भारताची प्रगती ८: घर

भारताची प्रगती १: प्रास्ताविक
भारताची प्रगती २: घृतं पीबेत
भारताची प्रगती ३: जीवेत शरदः शतम्
भारताची प्रगती ४: सहस्रेषु च पंडितः
भारताची प्रगती ५: अवघाची संसार
भारताची प्रगती ६: अन्न हे पूर्णब्रह्म
भारताची प्रगती ७: कपडालत्ता

गेल्या काही दशकांत लोकसंख्या वाढली. त्याप्रमाणात घरांची संख्या वाढलेली आहे का? उत्तर ठामपणे होय असंच आहे. २००१ ते २०११ चा विचार करू. (याआधीचा विदा माझ्याकडे आत्ता नाही) या दहा वर्षांत लोकसंख्या वाढली १५ टक्क्यांनी. घरांची संख्या तब्बल ३२ टक्क्यांनी वाढली. याचा अर्थ नक्की काय? हे समजावून घेण्यासाठी आपल्याला दर घरात राहणारांची संख्याही तपासून बघायला पाहिजे. बहुतेक घरांमध्ये कुटुंबं राहतात. काही वेळा एकमेकांशी नातं नसलेले लोकही एकत्र राहतात. या सगळ्यांचा एकत्रितपणे विचार करण्यासाठी मी बिऱ्हाड हा शब्द वापरणार आहे. म्हणजे लोकसंख्या वाढली, त्याच्या दुप्पट प्रमाणात घरांची संख्या वाढली. पण घरं रिकामी राहताना तर फारशी दिसत नाहीत. मग ही अतिरिक्त घरं कशी भरली? भारतात नुसतीच लोकसंख्या वाढते आहे असं नाही, तर त्याचबरोबर कुटुंबसंस्थाही बदलते आहे. म्हणजे एकत्र कुटुंबपद्धती जाऊन विभक्त कुटुंब पद्धती येते आहे. एका घरात सहा-आठ-दहा माणसं राहण्याऐवजी, दोन ते पाच माणसं असणारी कुटुंबं वाढत आहेत. म्हणजे माणसं वाढत आहेत, दर घरटी माणसं कमी होत आहेत. बिऱ्हाडांची संख्या लोकसंख्येपेक्षाही अधिक वेगाने वाढते. आणि २००१ ते २०११ या केवळ दहा वर्षांतच बिऱ्हाडांची संख्या २९ टक्क्यांनी वाढली. डावीकडे दिलेल्या आलेखाकडे पाहिलं तर हे स्पष्ट होतं की सहाहून अधिक व्यक्ती एका घरात राहण्याचं प्रमाण वेगाने घटलेलं आहे तर याउलट चारपेक्षा कमी लोक राहत असलेल्या बिऱ्हाडांची संख्या वाढलेली आहे.

आत्तापर्यंत आपण टक्केवारीतच बोललो. पण कच्चे आकडेदेखील नजरेखालून घालण्यासारखे आहेत. वर दिलेल्या दहा वर्षांमध्ये घरांची संख्या ३२ टक्क्यांनी वाढली हे म्हणणं वेगळं आणि १९ कोटी वरून २५ कोटीच्या आसपास गेली हे जाणून घेणं वेगळं. कारण आकडेवारी पहाताना त्यामागची माणसं पाहणं महत्त्वाचं असतं. सुमारे सहा कोटी कुटुंबांनी - तीसेक कोटी लोकांनी - आपल्या नवीन घराचा उंबरठा ओलांडला हे कळल्यावर आपल्याला या आकडेवारीच्या मागे असलेल्या आनंदाची कल्पना करता येते. यातली बहुतांश घरं एकत्र कुटुंबातून विभक्त होऊन आपला नवीन संसार थाटणारांची आहेत. या प्रत्येक घरामागे नवीन आकांक्षा, नवीन स्वप्नं आहेत. दारांत लावलेली तोरणं, पहिल्या दिवाळीत उंबऱ्यासमोर काढलेली रांगोळी, आणि हौशीने केलेले पडदे आहेत. या सगळ्या आनंदाची मोजदाद आपल्याला आकडेवारीतून करता येत नाही. तरीही तीस कोटी लोकांना इतका मोठा आनंद मिळाला हे नाकारता येत नाही.

घरांची संख्या वाढली. ठीक आहे. पण ही घरं नक्की काय प्रकारची आहेत? शहरात रहायला येऊन फुटपाथवर पत्र्या-कापडाच्या झोपडीला घर म्हणता येतं. झावळ्यांनी बांधलेल्या, शाडूच्या भिंतींच्या आणि जवळपास काहीही सोयी नसलेल्या खेड्यातल्या खोपटाला घर म्हणता येतं. आणि आलिशान बंगल्यालाही घर म्हणता येतं. मग नक्की काय वाढलं आहे? नुसत्या आकड्यांची सूज आलेली आहे की चांगली म्हणावी अशी घरं वाढलेली आहेत? या प्रश्नाचा विचार करताना आपल्याला चांगली म्हणजे काय हे तपासून घ्यावं लागतं. प्रत्येकाच्या अपेक्षा वेगळ्या असतात, निकष वेगळे असतात, परिमाणं वेगळी असतात. कोणाला आपल्या प्रशस्त लॉनमधल्या कोपऱ्यातली एक वेल सुकलेली असेल तरीही शोभा गेल्यासारखं वाटेल, तर कोणाला आपल्या गळक्या छताची डागडुजी झाली याबद्दल आनंद वाटेल. मग या सर्वातून सामायिक काही निकष सापडतात का? घराचं घरपण नक्की कशात आहे?

घर म्हणजे आडोसा. घर म्हणजे निवारा. घर म्हणजे सुरक्षा. घर म्हणजे आपली हक्काची जागा. जिथे जेवता येतं, पाणी पिता येतं, झोपता येतं, संसार थाटता येतो, सणवार करता येतात. जिथे थंडीवाऱ्यापासून रक्षण करायला भिंती असतात, पाऊस बाधू नये म्हणून छप्पर असतं. घरात आंघोळ करता यावी, जेवता यावं, शौचाला जवळपास जाता यावं. पशू-प्राणी, किडामुंगी नसावी, आसपास रोगराई नसावी, स्वच्छता असावी, प्रकाश असावा, वीज असावी... अशा अनेक अपेक्षांतून घर बनतं. कोणाच्या घरी हे सर्व असतंच, शिवाय घरी टीव्ही-फोन-फ्रिज वगैरे सुखसोयी असतात. कोणाकडे जेमतेम डोक्यावर गळकं छप्पर आणि चार कशाबशा उभ्या राहिलेल्या भिंती असतात. मग या सगळ्या गोतावळ्याकडे काल आणि आज बघून कशाच्या आधारे म्हणावं, की कालपेक्षा आज परिस्थिती बरी आहे?

पहिल्या प्रथम घराच्या बांधणीकडे बघू. तुमच्या घराला गवताचं, किंवा बांबूचं छप्पर असेल तर ते पावसात गळणार, अनेक वर्षं टिकून राहणार नाही. भिंतीदेखील गवत, बांबू किंवा कच्च्या विटांच्या असण्याऐवजी चांगल्या सिमेंटने जोडलेल्या दगडाच्या किंवा पक्क्या विटांच्या असणं केव्हाही चांगलं. कच्च्या घरात राहणारा माणूस हातात पुरेसे पैसे आले की निश्चितच घर पक्कं करून घेतो. हे पक्कीकरण गेल्या वीसेक वर्षांत मोठ्या प्रमाणात होताना दिसतं आहे. (त्याआधीचा विदा माझ्याकडे आत्ता नाही). खालच्या आलेखांत या बदलांचं स्वरूप दाखवलेलं आहे.

कच्चं छप्पर - गवत, बांबू, लाकूड, चिकणमाती इत्यादी; पक्कं छप्पर - कौलं, धातू, अॅस्बेस्टॉस, कॉंक्रीट इ.; कच्च्या भिंती - गवत, बांबू, चिकणमाती, कच्च्या विटा इ.; पक्क्या भिंती - दगड, पक्क्या विटा इ.; कच्ची जमीन - माती; पक्की जमीन - दगड, सिमेंट, टाइल इ.

आलेखांवर नजर टाकल्यावर एक गोष्ट चटकन लक्षात येते ती म्हणजे मजबूत छप्पर, दणकट भिंती आणि चांगली जमीन असलेल्या घरांचा टक्का वधारलेला आहे. आणि सर्वच बाबतीत हा फरक सुमारे पंधरा ते वीस टक्के घरांबाबत लागू आहे. म्हणजे ९१ साली असलेल्या सुमारे चौदा कोटी घरांपैकी निम्मी म्हणजे ७.० कोटी घरं कच्च्या भिंतींची होती. तर जवळपास तेवढीच घरं पक्क्या भिंतींची होती. आता असलेल्या पंचवीस कोटींपैकी एक तृतियांशहून कमी म्हणजे ७.९ कोटी घरं कच्च्या तर उरलेली १६.४ कोटी घरं पक्क्या भिंतींची होती. वीस वर्षांपूर्वीची ९५ कोटी लोकसंख्या वाढून १२० कोटीवर गेली. घरांची संख्या मात्र खूपच जास्त वाढली. इतकंच नाही तर नवीन झालेली सुमारे अकरा कोटी घरं ही सगळी पक्क्या भिंतींची होती! हे चित्र थोडं नीट समजून घ्यायला हवं. कच्च्या घरांची संख्या फारशी वाढली नाही याचा अर्थ असा नाही की तीच ७ कोटी कच्ची घरं वीस वर्षं टिकली. खरं तर काही कच्च्या भिंतींची घरं पाडून तिथे पक्क्या भिंतीची घरं झाली, आणि काही संपूर्णपणे नवीन जागी पक्क्या भिंतीची घरं बांधली गेली. काही नवीन कच्ची घरंही बांधली गेली. पण या सगळ्याची गोळाबेरीज दिसते ती अशी - नवीन कच्ची घरं सुमारे १ कोटी, तर नवीन पक्की घरं सुमारे ११ कोटी. हेच चित्र गेल्या पन्नास वर्षांत चालू असलेलं दिसतं. पुढील आलेखात १९६१ ते २००१ या काळातल्या शहरी भागातल्या घरांमध्ये होणारा बदल दाखवलेला आहे. (पक्कं घर म्हणजे ज्याचं छत आणि भिंती पक्क्या आहेत, अर्ध पक्की म्हणजे दोनपैकी एक पक्कं आहे, आणि कच्ची घरं म्हणजे दोन्ही कच्च्या घटकांपासून बनवलेली आहेत अशी घरं. आकडे कोटींमध्ये. संदर्भ.)

दुसरी एक गमतीदार गोष्ट जाणवते म्हणजे घरांच्या बाबतीत 'आधी कळस मग पाया रे' या प्रकारे सुधारणा होते. सर्वात आधी छप्पर दुरुस्त होतं. १९९१ साली जितकी पक्की छपरं होती जवळपास तितक्या पक्क्या भिंती होण्यासाठी २०११ साल उजाडलं. आणि पक्क्या जमिनींसाठी घरांनी अजून दहा ते पंधरा वर्षं वाट पाहिलेली आहे. सुधारणा होताना ती टप्प्याटप्प्याने होते. आणि त्यातही समाजाच्या प्राथमिकता काय आहेत ते दिसून येतं. नुसत्या टेबलमध्ये मांडलेल्या आकडेवारीपेक्षा आलेखात मांडलेल्या चित्राने आपल्याला हे प्राथमिकतेचं चित्र उलगडून दिसतं.

आपण आधी म्हटल्याप्रमाणे घर म्हणजे नुसत्या घराच्या भिंती नाहीत. किंवा नुसतं छप्पर नाही. जगणं सुकर करण्यासाठी मजबूत, सुरक्षित घर हवं खरं. वरच्या आकडेवारीप्रमाणे अशी घरं वाढताना दिसत आहेत. पण संसार सुखाचा व्हावा यासाठी घरात इतरही सोयी असणं आवश्यक असतं. वाळवंटात भले तुम्हाला कोणी सुंदर बंगला बांधून दिला, पण घरात पाणीच नसेल तर काय करणार? पाण्याभोवती आपलं जीवन फिरतं. पाण्याचा पुरवठा असेल तर जगता येतं, शेतं पिकवता येतात, साधं दररोज आंघोळ करण्याचं सुखही उपभोगता येतं. आसपास झाडं वाढतात, हिरवळ पसरते, हवा आल्हाददायक राहते. जुन्या काळापासून माणसाच्या वसाहती नदीकाठी याचसाठी फुलल्या आहेत. नाइलचा किनारा, गंगेचं खोरं, पंजाब-सिंधचा प्रदेश - हे पाण्यापोटीच पुरातन संस्कृतींना पोसू शकले. आता नद्यांचा सहवास वस्तीसाठी तितका आवश्यक राहिलेला नाही. पण याचा अर्थ माणसाची तहान संपली आहे असा नाही. घर, वस्ती म्हटली की पाणी हवंच. घरच्या घरी नळातून शुद्ध केलेलं पाणी आलं तर उत्तमच. नाहीतर काही पावलं चालण्याच्या अंतरात हातपंप, ट्यूबवेल तरी असावी. अगदीच नाही तर विहिरीतून पाणी काढता येतं. लांब जाऊन पाणी मिळवणं शक्यतो नको.

आज पाणी अधिक घरांमध्ये पोचलेलं दिसतं. आलेखात फक्त घरी पाणी पोचलेल्यांचंच प्रमाण दाखवलेलं आहे. अजून चाळीस टक्के लोकांना पाणी 'जवळ' उपलब्ध आहे. जवळची व्याख्या म्हणजे शहरी भागात १०० मीटरच्या आत आणि ग्रामीण भागांत ५०० मीटरच्या आत. सुमारे एक षष्ठांश लोकांना पाणी अजूनही लांबवरूनच आणावं लागतं. पण ८० ते ८५ टक्के लोकांना पाणी जवळ उपलब्ध असणं ही प्रगतीच आहे. इतकंच नव्हे तर न्हाणीघर आणि संडास घरामध्ये असलेल्या लोकांचं प्रमाण वाढलेलं आहे. तेही वाढलेल्या लोकसंख्येत. पाण्यापलिकडे आजच्या जगात आवश्यकताच मानावी लागेल अशी गोष्ट म्हणजे वीज. घरात प्रकाश, खेळती हवा, आणि मनोरंजनासाठी रेडियो-टीव्ही चालवल्यामुळे आयुष्य किती समृद्ध होतं! शहरातला माणूस जेव्हा एखाद्या खेड्यात जाऊन राहतो तेव्हा त्याला या सगळ्यांचं महत्त्व समजतं. रात्री अंधार खायला उठतो. मिणमिणत्या प्रकाशाने उदास उदास वाटतं. जवळपास पंचवीस टक्के भारतीय आजही अशाच अंधारात जगतात. तरी गेल्या काही वर्षांत हे प्रमाण कमी झालेलं आहे. एके काळी घरांघरांतून हीच परिस्थिती होती. आता हा अंधःकार कमी झालेला आहे. शहरांमध्ये तर वीज ९३ टक्के घरांत पोचली आहे. गावांत अजूनही वाईट स्थिती असली तरी गेल्या वीस वर्षांत प्रचंड सुधारणा आहे. १९९१ साली जवळपास तीनचतुर्थांश ग्रामीण घरांत वीज नव्हती. आता निम्म्यापेक्षा थोड्या अधिक घरांत आहे.

जागतिकीकरणानंतर लोकांकडे पैसा खेळायला लागला. मध्यमवर्गाला या अतिरेकी पैशाची सूज आली, चंगळवाद वाढला असं सर्रास म्हटलं जातं. पण घरांबद्दलच्या आकडेवारीकडे नीट निरखून बघितलं तर चित्र वेगळं दिसतं. घराच्या भिंती आणि छत पक्कं करून घेण्यासाठी खर्च करणं हा चंगळवाद नाही. ती गरज आहे. मूलभूत गरज आहे. ९१ साली सुमारे ५० टक्के घरं पक्की होती, ती २०११ साली ७० टक्के पक्की घरं झाली तर याचा अर्थ खराखुरा मध्यमवर्गीय - ५० ते ३० पर्सेंटाइलमधला - कच्च्या घरातून पक्क्या घरात गेला. २००१ ते २०११ मध्ये जेव्हा न्हाणीघर, संडास आणि घरी पाणी अशा सोयी ५० ते ६० पर्सेंटाइलमधल्यांना मिळतात तेव्हा ती अतिरेकी पैशाची सूज नसते. खऱ्याखुऱ्या मध्यमवर्गीयाने आपल्या उत्पन्नातून भागवलेली ती निकडीची गरज असते. आपण मॉलमध्ये पैसे उधळणारा वर्ग पाहतो त्याची मध्यमवर्गाशी असलेली नाळ काही दशकांपूर्वीच तुटलेली होती. स्कूटर, कार, स्मार्टफोन बाळगणारा मध्यमवर्गीय नाही, तो उच्चवर्गीय. त्याची भरभराट झालीच. ९१ साली मध्यमवर्ग मुख्यत्वे गावात कच्च्या किंवा अर्धपक्क्या घरांत रहात होता. सरपण म्हणून लाकूड गोवऱ्या वापरायचा, अजूनही वापरतो. त्यांच्यातल्या काहींकडे सायकल होती. चांगली गोष्ट म्हणजे प्रगतीची फळं या खऱ्या मध्यमवर्गीयापर्यंतही पोचली. त्याच्याकडे आज मोबाइल फोन आला. त्याचं घर पक्कं झालं. घरात संडास आला. काहींकडे अजून यायचा आहे. टीव्ही त्याच्या शेजाऱ्याकडे आलाय, त्याच्याकडे कदाचित पुढच्या वर्षादोन वर्षांत येईल. वीज सुदैवाने पोचली आहे, ९१ साली त्याच्याकडे नव्हती. वरच्या तीसेक टक्के घरांमध्ये आता गॅसवर स्वयंपाक होतो. पण गेल्या दहा वर्षांत हे प्रमाण दहाएक पर्सेंटेज पॉइंट्सनी वाढलं आहे, त्यामुळे त्यालाही आशा आहे. त्याच्या जीवनातल्या सुधारणा या मॉल-मल्टिप्लेक्स संस्कृतीच्या नाहीत. तर पिढ्यानपिढ्या कच्च्या घरात खितपत पडल्यावर नवीन पक्क्या घरात जाण्याचा अस्सल आनंद त्याच्याकडे आहे. मुलांना तो नेटाने शिकवत असल्यामुळे त्यांना आपल्यापेक्षा चांगले दिवस बघायला मिळतील हा आशावाद त्याच्या मनात आहे. कारण आपल्याच परिस्थितीत तीस-चाळीस वर्षांपूर्वी असणाऱ्यांची पोरं शिकून मोठी झालेली त्याने पाहिली आहेत. शहरात किंवा तालुक्याच्या गावात नोकऱ्या-व्यवसाय करत सुखवस्तु जीवन ती जगताहेत. आणि त्यांची पोरं कानाला स्मार्टफोनचे इअरफोन लावून, व्हॉट्सअॅपवर खेळत मॉलमध्ये आपल्या सुखवस्तूपणाची सूज मिरवताहेत. आपल्या खऱ्याखुऱ्या मध्यमवर्गीयाला ही सूज बिलकुल नाही, पण आपल्या नातवंडांना असायला त्याची काहीही हरकत नाहीये. जास्त पैसे झाले तर त्यांचं ते बघून घेतील. त्याला आत्ता त्याच्या घरातल्या नळाला पाणी येतं, बटण दाबलं की प्रकाश पडतो आणि घराच्या भिंती पक्क्या आहेत यात आनंद आहे.

(सर्व विदा http://www.censusindia.gov.in/2011census/hlo/hlo_highlights.html या संस्थळावरील Presentation on Houselisting and Housing Census Data Highlights या प्रेझेंटेशनमधून घेतलेला आहे. ते मुळातून पाहण्यासारखं आहे.)
व्यवस्थापकः कृपया width="" height="" हे टॅग्ज टाळावेत