खिक् दर्शन

या कवितेवर प्रतिसाद देणेही धाडसाचेच म्हणावे लागेल. व प्रतिसाद नेमका काय द्यावा याचाही संभ्रम
कवितेची भाषा वाचकांनी पाहिली तर पचनी पडण्याची सुतराम शक्यता नाही.
त्यातून आशय शोधला तर मात्र विचारशलाका नक्कीच चमकतील.
आशय अतिशय फटकारणारा आहे. तीव्र वेदना जाणवून देणारा आहे.
कवितेने मी मात्र स्तब्ध झालो

नै कळ्ळी, पोचली.. कोणी रसग्रहण करेल काय?

काहीच समजले नाही

कवीतेच्या नावाखाली ओकार्‍या काढल्या आहेत. कविता लिहिणे म्हणजे विकृत शब्दांची माळ ओवणे नव्हे. वाघमारे, लाज वाटत नसेल, तर प्रत्येक शब्दाचा अर्थ सम-झवून सांगा. (डोके) उघडून बसलो आहे. बघू जमतंय का?
तुम्हास तुमच्या कवितेसह फाट्यावर मारण्यात येत आहे.
"चेचावं आंड .." एल ओ एल.
आंड घेऊन येणे, चेचून देईण,
आडकित्ता!
(आमचे येथे 'नट्स' 'क्रॅक' करून मिळतात)

देवदासी प्रथेवरचं भाष्य आहे का हे? तसं वाटतय.

कवितेचा गर्भितार्थ फारसा उमगला नाही; पण उत्तररात्री भरपूर दारू पिऊन सामसूम रस्त्याने जाताना मंद प्रकाश फेकणार्‍या बंद उच्चभ्रू खिडक्यांकडे बघून जोरजोरात म्हणायला चांगली आहे!

कविता वाचून माझ्या डोळ्यांसमोर येणाऱ्या प्रतिमा ह्या विठ्ठलाच्या दर्शनाला अधीर झालेले भाविक आणि समोरचे उघड्या दोंदांचे, कळकट धोतरांतून आपल्या किळसवाण्या केसाळ शरीरांचं प्रदर्शन करणारे बडवे यांच्या आहेत. देवाचं दर्शन म्हणजे काय, तर बुक्का लावून बडवा तुमचं डोकं देवासमोर बडवतो. तेव्हा हे असलं दर्शन हा एक प्रकारचा बलात्कारासारखा किळसवाणा आणि वेदनादायक अनुभव असावा असं वाटतं. असल्या देवाच्या मागे लागणं म्हणजे येडझवेपणा. त्यापेक्षा वेगळं काहीतरी करा. पण ह्या शब्दांचे अर्थ कळले नाहीत त्यामुळे वेगळं काहीतरी काय त्याचा अंदाज येत नाही -

चवथीचं फडकं पिळणं
चिल्बाट चिवडणं
भलांगी
'कस्पाट' म्हणजे 'कस्पट' का?
'येल' म्हणजे 'वेल' का?

छानच रचना आहे.

यमकं खूप छान वाटली, छंदबद्ध नसली तरी रचनेला एक गेयता आहे.

'घालिन लोटांगण'च्या तालावर म्हणून पाहिली तर अजूनच आवडून गेली.

बिभत्स रसातल्या दोन/तीन कविकल्पना येथे दिसतातः
१.
आतला नागडा बधिर ;
बाहेरचा भलताच अधिर..
निर्लज्ज श्रध्दा खिक् हसून ;
ढुंगणाखाली दाबते धीर ..
गोट्या मोट्या सोट्या ;
अगडबं बगडंब छोट्या..
विठू हरकला बुक्का थरकला.
रुख्माय देते गाली !

-या अर्ध्या कवितेत मला लागलेल्या अर्थाप्रमाणे वारकर्‍यांच्या दिंडीतून होणार्‍या वेश्याव्यवसायावर भाष्य करण्याचा कवीचा शब्दबंबाळ प्रयत्न दिसतो.
येथे 'गोट्या, मोट्या, सोट्या अगडबं, बगडबं छोट्या' हे बडबडगीत सदृष शब्द लिंगाचे प्लेसहोल्डर आहेत.

इथे आणखी एक किंवा दीड ओळ असती तर आणखी रसपरिपोष झाला असता. म्हणजे -
रुख्माय देते गाली,
अबकडई कचटतपी
कखग जाते खाली

असे काहीसे.

२.

चवथीचं फडकं पिळावं भाड्या...
मुखडा भुलून निजावं भाड्या.,
वाढीव येल वाढीव इस्तार ;
बुळ्याचं लग्न बुळ्याचा इस्तार .
उलट्या देवाची पुजावी गांड ;
मांडावी चूल चेचावं आंड ..

या भागात एकंदर लग्नसंस्था आणि वंशविस्तार यांच्याबाबत काहीतरी भाष्य आहे. पण मांडणी नीट/स्पष्ट नाही.

पण चवथीचं फडकं म्हणजे काय ते माहित आहे.(सॅनिटरी टॉवेल.) पण त्याचा कवितेत वापर अनिवार्य होता असे वाटत नाही. तेच 'गांड, शेटं' या शब्दांबाबत. पौगंडावस्थेत या शब्दांबाबत कुतुहल असते आणि त्यांचा मोठ्याने उच्चार करायला कुणाकुणाला मजा वाटते. पण एकदा ते वय उलटले की त्यांची जागा प्रौढ सभ्य शब्द/ सांकेतिक शब्द घेतात. प्रस्तुत कवीने तेच पौगंडी बिभत्स शब्द का वापरले त्याबाबत संभ्रम आहे. तो पौगंडावस्थेत आहे असे वाटत नाही.

तथाकथित शहरी पांढरपेशांना चकित करणारे उद्गार म्हणून कवीने हे शब्द वापरल्यागत वाटले. याहीपेक्षा बिभत्स शब्द वापरता येतील (आणि वाचकांना ते नव्याने माहित होत आहेत असे समजण्याचीही गरज नाही.) बिभत्स भाषा हे फक्त दलितांच्या भाषेचे आणि दलित वाङ्मयाचे व्यवच्छेदक लक्षण आहे असे कवीने किंवा इतर कुणीही मानण्याचे कारण नाही. माझ्या बघण्यातल्या काही (कोकणस्थ) म्हातार्‍या याहीपेक्षा शिवराळ आणि तेही लहान मुलांदेखत बोलत असत. आणि खरे सांगायचे तर प्रस्तुत कवीचे हे शब्दही बर्‍यापैकी बामणाळलेले आहेत. 'खरी' शिवराळ भाषा इतकी सोज्ज्वळ नसते हे कवीला माहीत असेलच. खासगीत तशी भाषा कोणीही वापरू शकेल. परंतु हे सार्वजनिक ठिकाण आहे.

३.
गोष्ट सांगतो सापाची
शेटं उपट माझ्या बापाची !
काय मंतू रे ? का मंतू रे ?
अगं बाय अगं बाय चिल्बाट चिवडी
कस्पाट सोडून भलांगी निवडी...

या भागात कवीच्या म्हणण्याचा आतला अर्थ लोक समजावून न घेता (- 'काय मंतू रे? का मंतू रे?') फक्त त्याच्या शब्दांवर जातात आणि टीका करतात याचे वैषम्य कवीला वाटत आहे.
म्हणून (एकनाथ महाराजांप्रमाणे ;)) तो लोकांना भारूडी उपदेश करत आहे की - "अगं बाई, कस्पट सोड आणि आतला दाणा घे."

असो. हा मला लागलेला अर्थ. कवीने ही कविता एका फटक्यात लिहून काढली असावी. आपापल्या मगदुराप्रमाणे लोक कविता करत असतात. प्रस्तुत कविला एवढेच सांगणे की इथला 'टारगेट ऑडियन्स' (स्त्री आणि पुरुषही) थोडा वरच्या पातळीवरचा आहे. त्याला असल्या शब्दांची पुरेपुर ओळख आहे आणि त्या शब्दांतले नाविन्य/आकर्षण त्याला नाही. उलट तिटकारा आहे. ज्या साहित्यात लेखकाच्या/कविच्या अनुभवांचा आणि साहित्यगुणांचा कस लागतो ते साहित्य त्याला महत्त्वाचे आहे. ज्यात हे दोन्ही आहेत त्या साहित्याला इथे आपोआपच मान्यता मिळते.
तेव्हा असे सकस लेखन त्याने करावे आणि सर्व वाचकांना आपल्या लेखणीच्या दर्जाचा प्रत्यय आणून द्यावा.

अगं बाय अगं बाय चिल्बाट चिवडी
कस्पाट नकोच भलांगी निवडी... हे त्याने स्वतःलाच सांगावे.

मला कळलेला अर्थ -
वेश्येकडे जाणाऱ्या गिऱ्हाइकाचे हाल होतात
कारण सगळा कारभार घाईत उरकावा लागतो
कारण तिच्याकडे गर्दी असते

वेश्येचे पण हाल होतात
कारण तिला वाटेल त्या माणसाला अंगावर घ्यावं लागतं
(एवढं सांगण्यासाठी ते सगळं बंब, गोट्या ढुंगण वैग्रे)

मग यावर उपाय काय?

तर लग्न करा!

म्हणजे तुम्ही बुळे व्हा!
आणि एकाच बाईशी जुगा!
पण बाई निवडताना काळजी घ्या!
भरल्या अंगाची निवडा!
मग ती विटाळशी असताना तुम्ही कोरडे...
पण मग तुमची पुळचट संसारवेल फुलेल...
पण मग तुम्ही कसले पुरुष?
जळो जिणे लाजिरवाणे.

मला तरी अशा काव्यामधला काव्यगुण समजत नाही. एवढ्या शिव्या वाचल्या की मूळ अर्थ लक्षात येत नाही.

अभिव्यक्ती व कलात्मकता जोपासणार्‍यांनी ह्या उद्बोधक व सुसांस्कृतीक चर्चेवर(कवितेवर नव्हे) मत व्यक्त करणे गरजेचे आहे, अन्यथा आजच्या मध्यमवर्गीय रसग्रहण करताना कसा थिल्लरपणा करतो आहे हे ह्या धाग्याचे संदर्भ देऊन कायमच नोंदवले जाईल.

सतीशचा कवितेमागचा उद्देश कसा आहे(किंबहुना वाटत आहे) हे जाणवून देताना प्रतिक्रियेमागचा उद्देश कसा होत आहे हे विसरले जात आहे काय?

काही मुद्दे:

१.कविता आवडली. कवितेत बरीच गुंतागुंत आहे - भक्ती/समाज आणि निवेदक यांची सरमिसळ आहे.

२.कवीने कुठले शब्द निवडावेत हा त्याचा निर्णय असावा. शिवाय हे शब्द कवीने इन्वेंट केलेले नाहीत - दे एक्जिस्ट ऑलरेडी !

३.मला फक्त कवितेतला ( मी व्यापक अर्थाने बोलतो आहे) - तिरकसपणा, टर उडवणारा स्वर काहिसा खटकतो. हा प्रकार साठोत्तरी कविता आणि गेल्या काही दशकात लिहील्या गेलेल्या महानगरी कवितामधून फार मोठ्या प्रमाणात दिसून येतो.

कविता वाचून काटा आला अंगावर. अंधारात एखाद्या केसाळ श्वापदावर पाय पडावा तसले काहीतरी भयानक. यामागे खूप गहिरं काहीतरी अनुभवविश्व असावं असं वाटतं पण ज्यांना ते विश्व माहित नसेल त्यांना ही कविता कळण्याची सुतराम शक्यता नाही. त्या बाबतीत ही कविता यशस्वी कविता म्हणता येणार नाही. हा कवी बरा होईल अशी आशा करावी का ?

कोणा एका चित्रकाराचे चित्र 'मॉडर्न आर्ट' म्हणून ५०,०००/- का काय हजाराला विकले गेले होते. त्या चित्रावरती अशाच काही प्रतिक्रिया वाचल्याचे स्मरते.

अंदरकी बात म्हणे अशी होती की त्या चित्रकाराच्या कुत्र्याचा धक्का लागून एका कागदावरती बरेच रंग सांडले, तेच ते चित्र होते.