साहित्य संमेलने: प्रस्थापित वि. विद्रोही: एक टिपण

लेखक आणि वाचक या दोघांचाच वैचारिक व्यवहार आहे हे विसरता कामा नये. बाकीचे मुद्दे दुय्यम आहेत.

हे जर तुम्हाला माहिती आहे वाघमारे साहेब तर तुम्ही असल्या विषयांवर वेळ, उर्जा का वाया घालवत आहात?

.
.
वाघमारे साहेब, आमची असहमती.

--

पूर्वी प्राय: वैचारिक पातळीवर असलेले हे मतभेद राजकीय पाठिंब्याने दिवसेंदिवस अधिकाधिक टोकदार व कटू होत चालले आहेत, हे गेल्या दोन-अडीच वर्षांत वारंवार दिसून आले आहे. ते निवळण्याची व नियंत्रणात ठेवण्याची जबाबदारी दोन्ही बाजूंची आहे.

हा तुमचा मुख्य मुद्दा आहे असं गृहित धरतो.

(१) माझा विद्रोही साहित्य संमेलनाला थेट व नि:संदिग्ध पाठिंबा आहे.

(२) विचार कितीही टोकाचे असले तरी मांडणार्‍याला ते कितीही काल व कोणत्याही व्यासपीठावरून (व्यासपीठाच्या मालकाची परवानगी असेल तर) मांडायचे स्वातंत्र्य असावे.

(३) वैचारिक कटुता निर्माण झाली तरी त्यात काहीही चूक, अनिष्ट नाही. जोपर्यंत हिंसामार्गाचा अवलंब होत नाही तोपर्यंत कोणतीही व कितीही टोकदार भूमिका कोणीही मांडावी (विशेषतः सार्वजनिक व्यासपीठांवर).

(४) पुनश्च: - कितीही कठोर, टोकदार विचार असले तरीही ... "निवळण्याची जबाबदारी" वगैरेचं ओझं फेकून देऊन अवश्य मांडावेत. व खोडणार्‍यांनी ते अवश्य खोडायचा यत्न करावा (प्रसंगी अतिटोकदार शब्दात). अर्थातच हिंसा/धमकी/बलप्रयोगाचा अवलंब न करता.

(५) Please call this a fanatic idea if you want. This is the market for ideas. In this market people who want to offer ideas, & thoughts should be free to use any words, tone, language to present their ideas. Sooner or later others will rebut or endorse or improve or reject these ideas and thoughts. So let people collaborate or compete in the market for ideas.

(६) अभिव्यक्तीवर बंधने कमीतकमी असावीत. उदा. (अ) अभिव्यक्तीमधे Credible threat असेल तर ती दंडनीय असावी. (ब) अश्लीलता/अर्वाच्यता असेल तर ते व्यासपीठाचे मालकांच्या मानहानीस कारणीभूत होऊ शकते तेव्हा मालक मंडळी त्याचे नियम बनवतीलच.

----

संभाव्य आक्षेप - (नेहमीचेच)

(१) आपले लोक तितके परिपक्व नाहीत. त्यामुळे हे मा. हा. को.....
(२) याचे पर्यावसान दंगली मधे होते
(३) गब्बर, तू जे म्हणतोस ते तिकडे अमक्याढमक्या देशात ठीकाय पण इथे .... ????
(४) सहिष्णुतेचे काय ?

----

“The [classical] liberal argument is in favor of making the best possible use of the forces of competition as a means of coordinating human efforts, not an argument for leaving things just as they are.” ____________ F A Hayek

वाघमारे यांचेशी सहमत.

पण या सगळ्या साहित्य संमेलनांनी आजवर साध्य काय केलं आहे?

साहित्यिकांनाच नाही तर प्रत्येकालाच काहीतरी लेबलं लावायची आणि त्या लेबलाप्रमाणेच त्या व्यक्तीने वागलं पाहिजे असा आग्रह धरायचा ही जुनी सवय आहे. माणसं एकसाची नसतात, त्यांना बारा राशींत कोंबता येत नाही तसं पंधरावीस वैचारिक भूमिकांच्या लेबलांमध्येही कोंबता येत नाही. अर्थात हे लोकांना शिकवण्याची जबाबदारी साहित्यिकांचीच आहे, ही आणखीन एक गंमत.

उहापोह खूप आवडला.

विद्रोही लोक विद्रोही का झाले?, त्यांना प्रस्थापितांकडून कोणते सामाजिक अत्याचार सहन करावे लागले हे विचार कादंबरी/कथा माध्यामांतून कोणीही मांडल्यास ते विद्रोही साहित्य लेखन म्हटले पाहिजे. तर असे लेखन करणाय्रा लेखकांचे संम्मेलन विद्रोही संम्मेलन.

प्रतिसाद लांबलचक झाला आहे,म्हणून मूळ लेखातील परिच्छेदानुसार क्रमश: माझे मत लिहीत आहे.शेवटी एकत्र करता येईल.
परिच्छेद १)
प्रस्थापितांमध्ये विद्रोही विचारांना स्थान नाही तसे विद्रोहयांमध्येसुद्धा प्रस्थापिता विचारांना स्थान नसणारच. विद्रोही संमेलनांची विशेषता म्हणजे त्यात विद्रोह हीच थीम असते. त्यामुळे त्यात प्रस्थापित शिरू शकत नाहीत.
विद्रोही साहित्याची अपरिहार्यता विद्रोहींनी प्रस्थापितांना का पटवून द्यावी? विद्रोही साहित्य जर सातत्याने निर्माण होत असेल तर त्यामागे कसलातरी रेटा असणारच. त्याचे कारण हवे तर इतरांनी समजून घ्यावे. घ्यावेच असेही नाही. न घेतल्यास काही बिघडेल असेही नाही. पुरेसा ग्राहकवर्ग असेल तर असे साहित्य प्रकाशित होत राहील. यात समेटाची मांडवली करण्याची गरज/जरूर नाही. म्हणजे सदैव लढाईच असली पाहिजे असे नाही. सहअस्तित्व राहू शकते. ते शांतिपूर्णच असले पाहिजे असेही नाही.
परिच्छेद २)
गटागटांचे औचित्य काय हा प्रश्नच पोकळ आहे. समान विचारधारेचे लोक एकत्र येणारच. समानशीले व्यसनेषु सख्यं' वगैरे. त्याला गटबाजी किंवा कंपूशाही असे नाव देउन वातावरण कलुषित का केले जावे? साहित्यनिर्मितीचा गटांशी संबंध असला काय नसला काय. उत्तम साहित्यनिर्मितीसाठी गट नसणेच उचित आहे असे नाही. निर्मितीमध्ये (प्रसव)वेदना असतात असे एक वेळ म्हणता येईल पण औचित्याशी संबंध कसा जोडता येईल? निर्मिती ही स्थळकाळाचे औचित्य पाहात नसते.
एकाच वेळी अनेक विचारसरण्यांतले काही अंश आवडू शकतात याच्याशी सहमत.
परिच्छेद ३)
प्रस्थापित विरुद्ध विद्रोही हे प्रकरण अनादिकाळापासूनचे आहे. त्याचा समाजवादाशी काही संबंध नाही. प्रस्थापित संकल्पनांच्या विरुद्ध सकारात्मक बंडखोरी करणारे ज्ञानेश्वर हे थोर विद्रोही होते. आज हे भेद अधिक करून आर्थिक परिस्थितीशीच निगडित आहेत. आपल्याकडे प्रत्येक ज्ञातिच्या संस्था असतात. यातले अधिकांश पदाधिकारी धनदांडगे प्रस्थापितच असतात. प्रस्थापित कमिटी उखडून टाकावी म्हणून इतर ज्ञातिबांधव जंग जंग पछाडत असतात. anti incumbencyच्या रूपात राजकारणातही हे भेद दिसतात आणि ते जातिनिष्ठ नसतात. सत्यकथेचे अंक जाळणारे तरुण जातिबद्ध नव्हते, केवळ विद्रोही होते.
साहित्यनिर्मिती थांबते ती प्रतिभा संपल्यामुळे. अनावश्यक चढाओढीचा साहित्यानिर्मितीवर फारसा परिणाम होत नसावा. उलट ही उलघाल आणि संघर्ष थोड्याफार प्रमाणात उत्कट साहित्यनिर्मितीला कारणीभूत होत असावा.
आणि स्वत:ची पुस्तके खपवण्याचा प्रयत्न करणे हा स्वार्थीपणा कसा?
परिच्छेद ४)
'थेटपणे सामाजिक संदेश देणारे,उपदेशात्मक साहित्य हेच खरे साहित्य व रंजन करणारे, विचारप्रवण करणारे, ललित साहित्य हे कमअस्सल दर्जाचे पलायनवादी साहित्य या समाजवादी काळातील छद्मविचाराच्या प्राबल्याने वाचनीयतेसोबतच इतर साहित्यमूल्यांच्या बाबतीत मराठी साहित्याचे अध:पतन झाले आहे.'
एक तर हा समाजवादी विचार नव्हता. ८०-९० वर्षांपूर्वी (बहुधा जगात कुठेच) ग्राहकवादाचा बोलबाला नव्हता. आजचा सुप्रसिद्ध मध्यमवर्ग भारतात उदयासही आला नव्हता. काटकसर ऐच्छिक नव्हती, सक्तीची होती. काटकसर हेच जीवन होते आणि ते समाजवादाच्या पगड्यामुळे नव्हते.
कलेसाठी कला की जीवनासाठी कला हा वाद फडके-खांडेकरांच्या काळात खूप हिरीरीने खेळला गेला. फडके, हडप, कवठेकर, ह.ना आपटे,वा.म जोशी, अत्रे, रांगणेकर असे लोक आपापल्या परीने मराठी साहित्य समृद्ध करीत होते. हिंदीतला छायावाद मराठीत फोफावला नाही. उलट फडक्यांच्या 'प्रतिभासाधना'तून सौंदर्यवादाने मराठीत जोमाने पाउल रोवले. तेव्हा साहित्य एकसुरी, एकछापी झाले हे म्हणणे वास्तवाला धरून नाही.
अनुभवाचे वैविद्ध्य नाही, असले तरी त्याचे प्रतिबिंब साहित्यात दिसत नाही ही रड जुनीच आहे. माधव मनोहरांनी 'मराठी साहित्य थिटे आहे' अशी डरकाळी फोडली होती. लिहित्या वर्गाचा वावर एका मर्यादित परिघात असणे हे त्याचे एक कारण आहेच, पण अनुभववैपुल्य आणि वैविध्य जवळ आहे म्हणून उत्तम साहित्य निर्माण होईलच असे नसते. नाही तर 'घे अनुभव आणि पाड साहित्य' असा प्रकार झाला असता.
अनुभवांचे यथातथ्य वर्णन करणारे साहित्य हे उत्तम असतेच असे नाही. उत्तम साहित्य हे असे अनुभव मनात रिचवून-जिरवून, रवंथ करून झाल्यावर स्फुरलेले जीवनभाष्य असते. उत्तम साहित्यनिर्मितीसाठी प्रज्ञा,प्रतिभा,चिंतन आणि अभिव्यक्तिक्षमतेची आवश्यकता असते. मासेमारीचे अनुभव अनेक कोळी बांधवांना असतात. पण त्यातला नियतीचा थरार टिपणारा हेमिंग्वे एखादाच असतो.
परिच्छेद ५)
प्रवाहविरोधाचा पवित्रा कितीकाळ घ्यायचा हा प्रश्नच उद्भवत नाही. सगळेच काही प्रवाहपतित होऊन प्रवाहाबरोबर वाहाणारे नसतात. प्रवाह क्षीण झाला तर विरोधी पवित्र्याचे कारणच न उरून पवित्रे आपोआपच गळून पडतात आणि प्रवाह सशक्त झाला तरीही विरोध क्षीण होउन पवित्रे गळून पडू शकतात. यात फार टेन्शन घेण्यासारखे काही नाही. कुठल्याही भाषेतल्या साहित्यात उत्तम साहित्याची टक्केवारी अत्यल्पच असते. मग विरोधासाठी विरोध असो वा सत्यासाठी असो वा विरोध नसोही.
संपूर्ण.

सम्मेलन अधिक पुस्तक प्रदर्शन यास तिकिट लावून कोणी मेळा भरवला असता, सरकारी मदत घेतली नसती तर टीका फारच कमी झाली असती.
जयपूर लिट्ररीचं माहित नाही राजस्थान सरकार मदत करते का पण एक प्रायोजक (झी टेलिलिजन,झी) आता आहे. ते मध्ये एकदा चर्चेत अशासाठी आले होते कारण सलमान रश्दि याना मुलाखतीसाठी बोलावले होते.

थेटपणे सामाजिक संदेश देणारे,उपदेशात्मक साहित्य हेच खरे साहित्य व रंजन करणारे, विचारप्रवण करणारे, ललित साहित्य हे कमअस्सल दर्जाचे पलायनवादी साहित्य या समाजवादी काळातील छद्मविचाराच्या प्राबल्याने वाचनीयतेसोबतच इतर साहित्यमूल्यांच्या बाबतीत मराठी साहित्याचे अध:पतन झाले आहे. एखाद्या नाटककाराला, सिनेमाकाराला आमच्या कलाकृतीत कसा 'सामाजिक संदेश' आहे हे मुद्दामहून सांगावे लागते, नाहीतर तो 'फाऊल' धरला जातो. वैचारिक बहुसंख्याकवाद सर्जनशीलतेचा गळा कसा घोटतो याचे हे उदाहरण आहे. हे प्रस्थापित आणि विद्रोही दोहोंना लागू आहे. त्यामुळे जागतिकीकरणाच्या काळात अनुभवांचे वैविध्य, एक्स्पोजर वाढले असले तरी ते साहित्यात आणण्यात आपण अपयशी ठरतो आहोत. मग एखादेच 'एम टी आयवा मारू', एखादेच 'रारंगढांग', एखादेच 'उद्या' यासारखी पुस्तके भिंग लावून शोधावी लागतात व वर्षानुवर्षे त्यांचे तेच ते गुणवर्णनपर लेख वाचावे लागतात. परिणामी अनुवादित साहित्याची मागणी वाढली आहे, यात नवल ते काय?

हा कळीचा मुद्दा आहे. एखाद्या ठराविक लेखनालाच "साहित्य" म्हणून बाकी सगळे काही "खपाऊ" म्हणून दूर ढकलणे हा येडझवेपणा आहे.
उ.दा गूढकथा, विज्ञानकथा, भयकथा, नवलकथा (fantasy) हे सगळे प्रकार मग "इतर" मधे ढकलले जातात. खरं तर ही सगळी स्वयंभू genres असून त्यातही उप-प्रकार आहेत!
पण आपण अजूनही त्याच चिंधीचटोर गोष्टींमधे रमलोय. मग लोक कशाला मराठी पुस्तकांच्यामागे धावतील?

बाकी संमेलनं वगैरेबद्दल नो कॉमेंट्स!