सध्या काय वाचताय? - भाग १३

या पुस्तकाबाबत ही प्रतिक्रिया लिहिली होती :

‘खिडक्या अर्ध्या उघड्या’ ही गणेश मतकरी यांची कादंबरी नुकतीच वाचून पूर्ण केली. ‘संपवली’ हे क्रियापद काही कादंबर्‍यांबाबत वापरता येत नाही, ‘फडशा पाडणे’ हे तर लांबचे; हे क्वचितच घडतं, त्यामुळे ‘पूर्ण केली’ या शेवटाचं अप्रुप.
यातले तीन तुकडे मी पूर्वी वाचले होते, ते अनुभव या मासिकात प्रकाशित झाले होते तेव्हाच. त्यावेळी त्या सुट्या तुकड्यांचं इम्प्रेशनदेखील खूप चांगलं होतं. तेवढ्यात दोन गोष्टी आवडल्या होत्या, त्यातली एक म्हणजे ‘आर्किटेक्ट’ लोकांचं जगणं-वागणं-विचार करणं हे मराठीसाठी नवं क्षेत्र असल्याने त्या विषयातलं कुतूहल भागवणारं बरंच काही त्यात दिसेल असा अंदाज बांधता येणारी झलक त्या तुकड्यांमधून मिळाली होती. त्यात वेगवेगळे निवेदक होते आणि त्यातला एक अगदी कुमारवयीन मुलगा होता. आजच्या पिढीतल्या मुलाचं भावविश्व, तेही मराठी वाचकाला काहीशा दुराव्याच्या, अनोळखी – म्हणून किंचित तिरस्कार वाटणार्‍या आर्थिक स्तरातल्या मुलाचं चित्रण मला आकर्षक वाटलं होतं. एक कार्यक्षेत्र घेऊन तेच ‘विषय’ बनवून त्यातली माणसं सोंगट्यांसारखी खेळवणं, त्यातल्याच घडामोडींचा एक खेळ तमाम डावपेचांसह रंगवणं निश्चितच इंटरेस्टींग होतं आणि लेखक म्हणून आव्हानास्पदही. हे आव्हान गणेश कसं पेलवतोय, याचं कुतूहल मनात होतंच.
पूर्वी मासिकांमध्ये क्रमशः छापल्या जाणार्‍या ‘धारावाहिक’ कादंबर्‍या असत. सैल मनोरंजन असे. ती जागा पुढे टीव्हीवरच्या मालिकांनी घेतली. ‘पुढे काय होणार याची उत्सुकता टिकवून ठेवणे’ हे त्या रचनेतलं मुख्य कौशल्य असे. नंतरच्या काळात मासिकांची स्वरूपं बदलत गेली आणि लेखनाचीही. त्यामुळे मालिका पद्धतीनं येणारी ही कादंबरी जुन्या धारावाहिकांप्रमाणे नसणार हे जाहीर होतं आणि त्यात वेगळं काय असणार आहे, याचं कुतूहलही होतं. यात एकूण १० तुकडे आहेत आणि त्यातले शेवटचा एक वगळता बाकी ९ हे स्वतंत्रपणे एखादी कथा म्हणूनही वाचता येतील असे आहेत, हे यातलं वेगळेपण आहे, हे आता सलग पुस्तक वाचताना जाणवलं.
मला या कादंबरीतलं मुख्य बलस्थान जाणवलं, ते तिच्या वर्तमानात राहण्यात! इतकी वर्तमानात राहणारी कोणतीही लहान व मोठी कादंबरी मी आजवर वाचलेली नाहीये. म्हणजे अगदी शेवटच्या तुकड्यात काळ दोन वर्षांनी पुढे सरकला आहे हे जाणवतं आणि भूतकाळातल्या आठवणींचे अगदी लहान अंश त्यात येतात. तरीही आपण जिथं उभे आहोत तिथून अजिबातच इतरत्र सरकत नाही. हे सगळं ‘आत्ता, या क्षणी’ घडतं आहे आणि घडतानाच ते त्यात घटितात सहभागी असलेल्यांपैकी कुणीतरी एक आपल्याला सांगतं आहे, असं वाटत राहतं. भूतकाळाचे संदर्भ जितके फिजूल वाटतात, तितकाच भविष्याचा फार जास्त पल्ल्याचा विचार करत बसणंदेखील नव्या पिढीला फिजूलच वाटतं. हा फिजूलपणा त्यांना वर्तमानात पूर्णांशाने व नीटपणे जगू देतो, त्यांना ‘आज’ निखळपणे उपभोगू देतो. हे बदलत्या काळातलं विलक्षण असं काळाचं भान गणेशने अत्यंत प्रभावीपणे टिपलेलं आहे.
वर्तमानात असण्यासोबतच ‘समकालीन’ असणंही जोडून आलेलं आहे. ‘समकाल’ ही आपल्या देशात, देशातल्या कोणत्याही भाषेत ‘एक निश्चित’ अशी गोष्ट नाहीये. एकाच काळात आपण अनेक काळ जगत असतो. प्रत्येक शहर, गाव, महानगर, खेडी, आदिवासी वस्त्या सगळं वेगवेगळ्या काळांमध्ये आपल्याला नेत राहतं. त्या त्या काळाचे फायदे-तोटे सर्वत्र दिसत असतात. त्यामुळे अनेक काळ जगणार्‍या देशातल्या महानगरामधला समकाल नोंदवणं, ही सोपी गोष्ट निश्चितच नव्हे. सुरुवातीचा साधारण अर्धा भाग वाचताना आपल्याला उच्चतेकडे झुकणारा उच्च मध्यम वर्गच प्रामुख्याने दिसत राहतो. अशी चित्रणं येतात तेव्हा अशा घरांमधल्या कामकरी वर्गाच्या ( मोलकरीण, वॉचमन, ड्रायव्हर इ. ) चित्रणाने त्यात थोडा कॉन्ट्रास्ट आणण्याचा प्रयत्न अनेक लेखक करतात. आर्थिक संपन्नतेचं चित्रण करताना येणार्‍या काहीशा अपराधभावातून हे होत असावं. कारण या वर्गातले लेखक मराठीत जवळपास नाहीतच. त्यामुळे चित्रणात काल्पनिकता तरी असते किंवा काहीसा उपरेपणा तरी असतो. आपल्या शिक्षणाचा व कामाच्या निमित्ताने हा वर्ग जवळून पाहिलेला असल्याने गणेशला हे दोष सहज टाळता आलेले आहेत. एकाच वर्गाचं चित्रण करण्याचा एकसूरीपणा त्याने एन.जी.ओ.मध्ये काम करणार्‍या व्यक्तींचं आणि त्यांच्या निमित्तानं झोपडपट्टीचंही दर्शन घडवून टाळलेला आहे… जो कादंबरीच्या नाट्यालाही पूरक ठरतो आणि त्याचा गडदपणा या चित्रात खोली आणणारादेखील ठरतो. फक्त हा नेमका भाग काहीसा आटोपशीर केलेला, अगदी उरकला आहे असा वाटायला लावणारादेखील ठरतो. दहा तुकड्यांमध्ये लेखन पूर्ण करायचं हे मनाशी नकळत ठरवलेलं गणित आणि मासिकामध्ये छापण्याचा मजकूर कमी शब्दसंख्येचा असावा याचंही नकळत असलेलं दडपण हे याचं कारण असावं. त्यामुळे त्यावेळी असं घडलं असलं तरी नंतर पुस्तक छापायचं आहे म्हटल्यावर या काही तुकड्यांचं पुनर्लेखन करणं आवश्यक होतं. मात्र ज्या मासिकाने हा मजकूर छापला, त्यांनीच ते प्रकाशित केलेलं असल्याने त्यावर ‘पुस्तकाच्या संपादकां’नी काही काम केलं की नाही माहीत नाही; मुळात तिथं असे वेगळे संपादक आहेत की नाही, याचीही काही कल्पना नाही. हा संशय येण्याचं अजून एक कारण आहे, जे शेवटी मांडणार आहेच.
या कादंबरीचं दुसरं वैशिष्ट्य म्हणजे लेखकाचं लिंगातीत आणि वयातीत असणं. एक लेखक म्हणून त्याबाबत गणेशचा कुणाही लेखकाला स्वाभाविक हेवा वाटावा. सानिका, जोशीकाकू, नीता अशी पात्रं रंगवताना कुठंही तो स्त्री नाही, असं जाणवत नाही आणि पुरुषपात्रांमध्येही ‘खास पुरुषी’ असण्याच्या क्षमता व मर्यादा पुरुष लेखकांमध्ये जाणवत राहतात लेखनात अस्तरासारख्या… त्याही इथं जाणवत नाहीत. तेच वयाबाबतही म्हणता येईल. १२-१३ वयाच्या मुलाचं पात्र रंगवणं एकवेळ ते सारं भूतकाळात अनुभवलेलं असल्याने सोपं असतं म्हणावं, तर वृद्ध जोशीकाकूंनाही तो त्याच ताकदीनं रंगवतो.
त्यात कुठंही हळवा, भावव्याकूळ, सणकी, काव्यात्म टोन प्रसंगात वा भाषेतही दिसत नाही; उलट एक चांगली विचारी संवेदनशीलता दिसते, जी प्रगल्भतेचं लक्षण मानता येईल.
मुंबईच्या दर्शनामुळे ही कादंबरी वाचताना थोडीबहुत अरुण साधू यांच्या ‘मुंबई दिनांक’ व ‘झिपर्‍या’ची आठवण झाली, तरी पत्रकाराच्या नजरेची मर्यादा ‘खिडक्या अर्ध्या उघड्या…’ला नाही; त्यामुळे साधूंशी तुलना करावीशी वाटली, तरी हे लेखन साधूंच्या लेखनाहून अनेक तर्‍हांनी निश्चितच निराळं आहे.
गणेश फार तपशीलांमध्ये शिरत नाही, ही काहीशी उणीव वाटते. कादंबरीसारख्या फॉर्ममध्ये तपशीलांना जागा असतेच आणि जे थोडके तपशील त्यानं टिपले आहेत, त्यावरून पुढच्या काळात हे त्याचं सामर्थ्यस्थान ठरू शकतं.
आता हा कथासंग्रह की ही कादंबरी, यावर मतभिन्नता आहे. पण ‘अनेक केंद्रं असणं’ हे कादंबरीचं साधंसोपं वैशिष्ट्य मानलं, तर ही कादंबरीच आहे असं ठामपणे म्हणता येईल. ‘जोडलेले तुकडे’ अशी याची रचना अजिबात वाटत नाही. शीर्षकातलं खिडक्यांचं प्रतीक त्यासाठी समर्पक आहे. जोडलेल्या असतात त्या भिंती आणि खिडक्या असतात त्या त्या भिंतींमध्ये, इतका साधा विचार करून ते दृश्य डोळ्यांसमोर आणलं तरी हे कळून जातं. अंधारात भिंती दिसत नाहीत आणि प्रकाशित असलेल्या खिडक्या तेवढ्या दिसत राहतात इतकं हे साधं गणित आहे. खिडक्यांमधून दिसलं तेवढंच पाहायचं म्हटल्यावर लेखक वाचकाला स्पूनफिडिंग करणार नाही, हे स्पष्ट होतं आणि मधल्या जागा वाचकानं आपल्या कल्पनाशक्तीनं भरून काढाव्यात असंही सूचित केलं जातं.
तरीही खिडक्यांमधून जे दाखवलं गेलं आहे, ते उत्तरार्धात जास्तच गतिमान होतं आणि वाहनातून जाताना एखाद्या खिडकीतलं दृश्य काही क्षण दिसावं आणि ते अपुरं पाहिल्याची चुटपूट लागावी तसं होतं. ही गती पूर्वाधाच्या गतीहून निराळी असल्याने खटकते. आधीपासूनच तो वेग असता तर हे जाणवलं नसतं.

०००
आशयाबाबत लिहावं इतका महत्त्वाचा तो आहेच. पण इथं मी परीक्षण नव्हे, तर प्रतिक्रिया म्हणून लिहायला बसले आणि तीच इतकी लांबत गेली. तर हा भाग मी राखून ठेवते आणि पुन्हा वेळेची सवलत मिळताच इथं येऊन तेही लिहिते. क्वचितच एखाद्या पुस्तकाविषयी इतकं भरभरून लिहावं असं वाटतं. आणि ब्लॉगवर लिहीत असल्याने ही सवलत घेऊ शकते आहे.

०००
आता एक मुख्य दोष शेवटाकडे सांगते. तो लेखकाचा नसून प्रकाशकांचा आहे.
या पुस्तकाची निर्मिती ही बी ग्रेडची आहे. पुस्तक या दृष्टीनं मासिकातल्या मजकुराचं संपादन झालं नाही, हा एक मुद्दा आहेच, पण बाह्यरूपही निकृष्ट आहे. मुखपृष्ठ तुलनेत बरं आहे, पण पुस्तक उघडून मांडणी पाहताच मी वैतागले. त्याची कारणं अशी :
१. मजकुराची अलायमेंट ‘जस्टीफाय’ हवी होती, लेफ्ट नको. त्यामुळे मजकूर एका बाजूने झिगझॅग दिसत राहतो आणि दोन वा तीन कॉलमी मासिकात ते खपून गेलं, तरी पुस्तकात अत्यंत वाईट दिसतं.
२. प्रत्येक परिच्छेदानंतर जी स्पेस टाकलेली आहे, ती जरा जास्तच आहे. मुळात पुस्तकात अशा स्पेसची गरजच नसते. ती सतत लय मोडते. जिथं काही परिच्छेदांनंतर ‘एका ओळी’चं अंतर पुस्तकात टाकलं जातं ते या अंतरामुळे पावणेदोन ओळींचं बनतं.
३. नवा निवेदन सुरू होतो त्याच्या आधीची बुलेट पहिल्या कथेत पहिल्यांदा येते ती पानाच्या शेवटी, कोपर्‍यात. ती बुलेट चांगली आहे, पण चुकीच्या जागी प्लेस केल्यानं दिसतच नाही. आणि एकदम नवा निवेदन असल्याचं काही ओळी वाचल्यावर ध्यानात येऊन दचकायला होतं. मी हा मजकूर आधी वाचलेला होता, म्हणून फार चरफडले नाही, पण इतर वाचकांना पुन्हा मागे जाऊन वळून पाहावे लागत असणार. पुढील प्रकरणांच्या शेवटीही ही बुलेट वापरली आहे. ते मुळात एक रिडक्शन केलेलं इलस्ट्रेशन आहे आणि इलस्ट्रेशन बुलेट म्हणून वापरायचं असतं, तेव्हा ते एकरेषीय असेल तरच इतक्या रिडक्शनमुळे दिसतं किंवा बरं दिसू शकतं. ( असं एक सुरेख रेखाटन ‘राहीच्या स्वप्नाची गोष्ट’ या भारत सासणे यांच्या कादंबरीत फार समर्थपणे वापरलं गेलं आहे. संदर्भ म्हणून ते जरूर पाहावं.)
४. एक रेखाटन ( !) कादंबरीत दोनदा वापरलं आहे, ते मासिकातही सुमार वाटावं असं आहे, पुस्तकात ते असणं तर चिडचिड करायला लावतं. ते जिथं दुसर्‍यांदा वापरलं आहे, तिथला उजव्या पानावरचा मजकूर वाचताना ते इतकं डिस्टर्ब करत होतं की अखेर तिथं एक पांढरा कोरा कागद ठेवून मी पुढचा भाग वाचला. इतका बालीशपणा एखाद्या गंभीर कादंबरीबाबत करणं योग्य आहे का?
हे सगळं का झालं असावं, याचा थोडा विचार मी करून पाहिला.
प्रकाश आमटे यांच्या आत्मचरित्राबाबतही अशा गोष्टी खटकल्या होत्या. मग मी समकालीन प्रकाशनाची इतर पुस्तकंही घरात होती, ती काढून पाहिली. तेव्हा जाणवलं की साप्ताहिकं / मासिकं छापणारी लोक पुस्तकं छापायला लागतात, तेव्हा असे गोंधळ हमखास होतात. मजकुरावरही त्याचा विपरित परिणाम होतो, तर मग मांडणीचं काय? पुस्तकांची कामं बघणारी संपादक विभागातली माणसं तरी त्यांनी मासिकवाली, टिपिकल जर्नॅलिझम केलेली घेऊ नयेत… ती निराळीच हवीत. त्याचप्रमाणे चित्रकारही मासिकं, वृत्तपत्रं यांच्या मांडणीच्या चौकटीत अडकलेले नकोत. तो प्रभाव पुस्तकांवर कळत-नकळत पडतोच आणि दर्जा उणावतो. समकालीनचे विषय चांगले असतात, पण या गोष्टींमुळे पुस्तकांचा दर्जा आशय व निर्मिती या दोन्हीबाबत काहीसा घसरतो, कमकुवत होतो.

सध्या गेले काही दिवस मुग्धा कर्णिक यांनी अनुवादित केलेलं आयन रँड या लेखिकेचं ‘अ‍ॅटलास श्रग्ग्ड’ हे पुस्तक वाचते आहे. मोठ्या आकाराच्या ११७९ पानांचं हे पुस्तक. हे राक्षसी आवाक्याचं काम ही बाई तीन वर्षं करत होती, त्याबद्दल तिच्या चिकाटीला प्रथम दंडवत. कथांमध्ये पाणी घालून फुळवणी बारक्या कादंबर्‍यांची सवय झालेल्या अनेक प्रकाशकांनी हा अनुवाद नाकारला, पण अखेरीस तो छापला डायमंड प्रकाशनाने… त्याबद्दल डायमंडच्या निलेश पाष्टे यांचे आभार. यानंतर या बाईनं याच लेखिकेचं ‘फाउंटनहेड’ही मराठीत आणलंय आणि तेही डायमंडनेच प्रकाशित केलंय. जिगर लागते राव अशा पुस्तकांचं काम करायला…
हे मी आजवर वाचलेल्या अनुवादांमधलं दुसरं उत्कृष्ट पुस्तक. पहिलं राम पटवर्धन यांचं पाडस. मुग्धाचा हा अनुवाद उत्कृष्ट का? किंवा ती मला एक अस्सल अनुवादक का वाटतेय याची काही ठोस कारणं आहेत. ( श्रेष्ठ म्हणण्याची घाई मी एका पुस्तकात करणार नाही, पण अस्सलपणा जाणवतोच. )
अस्सलपणाचं एक लक्षण म्हणजे एखाद्या संदर्भात तो संदर्भच आपल्याकडे नसल्याने नवे शब्द घडवावे लागतात आणि ते आपल्या संस्कृतीत घोळवलेलेही नको, पण आपले वाटतील असे हवे असतात. असे नवे शब्द व क्रियापदं मला पुस्तकात सापडताहेत.
मुग्धाचा शब्दसंग्रह अमाप आहे आणि शब्दस्मृती विलक्षण आहे, त्यामुळे कालबाह्य झालेले शब्द, फारसे वापरात न राहिलेले उत्कृष्ट वेचक शब्द, साहित्यात – विशेषतः कवितेत येऊन जाणारे काही विशेष देखणे शब्द ती अत्यंत सहज वापरते. एखादाच ठळक दागिणा घातला की तो लक्ष वेधून घेतो तसं या शब्दाने होतं. साधेपणाही दिसतो आणि आकर्षकही वाटतं, अशी गंमत त्यामुळे भाषेत येते.
कुठेही अडखळायला न होता सहज प्रवाही अनुवाद झाला आहे हे तिसरं वैशिष्ट्य. मोठं काम बैठक मारून नेटानं पूर्ण करणं हे चौथं.
अगदी प्रत्येक शीर्षकही काळजीपूर्वक वाचावं इतकं सुरेख आहे. शब्दाला शब्द न ठेवता इतका नजाकतीनं अनुवाद केलाय की आपोआप दाद निघून जाते तोंडातून… नकळत मान डोलावली जाते आणि शब्दसुख चेहर्‍यावर उमटतं.

हे पुस्तक वाचताना वाटत होतं की इतकं नितळ, स्वच्छ लिहिता आलं पाहिजे आणि तशा अनुकूलता मुलींना मिळायला आपल्याकडे अजून किती काळ जाणार आहे माहीत नाही. बिचकत लिहिणं किंवा धुसर लिहिणं असंच होतं बायकांकडून. किंवा मग गद्यातही काव्यात्म भाषा वापरायची सोयीस्कर म्हणून. ( ती कधी शैलीच असू शकते, पण ते निराळं. ) बैठकीची कामं तर कमीच दिसतात.
पंचेचाळिशीनंतर, एकटी व स्वतंत्र राहताना मी काही गोष्टी जेमतेम लिहू शकतेय आणि त्यावरही ढीगभर आक्षेप, शिव्याशाप ऐकावे लागतात. आता मी या सगळ्या प्रतिक्रियांना फाट्यावर मारायला शिकलेय, पण सुरुवातीच्या काळात प्रतिक्रियांच्या भयाने किती उर्जा वाया गेली असेल.
मुळात आपले स्वतःचे विचार काय आहेत, मतं काय आहेत, आपल्याला नेमकं काय म्हणायचं आहे आणि ते कसं म्हणायचं हे समजून घेण्यातच वेळ जातो आणि एकेक समजू लागलं की त्यानं आपण आधी स्वतःच दचकू लागतो, हा माझातरी अनुभव. या अनुभवातून काहीजणी एकदम बंडखोर किंवा कडवट होऊन काहीतरी टोकाचं लिहू लागतात… आणि जगत मात्र वेगळ्या असतात. ही कादंबरी वाचताना सुरुवातीला ‘भाषिक शैलीदारपणाचा अभाव’ जाणवत होता, पण दुसर्‍या बाजूने तसा अभाव असणंच सुसंगत वाटत होतं घटनांशी व त्यातल्या विचारांशी. पण पुढे सरकत गेले तेव्हा त्यातल्या अनेक गमती ध्यानात येऊ लागल्या की लेखक म्हणून या क्लृप्त्या किती मस्त वापरल्या आहेत. उदा. काहीवेळा संवाद दोन माणसं करत असली तरी दुसरा दुय्यम असतो तेव्हा त्याचे संवाद घेतलेच नाहीत. एकटाच बोलतोय असं वाटतं, पण त्या बोलण्यातूनच दुसर्‍याचा तुटक संवाद समजतो व ही ‘स्वगतं’ कंटाळवाणी होत नाहीत. त्यात नाट्य निर्माण होतं.
हे पसरलेलं असलं तरी पसरट वाटत नाही हे वैशिष्ट्यच. पाल्हाळ नाहीच कुठे. तिचीच प्रतिमा वापरायची तर अवाढव्य यंत्रांनी भरलेला कारखाना आहे तो…! सगळं अचूक व जागच्या जागी. गती असलेलं.

वाचताना मी अधूनमधून मुग्धाशी फोनवर बोलत राहिले, कधी मेसेजेसमधून, तर कधी इमेलने. पुस्तक एका टप्प्यावर आलं तेव्हा लेखिकेविषयीही कुतूहल वाटू लागलं, तेव्हा विचारलं तर मुग्धानं एक फार चांगला मुद्दा लिहिला. तो असा -
“… पुढे ती खूपच अधिकारशाही व्यक्तिमत्वाची झाली, कल्टफिगर होण्याचा प्रयत्न केला वगैरे म्हणतात. त्यात प्रवाद जास्त आहेत. मला तिचं चरित्र वगैरे वाचायची इच्छा होत नाही. कारण तिने काय मांडलं हे महत्त्वाचं. ती कशी वागली, तिने काय लफडी केली, ती कुणाशी वाईट वागली वगैरे जाणून घेणं अनावश्यक वाटतं मला. पण तिने स्वतःचं तत्वज्ञान नेहमीच सुसंगतपणे मांडलं. आणि ललित पध्दतीने मांडलं हेच मला पुरेसं वाटतं. पण आपण भक्त असल्याचा आरोपही मला नकोसा वाटेल. वागली असेलही ती वाईट. असेलही ती अधिकारशाही व्यक्तित्वाची. असं म्हणून मी सोडून देतो. आयन रँड या व्यक्तीच्या वैयक्तिक जीवनाशी माझा काय संबंध…
लोक तसे स्त्रीबद्दल काहीही बोलतात. इतकी यशस्वी, जिचं तत्वज्ञान अर्ध्या अमेरिकेने डोक्यावर घेतलं, इतक्या भाषांत तिच्या पुस्तकांचे अनुवाद झाले… तिच्याबद्दल काहीबाही बोलतीलच की. म्हणून मी लक्ष देत नाही. त्यांच्या म्हणण्यात काही अंश सत्याचा असेलही म्हणून मी सोडून देते.”

तर मित्रहो, पुस्तक विकत घ्या, संग्रही ठेवा, वाचा आणि इतरांनाही वाचायला द्या… भेट द्यायलाही उत्तम पुस्तक!

टिप्पणी लिहायला हवी, हा मुद्दा बरोबरच आहे. मी वाचत असताना समांतर काही नोंदीही केल्या आहेत त्या त्या वेळी. पण ते सगळं लिहून काढणं अजून जुळवता आलेलं नाहीये.
समीक्षेची पुस्तकं मी सध्या एक संशोधन करतेय त्यासाठी वाचतेय. पण त्यातले ज्यावर काही आवर्जून लिहावे असे एक वसंत पाटणकर यांचेच आहे. मुळात ते समजून घ्यायला अवघड जात असल्याने अजून एक-दोन वाचने होतील; मग त्याविषयी जरूर लिहीन.
सगळी यादी देण्याचा हेतू या विषयांमध्ये ज्यांना काही वाचण्याची उत्सुकता आहे, त्यांच्या नजरेखालून ही नावं तरी किमान जावीत इतकाच होता. कारण लहान प्रकाशकांनी प्रकाशित केलेली काही पुस्तकं वाचकांपर्यंती सहजी पोहोचत नाहीत.

१. 'रागदरबारी' ( श्रीलाल शुक्ल ) ही जुनी कादंबरी पुन्हा एकदा वाचली. यातला उपरोध अवर्णनीय आहे.
२. 'रात पश्मीने की' हा गुलजार यांचा कवितासंग्रह.
३. 'नमक स्वादानुसार' ही निखिल सचन या लेखकाची बालपणाविषयीची कादंबरी वाचली. लहान आहे आकाराने. विशेष आवडली नाही. पण बेस्टसेलर आहे हिंदीतली, म्हणून वाचून पाहिली.
४. भीष्म सहानींची 'तमस' वाचायची राहिली होती. या कादंबरीवर पूर्वी एक मालिकाही झाली होती. ती फार प्रभावी होती. त्यामुळे वाचण्याची उत्सुकता होती. भारून टाकणारी भाषा आहे. वाचावंच असं हे पुस्तक.
५. 'क्याप' नावाची मनोहर श्याम जोशी यांची एक अफलातून कादंबरी आहे. ती अजून पूर्ण वाचून झालेली नाहीये, वाचन सुरू आहे.
६. राजेश जोशी नावाचे भोपाळचे एक कवी आहेत. त्यांचा 'दो पंक्तींयोंके बीच' हा कवितासंग्रह वाचला.
७ हिंदीतल्या काही वाड्मयीन मासिकांचं मी नियमित वाचन करते. 'जलसा'सारखी काही मासिकं पुस्तकाच्याच आकारात निघतात आणि संग्राह्यही असतात. 'वागर्थ' नावाचं एक मासिकही अत्यंत वाचनीय आहे. लेखनातले अनेक नवे फॉर्म इथं आढळतात, जे मराठीत नाहीत. किंवा फॉर्मलेस लेखनही बरंच असतं. एकही अंक अद्याप रद्दीत टाकावा वाटलेला नाहीये.

तसे होऊ शकते. लोकांना बऱ्याचशा गोष्टी नाहीत आवडणार. मी मुराकामी यांचे याआधी काहीच वाचले नव्हते त्यामुळे त्यांचे लिखाण नेहेमी याच शैलीत असते का हे कळण्यास मार्ग नाही. पण कदाचित पहिल्यांदाच वाचत असाल तर 'खूप आवडले' आणि 'आवडलेच नाही' अश्या दोन्ही प्रतिक्रिया उमटू शकतात.
उदाहरण मी वरती दिलेच आहे. एकाच घटनेचा वारंवार केलेला उल्लेख हे एक लोकांच्या न आवडण्याचे कारण असू शकते. पण मला या वारंवारितेचा उपयोगच झाला.

Never trust a man who's television is bigger than his bookshelf

डिजिटल रीडिंगचा फ्यॅन असेल तरी असंच म्हणणार का?

अहो, २५ डॉलर्समध्ये ७ फूट बाय ३ फूट बूकशेल्फ मिळतं. ५० इंची टीव्ही घ्यायला किमान ५०० डॉलर्स द्यावे लागतात. काय तुलना तरी हाय का?

मोठ्या व्यवसायांची नफ्याची गणिते मोठ्या प्रमाणातल्या विक्रीवर अवलंबून असतात, त्यामुळे कमी खपणारे पण दर्जेदार उत्पादन हळूहळू बाजारांतून नामशेष होत जाईल ही भिती त्यामागे आहे. जे विकलं जातंय त्यांनीच बाजारपेठा भरून टाकायच्या हे त्यांचं तत्व असतं, जे असायलाही हरकत नाही पण त्यांच्याकडे असलेल्या आर्थिक बळावर ते इतर व्यवसायिक गणिते असलेले छोटे उद्योजक मारून टाकतायत आणि त्या मोनॉपॉलीमुळे ग्राहकांकडे असलेलं निवडीचं स्वातंत्र्य संपतंय अशी भिती आहे. हा एक लेख वाचण्यासारखा वाटला.

मुळात लेखकांना पब्लिशर्सची गरजच काय, हेच मला कळत नाही. स्वतःच पब्लिश करायचं आणि ग्राहकाला थेट विकायचं ना.

होय, तेच हे.

मला वाटते कि हा पूर्ण लेख नाही. त्यामुळे त्याचा जो एक परिणाम व्हायला पाहिजे तो होत नाही.
मीही पूर्ण लेखाच्या शोधात आहे. परंतु आणीबाणीच्या काळात त्यांचे इसापनीती वरील भाषण खूपच गाजले होते असे ऐकून नक्कीच आहे.

सहमत. अजीबातच विशेष वाटला नाही. काहीकाही वाक्य तर भाबडी वाटली.

कारण कर्जदात्याचा चलनापेक्षा नेस्लेवर जास्त विश्वास आहे. कर्जदात्याला भीती आहे, की वर्षभरात रु.१०० च्या नोटेची किंमत रु. ९० पेक्षा कमी होईल. त्यापेक्षा नेस्लेच्या कॉर्पोरेट बाँडमध्ये नुस्कान कमी आहे.

मोठी रक्कम ... पैसे ठेवणार कुठे ?
ब्यांकेत ?
ब्यांक -१५% (उणे पंधरा टक्के) देणार असेल(पैसे सांभाळायचे चार्जेस म्हणून) तर -१०% (उणे दहा ) टक्क्यानी इतर कोणत्याही कंपनीला देणं परवडणारच ना.
(ती लिंक माझ्या इथून उघडत नाही. न वाचताच फक्त अंदाजाने सांगतो आहे.)

नेमाडे ब्राह्मण नाहीत? अरेरे, आता पुन्हा देव पाण्यात बुडविणे आले.

वा... नेमाड्यांचे अभिनंदन. आदूबाळाची कोटीही झकास! खांडेकर, शिरवाडकर आणि करंदीकर. आणि तिघांचीही नावे 'व'पासून सुरू होणारी आहेत की.

कोटी* आदूबाळांकडून आल्याने ह्या पुरस्काराची रक्कम करमुक्त आहे की कसे, असा प्रश्न पडला.
(*भाषिक कोटी. कोटींतली रक्कम नव्हे.)