तरफ

तरफ
===

-राजीव उपाध्ये

एके काळी तथागत राजगृहाजवळील  बांबूच्या वनात विहार करीत होते. त्या दिवसांत राज्यभर अस्वस्थतेची एक अदृश्य लाट पसरली होती. बाजारपेठांत भ्रष्ट मंत्र्यांच्या कथा सांगितल्या जात होत्या, राजदरबारातील कारस्थानांच्या अफवा कानोकानी फिरत होत्या, व्यापार्‍यांच्या कपटाबद्दल चर्चा होत होत्या, विद्वांनांचे अपमान केले जात होते, आणि शेजार्‍यांतील किरकोळ वादसुद्धा वैरात रूपांतरित होत होते. जगातील कलहाचा धूर जणू त्या बांबूवनाच्या शांत हवेत मिसळला होता.

त्या वेळी धम्मिक नावाचा एक तरुण भिक्षू संघात होता. त्याचे प्रामाणिक मन  जगातील विसंवादाने व्याकूळ झाले होते. दिवसेंदिवस त्याच्या मनात एकच प्रश्न गोंधळ घालत होता. अखेर एका संध्याकाळी, जेव्हा सूर्य गृध्रकूट पर्वतामागे मावळत होता आणि बांबूंच्या सावल्या जमिनीवर लांब पसरल्या होत्या, तेव्हा तो भगवानांच्या चरणांजवळ येऊन बसला.

"भगवन्," तो म्हणाला, "सर्वत्र अन्याय आणि संघर्ष दिसतो. राजे सत्तेचा दुरुपयोग करतात, कुटुंबांत भांडणे होतात, शेजारी शेजार्‍याविरुद्ध कट रचतात. प्रत्येक जण दुसर्‍याला बदलू इच्छितो, पण कोणीही समाधानी नाही. समाजाच्या या अंतहीन दुःखावर एकच अंतिम उपाय आहे का?"

तथागतांनी त्याच्याकडे पाहिले. त्यांच्या डोळ्यांत खोल, निश्चल सरोवराची शांतता होती.

"धम्मिका ऐक," ते म्हणाले, "पूर्वी घडलेली एक घटना सांगतो. तिच्यात तुझ्या प्रश्नाचे उत्तर दडलेले आहे."

फार प्राचीन काळी वाराणशीमध्ये कुश नावाचा एक लोहार राहत होता. त्याच्या हातातील कौशल्य इतके अद्भुत होते की लोखंडही त्याच्या इच्छेनुसार आकार घेत असे. त्या काळचा राजा महत्त्वाकांक्षी होता. त्याला असे युद्धयंत्र हवे होते की ज्याच्या सामर्थ्याने शत्रुराज्यांची मने दडपून जावीत. त्याने कुशाला आज्ञा केली की लोखंडापासून एक महाकाय हत्ती घडवावा.

तो लोहार लगेच कामाला लागला. त्याच्या ओतशाळेत अनेक वर्षे भट्ट्या धगधगत राहिल्या. जणु काही वितळलेल्या धातूच्या नद्या साच्यांतून वाहत राहिल्या. अखेर एक दिवस राजाला हवा तसा हत्ती तयार झाला. तो इतका प्रचंड होता की दूरून पाहताना तो एखाद्या चालत्या पर्वतासारखा भासत असे. त्याचे लोखंडी पाय दगड चिरडू शकत होते, त्याची सोंड झाडे उपटू शकत होती, आणि त्याचा चित्कार ऐकला की घरांच्या भिंती हादरत असत. त्याच्या पोटात गुंतागुंतीची चक्रे, दातेरी यंत्रणा आणि वाफेच्या शक्तीवर चालणारी उपकरणे बसवलेली होती.

राजा आनंदित झाला. पण त्या हत्तीला चालवण्यासाठी त्याने दहा चालक नेमले. प्रत्येकाला एका अवयवावर अधिकार देण्यात आला. कोणाच्या ताब्यात उजवा पाय होता, कोणाच्या ताब्यात डावा, कोणाच्या ताब्यात सोंड, तर कोणाच्या ताब्यात शेपूट. प्रत्येकाकडे एक तरफ किंवा कळ होती आणि त्याद्वारे तो हत्तीच्या एका भागाला नियंत्रित करू शकत होता.

राजाने त्यांना हत्ती चालवण्याचे शिक्षण दिले, पण स्वतःला कसे सांभाळायचे याचे नाही. त्यामुळे त्यांच्यात आपापसात संवाद निर्माण झाला नाही.

काळ गेला आणि चालकांच्या मनात महत्त्वाकांक्षेची बीजे रुजू लागली. उजव्या पायाचा चालक म्हणे, "हत्तीने राजवाड्याकडे कूच केले पाहिजे. लोकांनी माझे कौशल्य पाहिले पाहिजे." डाव्या पायाचा चालक म्हणे, "नाही, आधी माझ्या शत्रूची शेती उद्ध्वस्त केली पाहिजे." सोंडेचा चालक बाजारपेठेकडे वळू इच्छित असे, कारण तेथील संपत्ती त्याला मोहवीत असे. इतर चालकही आपल्या इच्छांच्या मागे धावत होते.

हळूहळू प्रत्येकाला वाटू लागले की समस्या स्वतःमध्ये नसून इतर चालकांमध्ये आहे. प्रत्येक जण दुसर्‍याची तरफ किंवा कळ हिसकावून घेण्याचा प्रयत्न करू लागला. वाद वाढले. आरडाओरडा वाढला. संशय वाढला. आणि मग अशी वेळ आली की प्रत्येक जण इतरांना नियंत्रित करण्यात इतका गुंतला की स्वतःच्या हातातील तरफेकडे त्याचे लक्षच राहिले नाही.

साहजिकच मग महालोहहत्ती डगमगू लागला.

त्याचा उजवा पाय पुढे जात होता, तर डावा मागे खेचत होता. सोंड एका दिशेला झेपावत होती, तर शेपूट दुसर्‍या दिशेला फटकारत होती. त्याच्या पोटातील चक्रे किंचाळत होती. लोखंडी सांधे करकरत होते. काही क्षणांतच तो महाकाय हत्ती वेड्यासारखा धावू लागला.

त्याचा एक पाय शहराच्या तटबंदीवर आदळला आणि भिंती कोसळल्या. सोंडेच्या एका फटकार्‍याने धान्यकोठारे उद्ध्वस्त झाली. शेपटीच्या झटक्याने गरीबांची घरे जमीनदोस्त झाली. ज्या यंत्राची निर्मिती राज्याचे रक्षण करण्यासाठी झाली होती, त्याच यंत्राने राज्याचा विध्वंस केला.

आणि त्या सर्व काळात हत्तीच्या पोटात बसलेले चालक एकमेकांशी झुंजत होते. प्रत्येकाला संपूर्ण नियंत्रण हवे होते; म्हणून कोणाकडेही नियंत्रण उरले नव्हते.

येथे भगवान थांबले. बांबूवनात काही क्षण शांतता पसरली.

मग ते म्हणाले, "धम्मिका, तो महालोहहत्ती म्हणजे समाज आहे. त्याच्या पोटातील चालक म्हणजे आपण सर्व. राजे, व्यापारी, गृहस्थ, भिक्षू—सर्वजण त्या हत्तीच्या आत बसलेले आहेत."

धम्मिक लक्षपूर्वक ऐकत होता.

तथागत पुढे म्हणाले, "त्या चालकांची सर्वांत मोठी चूक कोणती होती? त्यांना वाटत होते की समस्या दुसर्‍या चालकात आहे. प्रत्येक जण दुसर्‍याची तरफ हिसकावून घेण्याचा प्रयत्न करीत होता. पण कोणीही स्वतःच्या हातातील तरफ स्थिर धरत नव्हता."

मग बुद्धांचा स्वर अधिक गंभीर झाला.

"हेच जगात घडते. पती पत्नीला बदलू इच्छितो. पत्नी पतीला. राजा प्रजेला. प्रजा राजाला. विद्वान अज्ञानी व्यक्तीला सुधारू पाहतो, आणि अज्ञानी विद्वानाला खाली खेचू पाहतो. प्रत्येकाला दुसर्‍याचा तरफ किंवा कळ पकडायचा असतो. पण स्वतःच्या मनाचे चक्र कोणत्या दिशेने फिरत आहे, हे पाहण्यास कोणी थांबत नाही. समाजातील दु:खाची, असंतोषाची निर्मिती इतरांना नियंत्रणाखाली ठेवण्याच्या इच्छेतून होते."

काही क्षणांनी त्यांनी विचारले, "कल्पना कर, धम्मिका! त्या दहा चालकांपैकी प्रत्येकाने फक्त स्वतःच्या तरफेवर प्रभुत्व मिळवले असते, तर काय झाले असते?"

धम्मिक त्वरित म्हणाला, "भगवन्, मग हत्ती सहज आणि सरळ चालला असता."

"अगदी तसेच," बुद्ध म्हणाले. "समाजाचे रहस्यही त्यातच आहे. लोकांनी इतरांना नियंत्रित करण्याच्या धडपडीऐवजी स्वतःच्या मनाला वश करायला शिकले, तर समाजातील निम्म्याहून अधिक समस्या नाहीशा होतील. कारण समाज हा वेगळा प्राणी नाही; तो असंख्य मनांनी चालवला जाणारा महालोहहत्ती आहे. जेव्हा प्रत्येक चालक स्वतःच्या तरफेवर प्रभुत्व मिळवतो, तेव्हा हत्ती सरळ मार्गाने जातो. पण जेव्हा प्रत्येक चालक दुसर्‍याची तरफ किंवा कळ खेचू लागतो, तेव्हा हत्ती स्वतःच स्वतःचा विध्वंस करतो."

हे ऐकताच धम्मिकाच्या मनातील धुके निवळले. त्याला जाणवले की जगाला बदलण्याची सुरुवात दुसर्‍याच्या हातातील तरफ हिसकावून घेण्यापासून होत नाही; तर स्वत:ची तरफ स्वतःच्या हातातच स्थिर धरण्यापासून होते.

त्याने भगवानांना वंदन केले. त्याचे मन शांत झाले होते. कारण त्याला उमगले होते की सर्वांत मोठे युद्ध समाजात नव्हे, तर मनुष्याच्या स्वतःच्या अंतःकरणात लढले जाते. आणि जो स्वतःच्या मनाचा चालक बनतो, तोच जगाच्या कल्याणात आपला खरा वाटा उचलतो.