चळवळ : व्यक्ती आणि समष्टी

चळवळ : व्यक्ती आणि समष्टी

लेखिका - मुग्धा कर्णिक

वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी मी 'अॅटलस श्रग्ड' ही आयन रँडची कादंबरी वाचली. तोवर आयन रँडच्या वाटेला जायचंच नाही- ती एक खतरनाक भांडवलशाहीवादी लेखिका आहे, किडकी आहे, साम्यवादावर वाट्टेल ती टीका करते; वगैरे ज्ञान इंग्रजी माध्यमांतून शिकलेल्या कॉम्रेड्सनी दिले होते. 'रँड कसली रांडच!' इथपर्यंत टीकेची पातळी गेली होती. 'फाउंटनहेड'चा हीरो कसा समाजविघातक असूनही त्याचं उदात्तीकरण केलंय, वगैरेही सांगितले जात असे.

वय वर्षे १७ ते २१ या चार वर्षांच्या काळात मार्क्सिस्ट-लेनिनिस्ट विचार, डायलेक्टिकल मटेरिअलिझम, व्हॉट इझ टु बी डन?, रेड आय़ ओव्हर चायना, गॉर्कीच्या कादंबऱ्या : मदर, चाइल्डहूड ट्रिलॉजी, रशियन लेखकांपैकी तोलस्तोय, दोस्तोवस्की वाचून झालेले. ज्येष्ठ तवारिश्श बंधूंचा आम्ही ऑर्वेल, कोस्लर, रँड वाचायला तसा विरोधच होता. आणि डाव्या विचारसरणीच्या एकतर्फी धुवाँधार चर्चांमध्ये ज्येष्ठांची श्रवणभक्ती करणे, हाच मुख्य भाग होता. त्यांना आडवं गेलेलं तसं चालत नसे. चिमण्या संघटनेतल्या पॉलिटब्युरोत ज्येष्ठ-कनिष्ठ उतरंडीचा देव्हारा व्यवस्थित सांभाळला जात असे. नेते म्हणजे जवळपास हाय अल्टारवरले धर्मगुरुच होते.

पहिला वाद झडला तो मी आस्वली नावाच्या गावात जाऊन आठवड्याचे तीन दिवस रहायला सुरुवात केल्यानंतर. 'ग्रामीण विकास' या नव्या विषयाला विद्यापीठात सुरुवात झालेली. तेव्हा पहिलं शिबिर घोलवडजवळच्या या गावात झालेलं. विद्यापीठाने सुरू केलेली एक योजना होती - 'कॉन्करंट स्टडी सर्विस स्कीम'. या स्कीममधून तिथे काही तरुण तिथे राहत होते. आठ दिवसांच्या शिबिरांतून एवढं कळलं की या गावाबद्दल, वारल्यांबद्दल तसं आपल्याला काहीच कळलेलं नाही. गोदाताई परुळेकरांची ही कर्मभूमी. इथे आपणही रहावं, काही शिकावं, पहावं; त्याबरोबरच कॉलेजचा अभ्यास काय होतच राहील, असा विचार होता. मी निर्णय घेतला होता. आपला प्रत्येक निर्णय कुणालातरी विचारून घ्यावा, कुणाची परवानगी काढावी; ही माझी वृत्तीच नव्हती. आईवडीलही स्वतंत्र मताचेच पुरस्कर्ते होते. पण चिमण्या संघटनेच्या इवल्या पॉलिटब्युरोची मात्र त्यांच्याशी विचारविमर्श (पक्षी: त्यांच्या मार्गदर्शनानुसार सर्वांनी वागावे), अशी इच्छा असे. माझ्या हे गावीच नव्हते. मला जे करायचे ते मी करत राहिले. त्यानंतर मी माझा वेळ कसा वाया घालवते, वगैरे अनेकदा ऐकवून झाले होते. पण मी जन्मदत्त स्वातंत्र्य नेहमीच जपत आले होते. म्हटलं, जा रे!

त्यानंतर १९८० साली प्रौढ साक्षरता कार्यक्रमात मी भाग घेतल्यानंतर दुसरा वादाचा टप्पा आला. वीस वर्षांची होते मी तेव्हा. हे सगळे बूर्झ्वा विचारसरणीतून जन्मलेले कार्यक्रम आहेत आणि आपण त्यात भाग घेणं चूक आहे वगैरे. मी सांगितलेलं... मी चाळीत राहिलेय. तिथले लोक काय कसे असतात, ते मला माहीत आहे. आपण सर्वहारांबद्दल बोलतो, लुम्पेनायझेशन झालेल्या वर्गाबद्दल बोलतो, गरिबांबद्दल बोलतो; त्यांच्याबद्दल जवळून जाणून घ्यायची, ही एक संधी आहे मला. त्या प्रक्रियेत त्यातल्या काहींना अक्षरओळख देता आली तर त्यात वाईट काय आहे? कॉलेजपण बूर्झ्वा आहे, कॉलेजच्या इलेक्शन्सपण बूर्झ्वा आहेत- ते सगळं सोडून देताय का तुम्ही? तरीही त्यांनी निकराचा विरोध केला. टोमणेही चालत. शेवटी विद्यापीठ निवडणुकांच्या संदर्भात काहीतरी प्रचंडच वाद झाला. मी आणि धनंजय एकीकडे आणि पॉलिटब्युरो म्हणजे संघटनेची एक्झिक्युटिव कौन्सिल एकीकडे असं कट्टर भांडणच होतं ते. त्यानंतर आम्ही त्या संघटनेवर खाटकन् पूर्णविराम ठेवला.

सुरुवातीला मी यातून बाजूला झाले तेव्हा विचारसरणीपासून दूर गेले नव्हते. एकाच वेळी पोथीनिष्ठ आणि तरीही मूल्यांबाबत खोटेपणा करणाऱ्या माणसांपासून दूर गेले होते. त्यानंतरची पहिली नोकरी लागली तेव्हा अखेर 'अॅटलस श्रग्ड' हातात पडलं. तोवर कॉम्रेड कंपनीचा इतका विरोध का होता, हे जाणून घेण्यासाठी तरी आय़न रँडची पुस्तकं वाचायलाच हवीत, असं मनाने घेतलं होतं. अॅटलस श्रग्ड वाचून पूर्ण केलं आणि जाणवलं की बहुत काळ वाया घालवला आपण. तेव्हा पहिल्यांदा वाटलं की ही कादंबरी मराठीत यायला हवी. मीच करीन. मग रांगेने द फाउंटनहेड, वी द लिव्हिंग, अँथम, रोमॅन्टिक मॅनिफेस्टो, वर्च्यू ऑफ सेल्फिशनेस, कॅपिटॅलिझम - ऍन अननोन आयडियल; फ्लोरा फाउंटनच्या चौकातून सेकंड हॅन्ड पुस्तकांच्या ठेल्यांवरून विकत घेऊन वाचून काढली.

प्रथम वाचलं ते 'अॅटलस श्रग्ड'. त्यातल्या डॅग्नी टॅगार्ट, फ्रान्सिस्को, हेन्ऱी, जॉन गाल्ट, प्रोफेसर अॅक्स्टन यांच्या संवादातून व्यक्त झालेल्या आयन रँडच्या मूल्यविचाराने मनावर कब्जा केला. अर्थकारण-तत्त्वज्ञानापेक्षाही त्यातील वैयक्तिक नीतिमूल्यांच्या विचाराने मनात नकळत जमून असलेली अनेक जळमटे झाडून निघाली.

सगळ्यात महत्त्वाची भूमिका तिच्या लेखनाने माझ्या बाबतीत पार पाडली, ती म्हणजे- ‘लोक’ ही काहीतरी गोंडस, सदासर्वदा शिरसावंद्य म्हणून घ्यावी अशी चीज आहे, हे जे गृहीत धरलं जात होतं; त्याचं निराकरण झालं. प्रौढ साक्षरतेच्या वर्गासाठी झोपडपट्टीत फिरताना असो की आस्वलीला वारल्यांमधे फिरताना असो की गरीब मध्यमवर्गातल्या माझ्या चाळीत असो - लोक म्हणजे काही एकजिनसी प्रेम करण्यासारखी गोष्ट नाही हे कळलं. व्यक्ती म्हणून जे अगदी हिणकस असतात; मूल्यहीन असतात; आळशी, विकृत, मत्सरी, छळवादी, बुरसट वगैरे असतात; ते सगळे लोक लोकसमूहाचा भाग झाल्यानंतर सर्वहारा म्हणून एकदम सत्ता गाजवण्याच्या किंवा सारी साधनसंपत्ती मालकीची करण्याच्या लायकीचे कसे काय होतील; हा एक प्रश्न मनात सतत हलकेच गुरगुरत असायचा. डॉमिनिक फ्रँकनच्या तोंडी एक संवाद आहे - तो त्या काळात मला झटकन् भिडला होता.

“कसंय ना- आपली एकंदर मानवजातीबद्दलची कल्पनासुद्धा फार विचित्र आहे. आपण मानवजातीबद्दल बोलतो तेव्हा आपण एक धूसर, उदात्त चित्र मनात ठेवल्यासारखं बोलतो... काहीतरी गंभीर, भव्य कल्पना असते आपली. पण खरं म्हणजे आपल्याला माहीत असलेली मानवजात म्हणजे आपल्याला रोजच्या रोज भेटणारे लोक असतात. बघा त्यांच्याकडे. त्यांच्यापैकी कुणाबद्दल तरी काहीतरी गंभीर उदात्त भावना वाटते आपल्याला? हातगाडीवरच्या मालासाठी घासाघीस, भांडणं करणाऱ्या बायका; भिंतींवर काहीतरी घाणेरडं चितारून ठेवणारी नादान कार्टी; बेवडेबाजीप्रवीण लब्धप्रतिष्ठित किंवा त्यांचे आध्यात्मिक भाईबंद. हे खरंय की जेव्हा लोक थोडे दुःखात असतात तेव्हा त्यांच्याबद्दल थोडातरी आदर वाटू शकतो. काहीतरी आदर वाटण्यासारखं असतं त्यांच्यात. पण जेव्हा ते आनंदानं मौजमजा करीत असतात, तेव्हा पाहिलं तर?... तेव्हा त्यांचं खरं स्वरूप कळतं आपल्याला. स्वतःचा कष्ट करून कमावलेला पैसाही ते कुठल्यातरी फालतू करमणुकीवर ओततात आणि अतोनात पैसा असलेलेही काय करतात? सारं जग त्यांना खुलं असतं, पण ते जीव रमवण्यासाठी काय निवडतात? जरा बऱ्या दर्जाच्या गुत्त्यात पडतात एवढंच. ही घ्या तुमची मानवजात. मला दुरूनदेखील हात नाही लावायचा असल्या मानवजातीला.”

खरेच होते. समाजात मिसळून समाज पाहण्याच्या त्या दिवसांत लोकांमधल्या बहुतांश व्यक्तींबद्दल घृणाच अधिक उत्पन्न होत होती. झोपडपट्टीत फिरताना स्त्रीबद्दल अतिशय घाणेरडं बोलणारे लोक, आपापसांत गलिच्छ शिव्या देत बोलणारे भांडणारे लोक, दलित साहित्याच्या वाचनातून दिसणारे त्या त्या लेखकांना येणारे त्यांच्या आणि बाहेरच्या समाजातील लोकांचे विषण्ण करणारे अनुभव, अगदी वारली समाजातही गलिच्छ मनोवृत्तीची माणसे होतीच; शिवाय आपण आहे त्या परिस्थितीतून बाहेर येण्यासाठी काही प्रयत्न करावा असे वाटणाऱ्या व्यक्तींची तर प्रचंड वानवा होती. जे हलकट नव्हते ते निर्बुद्ध होते. नाहीच! लोकांत मिसळून काही काम करून पाहिलं तेव्हा माझ्या मनातला हा सरसहा पोथीनिष्ठ आदर मावळत गेलेलाच.

आणि हेही पाहत होते की माझे कॉम्रेड्स, विद्यार्थी संघटनेच्या पलीकडचे लोक हे पाहत नव्हते आणि पोथ्यांच्या पलीकडलं वाचतही नव्हते. खरं तर या चळवळींतल्या लोकांच्या वृत्ती-प्रवृत्ती, त्यांच्या नैतिकतेच्या कल्पनाही प्रश्न पाडत होत्या.

जॉन गाल्टच्या सुप्रसिद्ध भाषणाबरोबरच 'अॅटलस श्रग्ड'मधलं फ्रान्सिस्को डँकोनियाचं पैसा हे साऱ्या दुष्प्रवृत्तींचं मूळ आहे का?, यावरचं भाषणही मला खूप प्रभावित करून गेलं. किंबहुना डोक्यात चढलेल्या पैशाच्या धिक्कारावरचा उताराच मिळाला त्यातून. ते भाषण वाचण्यासारखं आहे. हॉवर्ड रॉर्कचा स्वतःच्या निष्ठेसाठी संघर्ष, हेन्री रिअर्डन, डॅग्नी टॅगार्ट यांचा संघर्ष यांची जातकुळी माझ्या मनात उभ्या राहणाऱ्या संघर्षाला फार जवळची वाटू लागली. त्यांच्या मूल्यांची झिरपणं मनात होत गेली. 'तुम्ही हे कशावरून सांगू शकता?, तुम्ही हे कशावरून ठरवता?, तू कोण सांगणारी?', या प्रश्नांना तर प्रत्येक निर्णयक्षम माणसाला सामोरं जावं लागत असेल आणि त्यात उभ्या राहणाऱ्या संघर्षाला साम्यवाद, समाजवाद हे उत्तर निश्चितच नाही; हे तसं झटकन स्पष्ट होत गेलं वाचता वाचता आणि त्याच्याशी ताडून भोवतीचं जग पाहता पाहता.

माझ्या मनातल्या व्यक्तिनिष्ठ मूल्यविचाराला बळ देणारे ते सारे लेखन होते. मार्क्सवादी विचारांना, चळवळीला माझ्या मनातून पूर्णविराम मिळाला. त्या विचारांपासून बाजूला पडल्याचा थोडासा अपराधगंड होता तो बाजूला पडला. मला आठवतंय, त्या दिवसांत एखादी नवीन वस्तू, नवीन कपडे घेतले तरीही अपराधी वाटायला लावणारी संघटनात्मक परिस्थिती होती, पण बंगाली सुती साड्या नवीन घेतल्या तर मात्र त्याचं स्वागत होत असे किंवा सुती कुडते घेतले तर ते युनिफॉर्ममध्ये बसत असे. आयन रँडच्या 'वी द लिविंग'मध्ये तीच परिस्थिती वाचायला मिळाली तेव्हा एकदम जिगसॉ पझल जुळल्यासारखं वाटलं. किरा, आन्द्रेईच्या व्यक्तिमत्त्वांनी मनावर खोल परिणाम केला. अन्यायाविरुद्धचा संताप, सत्याची चाड, स्वत्वाची जाणीव, अहंकार आणि स्वार्थ हे महत्त्वाचे मानवी गुण आहेत याची जाण, अशी मूल्ये तर स्वभावतःच होती. त्या मूल्यांचा पूर्ण जाणिवेनिशी आदर करायला आय़न रँडच्या लेखनातून शिकता आलं.

त्याच पाठोपाठ ऑरवेलचं 1984 आणि अॅनिमल फार्म वाचलं. पण या दोन्हीमधल्या काहीशा अतिशयोक्त किंवा उपहासात्मक शैलीपेक्षाही आर्थर कोस्लरची 'डार्कनेस ऍट नून' डोळे अधिकच उघडून गेली. साम्यवादाचा चष्मा अखेर उतरला. खांद्यावरचा मार्क्स आणि डोक्यावरची रशियन क्रांती, चिनी क्रांती खाली उतरून बासनात बसली.

पण तरीही विद्यार्थीजीवनात चळवळ आयुष्यात आली ते चांगलंच झालं. खूप अनुभव मिळाला. विविधांगी वाचन झालं. कधीच ज्या परिस्थितीशी, अनुभवांशी गाठ पडली नसती अशी परिस्थिती पाहायला मिळाली.

चळवळीत शिरणाऱ्या व्यक्ती आजूबाजूच्या परिस्थितीने अस्वस्थ असतात. काही उत्तरं हवीशी वाटतात, ती शोधावीशी वाटतात. ती चाकोरीतल्या जगण्यातून मिळणार नसतात. चाकोरीबाहेरचं जगण्यासाठी अनेक पर्याय आहेत. आपली आसक्ती, पॅशन काय?, हे शोधून काढून एकट्याने वाटचाल करणे हा एक पर्याय आणि सामूहिक कृतीची वाटचाल करणे हा दुसरा. पहिला पर्याय पहिल्यापासून करता आला तर फारच छान. पण सामूहिक वाटचालीतले व्यक्तित्व गिळून टाकणारे धोके टाळता आले तर तीही खूप काहीतरी शिकवून जातेच.

कोणत्याही प्रकारे व्यक्तिमत्त्व संपन्न होणे, बुद्धीत भर पडणे, विश्लेषक प्रज्ञा घडत जाणे हे मला महत्त्वाचे वाटते. ते चळवळीतल्या दिवसांतही सिद्ध होत राहिले आणि चळवळ सोडतानाही आणि सोडल्यानंतरही. खंत वाटावी असं काही वाईट, चळवळीत पडल्यानेही झालं नाही आणि सोडल्यानेही झालं नाही एवढं खरं.

एक मात्र नक्की. त्या दिवसांत ज्यांच्या-ज्यांच्याशी मैत्री झाली होती त्यांच्याशी पुन्हा कधीच मैत्री राहिली नाही. सारे स्वच्छपणे पुसूनच गेले. कुणाचा द्वेष वाटावा इतकेही संबंध राहिले नाहीत. अशी त्या एकूणच चळवळीतून मी स्वच्छपणे मुक्त झाले. पुन्हा कुणाचाही झेंडा किंवा अजेंडा खांद्यावर न घेण्यासाठीच.