भुतं : एक चिंतन

लहानपणी बहुतेकांना “मोठेपणी कोण होणार” हा यक्षप्रश्न विचारलेला असतोच. मग त्याला चित्रविचित्र उत्तर देणे हे त्या बाळांचं कर्तव्य होऊन बसतं.
अशाच एका पाहुणेकाकांनी मला विचारलं होतं -

“ काय मग अस्वल, कोण होणार तू मोठा झाल्यावर?“
“मी अमावस्येच्या रात्री भुतं शोधणार आहे”

आमचं अस्वली उत्तर ऐकून बहुधा पाहुणेकाकांनी ह्याह्याह्या करत चहात तोंड घातलं. ही भुतांची आवड तेव्हापासूनची आहे.

भुतं नेमकी आयुष्यात कधी डोकावली ते आठवत नाही. पण जाणतेपणी ऐकलेली पहिली भुताची गोष्ट आमच्या एका थोरल्या मावसभावाच्या नावे जमा आहे.
त्याने कोणत्याश्या इंग्रजी पिक्चरची ष्टोरी आम्हाला एका गणपतीतल्या रात्री सांगितली होती. त्यातलं भूत “heart, liver kidneys… in your bed” असं म्हणून मुलांना मारून टाकी. हार्टलिवरकीडनीस- हा माझ्या दृष्टीने एकच शब्द होता- ची भीती चांगलीच आठवते.

भुतांशी अशी क्वचित गाठभेट होत असली तरी भुतांबद्दलची अथोरिटी भेटली ती आजीच्या रुपात. तिच्याकडे न संपणारया कथा होत्या. महाभारत, रामायण, हितोपदेश आणि काय काय. पण त्या सगळ्यापेक्षा जास्त डिमांड भुतांची असे. आणि माझी अर्थशात्राचा ‘अ’देखील माहिती नसलेली गावठी आज्जी ‘मागणी तसा पुरवठा’ हे तत्व अचूक हेरून मला भुताखेतांच्या प्रदेशात बिनधास्त घेऊन जाई. मग रात्री आईबाबांना नावापुरतं गुड नाईट करून आज्जीच्या गोधडीत गुरफटून रोजची भुताची गोष्ट चालू! आजीकडे बरीच भुतं येउनजाउन असावीत. बस चालवताना गायब झालेला ड्रायव्हर, पिंपळाखाली बसू नको असं बजावूनदेखील तिथेच रात्री झोपलेला भिकू, गावाच्या वेशीबाहेर झोपडीत राहणारी वेडी जनी ही सगळी टीम बरेचदा त्या गोष्टींमध्ये समाविष्ट होई.

क्वचित कधीतरी गोष्टींत स्पेशल appearance असे. रात्रीबेरात्री भीक मागायला येणारी एक बाई असे, जी हाकेला ओ देताच नाहीशी व्हायची. किंवा भल्या पहाटे घरासमोर उतरणाऱ्या ४-५ बायका ज्यांचे चेहेरे कधीच कुणाला दिसायचे नाहीत. वडे तळायला बसल्यावर अचानक आत आलेला नुसताच हात आणि ‘माका दी गो वडो’ अशी पृच्छा – ह्या आणि असल्या किश्श्यांनी आजीने माझ्याकडून कैक वन्समोर मिळवले आहेत.
पण मग सगळ्या छोट्या मुलांचं होतं तेच झालं, आम्हाला (अस्वल असूनही) शिंग फुटली आणि आजीच्या गोष्टीतली भुतं फारच बाळबोध वाटु लागली. हद्द म्हणजे अशा सोम्यागोम्या भुतांची भीती वाटेना. मग आजीकडे आणखी भीतीदायक भुतांची मागणी सुरु झाली. पण माझ्या कोकणातल्या आजीच्या मते कोकणापेक्षा भीतीदायक भुतं कुठेही अस्तित्वात नव्हती.

अशावेळी इष्टापत्ती म्हणून काही खास मित्र कामी आले. त्यांनी आपापल्या आज्या,काक्या आणि आत्त्या सदृश लोकांकडून स्वकष्टाने मिळवलेल्या भूतकथा माझी भूत-भूक भागवू लागल्या. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे काही वेळा ह्या गोष्टीतले लोक माझ्या चांगलेच ओळखीचे असत. पण त्यांची नावं वेगळी असत. आजीच्या गोष्टीतलेच लोक इथे वेगळ्या नावांनी वावरत होते!

काहीकाही गोष्टी मात्र भलत्याच भयानक होत्या. म्हणजे-

देवळाच्या पुजाऱ्याला रात्री अपरात्री ऐकू येणारे विचित्र आवाज आणि त्याकडे दुर्लक्ष केल्यावर सकाळी लोकांना मिळालेलं पुजाऱ्याचं छिन्नविछिन्न प्रेत; समुद्रात मासेमारीसाठी गेलेले आणि कधीच परत न आलेले एक कोळी काका, ज्यांचा फक्त डोळाच लाटेबरोबर वाहून आला होता; रिक्षा चालवताना मागे न बघण्याची ताकीद मिळूनही मागे बघणारा आणि मग सीटवरचे प्रेताचे तुकडे बघून वेड लागलेला रिक्षावाला – ह्या गोष्टी मला आता जास्त भीतीदायक वाटायला लागल्या.

भुताच्या गोष्टी तितक्याश्या दुर्मिळ नसतात हे कळल्यावर मी जमेल त्याला जमेल तिथे भुताबद्द्ल विचारायला सुरुवात केली.आसपास थोडी चौकशी केल्यावर मला धक्काच बसला. माझ्या ओळखीतल्या कित्येक लोकांना भुताबद्द्ल चांगलीच माहिती होती! बहुतेकांच्या ओळखीतल्या कोणीतरी भूत स्वतः पाहिलं होतं! माझ्या एका जवळच्या मित्राच्या मावशीच्या दूरच्या मैत्रीणीने, माझ्या काकांच्या ऑफिसमधल्या एका प्यूनच्या मावसभावाने, आमच्या शाळेतल्या मारुतीदादाच्या शेजाऱ्याने – ह्या सगळ्यांनी भूतं स्वतः पाहिल्याचं मला जेव्हा समजलं तेव्हा मला कसला बेक्कार आनंद झाला होता. म्हणजे आता भुतं बघणं हे शक्य होतं. मी ह्या सगळ्यांना भेटता येईल का ते बघायचा सपाटा लावला. पण मित्राच्या मावशीची मैत्रीण तितकीशी संपर्कात नव्हती. काकांच्या ऑफिसमधला प्यून आपल्या मावसभावाला शेवटचं १० वर्षंपूर्वी भेटला होता आणि त्या शेजाऱ्याला शाळेतल्या मारुतीदादाने भूताबाद्द्ल विचारल्यावर तो हसून गप्प झाला. भूतांना भेटणं अवघड काम होतं खरं. धीर सोडून चालणार नव्हतं.

गावी गेल्यावर कित्याकदा घरातल्या जवळपास प्रत्येकाला मी भुतांबद्दल सांगा म्हणून भंडावून सोडलेलं होतं. मी आणि एक नात्यातली बहीण, अशा दोघांनी बरेचदा भूतांविषयी गंभीर चर्चा केलेली आठवते! भुताबद्दल अनुभव घ्यायची खरीखुरी जागा म्हणजे स्मशान, म्हणून गावाजवळच्या किरीस्ताव स्मशानातदेखील आम्ही रात्री गुपचूप जाऊन आलेलो, भूक लागेल म्हणून थोडे लाडू नेलेले आठवतात. गणपती आले, की त्या दिवसांत घरापुढल्या मंडपात रात्री गप्पा रंगवल्या. मग अशावेळी, त्या एका निरांजनाच्या उजेडात मोट्ठे डोळे करून भुतांच्या नावे बरीच थापाथापी चाले. फारच उशीर झाला तर एखादी आत्या रपाटा हाणून देई आणि मग उरलेली गोष्ट कुजबुजत पूर्ण करावी लागे.

फुटलेली शिंग पुरेशी उंच उगवल्यावर आमच्या एका मित्राला नवा साक्षात्कार झाला – लायब्ररी! आमच्या घरापासून थुकायच्या अंतरावर एक मोठ्ठ्या लोकांची छोटी लायब्ररी होती. मेम्बरशीप नसली तरी ओळख असल्यामुळे त्याल तिथून पुस्तकं उचलता येत. तिथून हे वीर अंदाजपंचे पुस्तकं उचलीत. मग आम्ही ३ मित्रांनी भुताचा नीट अभ्यास करायचं ठरवलं. भुताच्या खऱ्या गोष्टी कुठल्या पुस्तकात मिळतात ती पुस्तकं आम्ही शोधू लागलो. बरेचदा हाती कचराच येई. पण मग “अबकडइ”सारखे दिवाळी अंक किंवा हिंदू धर्मविषयक काही मासिके ह्यातून आमच्या भूतशोधाला चालना मिळे. ह्या संशोधनाच्या आम्ही बैठका घेत असू. महिन्यातून एकदा साधारण गृहपाठाचा अंदाज घेऊन ह्या मिटिंगा होत असत. आमच्या कंपूतील एका मित्राने एकदा अशीच तडकाफडकी एक मिटिंग बोलावली.
“काय रे, अर्जंट आज?”

“हो, मोठा क्लू मिळालाय. मुंबईत फोर्टमध्ये एक प्रेस आहे म्हणे. तिथे रात्री २-३ च्या दरम्यान पोचलं की हमखास भूत दिसतं असं आमच्या समोरचा वडापाववाला म्हणाला.”

“त्याने पाहिलंय का?”

“नाही, त्याचं एका गिऱ्हाईक तिथे काम करतं म्हणे, जाउया का?”

” नक्की दिसतं का भूत?”

“हो. बरचसं कुरूप आहे आणि हातात एक चाकू असतो म्हणे.”

भूत बघायचा चान्स कधी नव्हे तो इतका जवळ आला होता. थोडा विचार केल्यावर एका मित्राला आठवलं की त्याचे आजोबा आजारी होते. दुसऱ्या मित्राचा गृहपाठ अपूर्ण होता आणि मला अचानक लक्षात आलं, की भूतं बघायला मनुष्यगण लागतो, आणि माझा मनुष्यगण नव्हता. फुकाफुकी जीवाशी खेळण्यात काय अर्थ होता?

मग आमचं भूत संशोधन साक्षात्काराकडून रिसर्चकडे वळलं. त्या लायब्ररीमुळे भुताशिवाय जगात बरीच रहस्ये आहेत हे सत्य आम्हाला समजलं. अनसुलझे रहस्य असं भरघोस नाव असलेल्या एका अनुवादित पुस्तकात अशी बरीच रहस्य दिली होती. मग बर्मुडा त्र्यांगल, ममी, उडत्या तबकड्या, झोंबी, परकायाप्रवेश अशा विषयांना तोंडं फुटली. माझे मित्र आता भूतांपेक्षा ह्या गोष्टींकडे वळतात की काय, अशी मला भीतीही वाटून गेली. पण त्याआधीच एकदा लायब्ररीतून काही भलतीच विशिष्ट पुस्तकं हाती लागली- आणि भारतवर्ष किमान ३ होतकरू भूत-शोधकांना कायमचा मुकला.