इतक्या लवकर मराठी साहित्यात बदलांचं प्रतिबिंब पडतं का? मी साशंक आहे.

नाही म्हणायला, मला श्रीधर तिळवेंची नवीन कादंबरी आठवतेय. पण ती माझ्या पचनी पडली नव्हती. नावही मी विसरले. 'अंधारवारी' लिहिणारे ऋषिकेश गुप्तेही 'शोले पाहणार्‍या माणसाची गोष्ट'च लिहिताहेत.

मूल्यं बदलली तरी साहित्य ही काहीतरी संस्कार/उपदेश करणारी, आदर्श चित्र समोर ठेवणारी वस्तू असल्याची (निदान मराठी) लोकांची जनरल समजूत दिसते. प्रत्यक्ष आयुष्यात काहीतरी निराळं आणि सणासुदीला मात्र नथ-नऊवारी-पुरणपोळी अशा दुहेरी जगण्यातच साहित्याचाही समावेश असतो. त्यामुळे बदलती मूल्यं मराठी साहित्यात कितपत दिसतील, त्याबद्दल मला शंका आहे.

अजून अवांतरः 'नवीन' मूल्यं म्हणजे कोणती मूल्यं?

मराठी साहित्यात पहिल्यापासूनच अनावश्यक आणि रोगट लैंगिक चर्चा भरपूर होते आहे. (उदा. रेगे, खानोलकर, दळवी वगैरे असे नेमाड्यांच्या लेखात वाचले आहे!) हल्लीच्या काळात निदान लैेंगिकता मागे पडून जगण्याचे प्रश्न मांडले जातील अशी अपेक्षा आहे. मिलिंद बोकील मला चांगले वाटतात. त्यांच्यापेक्षा नवीन असे काही वाचनात आले नाही.

कधीही कुठल्याही मूल्यांबद्दल बोलताना 'विषय' उत्तम! :प

नवीन मूल्ये असा विचार केला तर जाणवलेल्या गोष्टी
- भाषा मिश्र झाली आहे आणि त्यात कोणाला काही वावगं वाटत नाही.म्हणजे "अ‍ॅप्पल खाणार की ऑरेंज?" किंवा "तो कलरच छान आहे पैठणीला" वगैरे बोलणं प्रातिनिधीक समजलं जावं.
+/- idols मध्ये मोडल्या जाणार्या व्यक्ती वेगळ्या असाव्यात असा सौशय आहे. फिल्मस्टार, पॉप गायक, खेळाडू, यशस्वी CEOs ही मंडळी नवी idols आहेत.
+ मोकळेपणा : कुठल्याही बाबतीत. सेक्स, पगार, चित्रपट, राजकारण, धर्म अशा छिन्नभिन्न वस्तूंना एकाच मापात तोलणं. सगळीकडे असंच असेल असं नाही, पण कल "मोकळेपणा"कडे आहे. ह्या आणि अशा विषयांबद्दल बोलणं सहजस्वरूपी होतं, त्यात आता खोटा अभिनिवेश खूप कमी आहे.
+ ९० नंतरचे लोक तंत्रज्ञानाला स्वत:चा भाग समजतात. म्हणजे मग "किती लवकर बदलतंय ना जग" ही गोष्ट त्यांना स्वाभाविक वाटते. बदल हा त्यांच्यासाठी कायमस्वरूपी आहे, त्यांनी मान्य केलाय. इतरांना कदाचित भोवंड आणणारा तंत्रज्ञानाचा वेग ह्या लोकांना कूल आणि हवाहवासा वाटतो.

मुद्दा क्र १. चा विचार केला तर असं वाटतं की असं सगळं जगणारा मराठी मनुष्य "मराठी"तून हे मांडायला जाईल का? बहुधा नाही. त्याची भाषा म.टा. पुरवणीची (मिंग्लिश) असेल. किंवा इंग्लिशच.

मूल्य म्हणजे एखादी गोष्ट नैतिकदृष्ट्या बरोबर की चूक हे ठरवण्याच्या कसोट्या अशी माझ्यापुरती व्याख्या आहे. ब्रॉड लेव्हलला ही मूल्य बदलली नसली तरी एखादी घटना / गोष्ट त्या मूल्यांवरवर किती घासून पाहायची याचे आयाम बदलले आहेत. जो पर्यंत एखादा मूलभूत बदल होऊन ब्रॉड लेव्हललाच आपली मूल्य बदलत नाहीत, तो पर्यंत साहित्यात त्याचं प्रतिबिंब किती पडेल याबाबत मी साशंक आहे.

मूल्य म्हणजे काय ?
समाजाची किंवा एका काळाची अशी काही मूल्ये असतात का ?
की मूल्ये वैयक्तिक असतात ?
की दोन्ही प्रकारची असू शकतात ?
बदल तपासणार कसा ?
त्यासाठी उदाहरण प्रातिनिधिक कधी मानता यावे ?

मूल्य स्थलकालव्यक्तिनिरपेक्ष नसतात हे ऋषिकेशचं मत मान्यच आहे. तरीही बरं-वाईट ठरवण्याच्या काहीतरी कसोट्या असतात. माझ्या बाबतीत या कसोट्या शरीरसंबंध, लिंगभाव, धर्म आणि देव, व्यसनं यांच्याशी निगडीत नाहीत. मी सहसा स्त्रीपुरुषसमता, पर्यावरणाच्या बाबतीतली संवेदनशीलता, विषमताधारित शोषणाला विरोध, आंधळ्या परंपरापालनाला विरोध, प्रश्न विचारण्याचं स्वातंत्र्य... या गोष्टी कसोटीसाठी वापरते, असं वरकरणी पाहताना वाटतं आहे. बाप रे, प्रश्न भलताच अवघड आहे की!

पुर्वग्रह दुषित न होता इतरांचे मत विचारात घेणे, विचार पटला नाही तरी मांडण्यासाठी पोषक वातावरण निर्माण होण्यास मदत करणे त्याचप्रमाणे इतरांची मते सापेक्षरित्या परिस्थितीजन्य असु शकतात त्यामुळे हिणकस प्रतिक्रीया न देता आपली भुमिका संयमीतरित्या मांडता येणं आणि आपली भुमिका फक्त दडपत न रहाता ती बदलत जाणार्‍या अनुभवांवरुन आणि चिंतनातुन बदलता येणे ही आजची मुल्ये आंतरजालावर व एकूण समाजातच महत्त्वाची ठरावीत.

धागा वाचताना श्याम मनोहरांचं "उत्सुकतेने मी झोपलो" पुस्तक आठवलं. ठराविक मूल्यांचे ठासून समर्थन अथवा खंडन नाही, पण व्यक्तिगत पातळीवर प्रस्थापित मूल्यांबद्दल साशंक पात्रांच्या तीन कथा त्यात आहेत. कुठलेही पात्र ठामपणे त्यांच्या विरुद्ध नवीन मूल्ये मांडल्याचे आठवत नाही. पण व्यवस्थेचे सुंदर परीक्षण मात्र करतात. सेक्स त्यात आहे, पण वर मांडलेल्या "नवीन" मूल्यांच्या उदाहरणांसारखा मात्र नाही.

(हे टंकता टंकता वाटतंय की "मूल्ये" हा कदाचित फार मोठा शब्द झाला - या पुस्तकात तरी "व्यवस्था", "प्रस्थापित जीवन" वगैरे जास्त सूटेबल होईल, कारण चांगले/वाईट, योग्य/गैर या मुद्द्यांवर सगळं काही बेतलेलं नाही. आणि मूल्ये म्हटल्यावर हे मुद्दे आलेच. पण तरी पुस्तक भारी आहे हे मात्र खरं :-))

मूल्य, नैतिकता ह्याबद्दल मी काही खरडलेलं आहे :-
http://www.aisiakshare.com/node/1705

मूल्य वगैरेचं माहीत नाही,पण गुणावगुणांविषयी आणि संस्कृतिबदलांविषयी सांगता येईल.
पूर्वी शांती, समाधान, धैर्य हे गुण चांगले समजले जायचे. आज अधिरेपणा(इम्पेशन्स्)ला महत्त्व आहे. थांबणे, वाट पहाणे हे प्रकार कालबाह्य होत चाललेत. सर्व काही आता, आत्ताच्या आता, ताबडतोब हवे आहे. त्यासाठी काहीही किंमत मोजावी लागली तरी चालेल, ही वृत्ती चांगली समजली जाते. सौम्यपणा, शांत स्वभाव ही पुचाटाची किंवा नामर्दाची लक्षणे. नियम तोडणे, कानाखाली वाजवणे यात पुरुषार्थ असतो. बायकाही भाळतात म्हणे.
पैसे न साठवता उलट ते खर्च करणे, (आणि त्याद्वारे रोब/इम्प्/मार्केटिन्ग जमवणे) हा मोठा गुण. स्वतःची स्तुती करणे, अगदी खरीसुद्धा, याला पूर्वी बढाया मारणे म्हणत. आज सेल्फ-मार्केटिन्ग म्हणतात.
प्रत्येकाशी स्पर्धा करणे हा एक नियम. प्रत्येक ठिकाणी आपण(च) अग्रेसर(च) हवे हा सोस. त्यामुळे प्रयेक क्षेत्रात लुडबूड. काही क्षेत्रे इतरांसाठी सोडून द्यावी वगैरे नाही चालणार. ह्याला मल्टिफॅसेटेड असणे म्हणतात आणि अशा स्वरूपाच्या कामाला मल्टिटास्किंग. नुसतं बी.ई. चालणार नाही. फिनॅन्स, बी.एम. पाहिजेच. हे कौशल्यवर्धन, क्षमतावर्धन.
कुठे काय मिळतं किंवा चांगलं मिळतं याची यादी ओठांवर असणे आणि ती घडाघडा म्हणून दाखवता येणं. हा रिसोअर्स्फुल्नेस. अर्थात अमर्याद शॉपिंग, बाहेर खाणे आलेच. बाहेर फारसे खाऊ नये हे मूल्य नव्हतेच, तो संकेत होता म्हणा. चंगळवादाला किंवा चंगळीला मूल्य म्हणता येईल किंवा कसे ही चर्चा होऊ शकेल.
आरोग्यसंपन्न असणे यावर दिखाऊ भर. ट्रेकिंगला जायलाच पाहिजे, फारसे चालले नाही तरी चालेल. कास पठार बघायलाच पाहिजे, तिथल्या फुलांची रटाळ माहिती कोणी सोबत्यांनी न दिली तर उत्तम. आणि पावसात भिजणे, 'भुट्टा' खाणे, वाफाळता चहा/कॉफीचा कप हे आवश्यक. ( हे संस्कृतिशील वगैरेंसाठी. इतर हुच्चांसाठी बीअर वगैरे.) ही अ‍ॅड्वेंचरची परमावधी. यात मुळामुठेचा/कृष्णा-कोयनेचा पूर किंवा चौपाट्यांवर उसळत्या लाटा बघायला जाणे हे आलेच. (यात भर म्हणजे कुठेही मोठा अपघात, स्फोट, दरडकोसळण झाली की सर्वात आधी बघायला गर्दी करणे. पोलिस हाकलू लागले तर 'मदतकर्त्यांना हाकलता' म्हणून त्यांना शिव्या देणे, जमावाचा पाठिंबा असेल तर भांडणेही.)
वगैरे.
.

महाराष्ट्रापुरतेच : (आणि कोणत्या संदर्भात वगैरे.)
पूर्वी मुले परवचा म्हणत. आता पाढे, अडीचकी औटकी पाठ करणे आवश्यक राहिलेले नाही. ते काम छोटेसे यंत्र करू शकते.
पण पुन्हा, ही परवचा-रामरक्षा वगैरे सर्व थरांतील मुलांकडून म्हटली जात होती का? जर नव्हती, तर जे नव्हतेच ते बदलले असे कसे म्हणता येईल?
पूर्वी बायका घरकामातच दंग असत. किंवा घरकामच त्यांना दिवसभर पुरत असे. आज शहरांमध्ये घरकामाची फारशी ओढ बायकांना राहिलेली नाही.
पण पुन्हा, बायका शेतावर कामाला जात नसत का? मोलमजुरी, मोलाने दळण-कांडण-भांडीधुणी-सारवण करीत नसत का? सुग्रास आणि निगुतीच्या स्वयंपाकाची संस्कृती सर्वत्र होती का?
आज मुंबईतल्या चाळी-झोपड्यांतून एकत्र जमून बायका रात्री चालत सिद्धिविनायकाला, लालबागच्या राजाला, महालक्ष्मीला, मोतमाउलीला जातात. तेवढी फुरसद आणि मोकळीक त्यांना असते/मिळते. हा बदल आहे का? आज मार्गशीर्षातले गुरुवारचे उपास समस्त झोपडीवासी बायका करतात. फ्लॅटवासी बायका बहुधा करत नाहीत. हा रिवर्स बदल म्हणावा का?
आज नऊवारी साडी कुणीही नेसत नाही. पंजाबी घालतात नाहीतर नुसत्याच गाउन-कम-हाउसकोट घालून फिरतात. अंगभर लांबरुंद कपडा न घालणे याला मूल्यबदल म्हणावे का? पण पुन्हा; अंगभर कपडे सगळ्यांकडे होते का? आज बायका अंतर्वस्त्रे वापरतात. पूर्वी वापरत नसत. याला राहाणीबदल म्हणावे की संस्कृतिबदल? जर निव्वळ राहाणीबदल असेल तर जीन्स घातल्यावर संस्कृति का बुडते?
आज काही बायका सिगरेट ओढतात, दारू पितात, शिव्या (बहुधा इंग्लिश मधून) देतात. हा मूल्यबदल अथवा संस्कृतिबदल म्हणवला जावा का? पूर्वी काही बायका विडी ओढायच्या, दारू प्यायच्या, मायबोलीतून शिव्या द्यायच्या. मग आता नेमका बदल कोणता? राजमान्यता हा?
पूर्वी चार बुके शिकणे किंवा त्याही पूर्वी याज्ञिकी, अमरकोश, ज्योतिष इ. थोडेसे वेदांग ,धर्मनिर्णय शिकणे हे एका छोट्याश्या समाजगटासाठी आवश्यक होते, कदाचित मूल्यही होते. आज शिकणे हे मूल्य आहे, सार्वत्रिक आहे. आज घरकामवाली बाई तिच्या मुलांना कान्वेन्तमध्ये घालण्यासाठी धडपडते. शिकवण्या 'लावते'. हाही पुन्हा बदलच.
ही मूल्ये किंवा त्यातील बदल हे कोणत्या संदर्भात मोजले जावेत? संस्कृतीचा मुख्य प्रवाह कशाला (साठी नव्हे, ला च, द्वितीया.) म्हणावे?
कविवय सुर्व्यांची एक कविता आहे, 'काय ते पत्रात लिवा'. एका बाईचा नवरा मध्यपूर्वेत हरकामाला गेलेला. बाईच्या वागणुकीविषयी काही लोक त्याच्याकडे चुगली करतात. तो बायकोला पत्र पाठवतो की बाहेर पडू नकोस, शेजारीपाजारी बोलू नकोस वगैरे. ती त्याला उलट पत्र लिहिते त्याचा साधारण सारांश असा की मुलांच्या फिया भरल्या नाहीत म्हणून शाळेत बोलवलंय, 'आता शाळंत जाऊ की नको, काय ते पत्रात लिवा. सासरा आजारी झालाय तर दवाखान्यातून औषध आणू की नको, काय ते पत्रात लिवा. मुलाला हॉस्पिटलमध्ये भरती करू की नको, काय ते पत्रात लिवा. वगैरे. हा बदल मला लक्षणीय वाटला.

@राही - प्रतिसाद आवडला.

ही मूल्ये किंवा त्यातील बदल हे कोणत्या संदर्भात मोजले जावेत? संस्कृतीचा मुख्य प्रवाह कशाला (साठी नव्हे, ला च, द्वितीया.) म्हणावे?

कुटुंबातील/समाजातील सर्व स्तरातील लोकांना मिळणार्‍या संधी, अवांतर/अतिरिक्त साधनांचा(पैसे, वेळ, श्रम) होणारा उपयोग, परस्पर स्वातंत्र्याबद्दलची भुमिका ह्या निकषांवर मूल्ये किंवा त्यातील बदल मोजता यावेत असे वाटते.