणून रंगवलेली नाहीच.

'आहे हे असं आहे' म्हणून वास्तव मान्य करताना त्यात अनेकदा अगतिकता असते. हुकुमशहांवर होणाऱ्या विनोदांमध्ये, 'आपले राज्यकर्ते हुकुमशहा आहेत' हे मान्य करण्याची अगतिकता असते तशीच. मात्र आई-वडलांचा अकाली मृत्यू होतो किंवा मोदी-ट्रंप-पुतिन निवडून येतात म्हणून माझं, काळे विनोद करणाऱ्या लोकांचं आयुष्य थांबत नाही. ते काळ्या विनोदांतून आणि इतर अनेक मार्गांनी पुढे सरकत राहतं. आई-वडील गेले त्या-त्या दिवशी मला मृत्युवर विनोद करणं शक्य नव्हतं. पण त्या मनोवस्थेत अडकून न राहण्याचा निर्णय मला योग्य वाटतो.

आई गेली त्या दिवशी मी चूपचाप बसून काय सुरू आहे ते बघत होते. एक बहीण - माझ्यापेक्षा १२-१३ वर्षांनी मोठी - मला म्हणाली, "रड ना अदिती" आणि माझ्या गळ्यात पडून भावनांना आवाहन वगैरे केलं. तिच्यासमोर व्यक्त व्हावं असं मला वाटलं नाही. मी चूपचाप बघत राहिले. नंतर एक मैत्रीण आली. आपण होऊन तिच्या गळ्यात पडून मी रडले. तेव्हा तिथे त्या बहिणीसकट बाकीचे लोक होतेच, पण त्यांचं असणं-नसणं माझ्या दृष्टीनं महत्त्वाचं नव्हतं. नंतर म्हणे या बहिणीला त्या कृतीमुळे स्वतःचा अपमान वाटला.

त्या बहिणीचं अपमान वाटून घेणं योग्य वाटतं का?

अनेकांना जो बिनधास्तपणासाठी बिनधास्तपणा वाटू शकतो ते माझ्यासाठी रोजचं, सवयीचं काही असू शकतं. जगाची रीत मला समजत नाही, किंवा समजली तरी मान्य नाही आणि मला माझं मत, माझे विचार आहेत म्हणून मी ठरावीक गोष्ट केली असंही असू शकतं. खरं तर भूमिका म्हणून, माझ्या विश्वाचा केंद्रबिंदू लोक-काय-म्हणतील हा नाही; ठरावीक गोष्ट माझ्या बुद्धीला पटते का, हा केंद्रबिंदू बनवण्याचा माझा प्रयत्न असतो.