बिटकॉईन

मन यांच्या बिट कॉईन वरील प्रतिसादावर हे उत्तर लिहित आहे, प्रतिसाद जरा मोठा झाल्यामुळे एक लेखच पाडला.

डिस्क्लेमरः मी या पैकी कुठल्याही विषयाचा तज्ञ नाही. त्यामुळे थोडे मीठ भुरभुरून प्रतिसाद घ्या.

बिटकॉइन ला एकदम ईतका एक्स्चेंज रेट कसा काय मिळू लागला आणि बिटकॉईन कसे चालते हे दोन वेगवेगळे प्रश्न आहेत.

१. ईतका एक्स्चेंज रेट कसा काय मिळू लागला:
सर्वात सोपे उत्तरः मागणी तसा पुरवठा. एका बिट कॉईन ला बाराशे डॉलर(खरतर आज नऊशे बहात्तर) मिळतात कारण की तसे पैसे देणारा कुणीतरी तयार आहे. बस्स ईतकेच. त्यात बिट कॉईनचे असे काही नाविन्य नाही. त्याच्या जागी झपाटलेल्या मधले स्वप्नील जोशी सारखे दिसणारे बाहुले जरी असते आणि लोकांनी त्याला तितके पैसे दिले असते तर ती एक वॅल्युएबल कमोडिटी ठरली असती.

असे सगळे सांगितल्यावर (शुद्ध मराठीतः हॅविंग सेड दॅट), बिट कॉईन ज्या प्रकारे बनवले गेले आहे, त्यामुळे त्याची लोक प्रियता वाढत आहे. कारण की, तुम्ही क्षणार्धात एका जागेवरून दुसर्या जागेवर भरपूर पैसे पाठवू शकता (डीजिटल करन्सी). मध्यंतरी कुणीतरी १०० मिलियन डॉलर पाठवले होते. म्हणजे रेमीट टू ईंडिया सारखी कटकट नाही (अर्थात सोर्स आणि डेस्टिनेशन मध्ये लोकल करन्सीत कन्वर्जन करणारा कुणीतरी पाहीजे जो की माझ्या माहीती प्रमाणे भारतात अजून तरी नाही). थोडेफार हवाला सारखच म्हणता येईल. याशिवाय, थेरॉटिकली सर्व ट्रान्स्फर्स अनामिक असतात. म्हणजे कुणाला काहीही कळायचा मार्ग नाही.

साधारणतः चलन असे तयार होते की तुमच्या देशाची ट्रेझरी बॉन्ड्स छापते, ते बॉन्ड्स मध्यवर्ती बॅन्केत गहाण टाकते, त्या बदल्यात बॅन्क पैसे छापून सरकार ला देते. सरकार अनेक कल्याणकारी योजनांमध्ये ते पैसे जनतेला उधार देते: जसे की धडाडीचे उद्योजक, शेतकरी, पायाभूत सुविधा ई. ई.. अशाप्रकारे देशाचे आर्थिक दळण वळण चालू होते. पुढे ते उद्योजक नवीन कारखाने काढून लोकांना नोकर्या देतात. पैसा सर्क्युलेट होतो. पुढे जेव्हा उद्योजक नफा कमावतात ते सरकारला त्यांचा पैसा परत करतात. ट्रेझरी ते पैसे बॅन्केला परत करून बॉन्ड्स सोडवून आणते. अशा प्रकारे चक्र पूर्ण होते. यातून काहीच आस्तित्वात नसलेल्या ठिकाणातून खरीखुरी वॅल्यु तयार होते (जसे की शेतकर्यानी पिकवलेले पीक, तयार झालेली उत्पादने, मिळालेले रोजगार ई ई).
(पुन्हा एकदा, मी अर्थ शास्त्राशी काही एक संबन्ध नसलेला माणूस आहे. हे केवळ ईकडच्या तिकडच्या माहीती वर आधारित आहे आणि खूप वर वरचे आहे. बाकी कुणाला अधिक माहीती असल्या मला अवश्य दुरुस्त करावे आणि भर घालावी)

या सर्वात खर पाहील तर छापलेल्या पैशाला शुन्य किंम्मत असते. त्या पैशाची किम्मत तितकीच जितकी जनता त्यावर विश्वास ठेवते. पण जनता विश्वास ठेवते कारण की त्यांचा सरकार वर विश्वास असतो. सरकार या बाबतीत ही काळजी घेते:
अ. चलनाला एक विशिष्ट किम्मत असेल (माझ्या मते प्र्त्येक नोटेवर "मै धारक को क्ष पैसे अदा करने का वचन देता हू" हे त्या साठीच लिहिलेल असते)
ब. सरकार दुसरे कुणीतरी बनावट नोटा काढून जनतेला फसवणार नाही (इन्फ्लेशन वाढवणार नाही याची काळजी घेते)

२. बिटकॉईन कसे चालते
आता कल्पना करा की सरकार ऐवजी, तुम्ही आम्ही आपले आपणच एक चलन तयार करायचे ठरवले तर आपल्याला, सरकार ज्या ज्या गोष्टींची काळजी घेते त्यांची काळजी घ्यावी लागेल.

अ. सर्व प्रथम कीती नोटा आणि कशा छापायाच्या?
सरकार हा प्रश्न बॉन्ड्स तयार करून आणि गहाण टाकून सोडवते. बिट कॉईन मध्ये एक "प्रूफ ऑफ वर्क" म्हणून एक अत्यंत कूल कॉन्स्पेट वापरली गेली आहे ज्याने की हा "मिंटींग" चा प्रश्न सोडवला गेला आहे. ही एक क्रिप्टॉग्रॉफी मधील हॅशींग ही बेसिक कॉन्सेप्ट वापरून तयार केलेली कल्पना आहे. यामुळे, एका विशिष्ठ गतीनी नवीन बिट कॉइन्स "छापले" जातात. या छापण्यात तुम्ही पण सामील होऊ शकता. तुमच्या नशीबावर पुढचा छापला जाणारा बिटकॉईन हा तुमच्या संगणकावर सुद्धा छापला जाऊ शकतो आणि तो तुमचा होऊ शकतो.

समजा खूप लोक त्यांचे संगणक घेऊन आले तर ती विशिष्ठ गती कायम ठेवण्या साठी अल्गोरिदम्स अवघड केले जातात. जर लोक सोडून गेले तर ते सोपे केले जातात. एकंदर "नोटा छापण्याचा" वेग कायम ठेवला जातो. "प्रूफ ऑफ वर्क" ही काही नवीन संज्ञा नाही. याधीही हॅश्कॅश ई ई मध्ये स्पॅमीग रोखण्यासाठी ही वापरली गेलेली आहे. किती नोटा छापायाच्या ते बिट कॉईन तयार करणार्या माणसाने आधीच ठरवून ठेवले आहे. ही संख्या २१ मिलियन ईतकी फिक्सड आहे. या संख्येला खरतर काहीही अर्थ नाही. त्याच्या जागी १०० मिलियन असते तरीही काहीही फरक पडला नसता.

ब. आता नोटा तर छापल्या, पण त्यात ट्रान्झॅक्शन्स कशी करायाची?
सर्व साधारणतः हा प्रश्न तुमच्या नोटांच्या मुर्त स्वरूपाने सोडवला जातो. तुम्ही दुकान दारा कडून एखदी गोष्ट घेतली की तुम्ही त्याला त्या नोटा देता. यात दोन गोष्टी आपोआप होतात.

1. असा व्यवहार खरोखरच झालेला आहे याचे प्रूफ. दुकानदार पटकन त्या नोटा काढून दाखवू शकतो आणि तुमच्या कडे त्या नोटा नसल्यांमुळे तुम्ही त्या हस्तांतरीत केलेल्या आहेत हे कळून येते. थोड्क्यात "पझेशन ऑफ करन्सी" इज मोअर दॅन एनफ टू प्रूव वॅलिडिटी ऑफ बिझनेस. पण हा नियम आपल्या नवीन करन्सीला लागू होत नाही. डिजिटल असल्यामुळे, एका माणसा कडून दुसर्या माणसा कडे पैसे गेले तरी पहिल्या कडे त्याची एक कॉपी राहतेच. पहीला माणूस सरळ सरळ हात वर करू शकतो की असा व्यवहार झालाच नव्हता.
2. पैसे एकदा खर्च केले की ते केलेच. तुम्ही पुन्हा पुन्हा तेच पैसे खर्च करू शकत नाही कारण ते हस्तांतरीत केले जातात. पण डिजिटल मध्ये तुम्ही तेच तेच पैसे पुन्हा पुन्हा खर्च करू शकता.

या दोन्ही अडचणी बिट कॉईन मध्ये जगभरातले तुमच्या आमच्या सारख्यांचे संगणक भाग घेऊन सोडवतात. थोडक्यात सांगायच तर ते प्रत्येक व्यवहाराची एन्ट्री एका बुकात करतात की जे पाहून कुणीही सांगू शकत की:
हा व्यवहार झाला होता का? आणि
मी खर्च करत असलेले बिट कॉईन माझेच आहेत की मी ते आधीच खर्च केलेले आहेत?.

आत्ता तुम्ही म्हणाल की जर तुमच्या आमच्या सारख्यांचे संगणक हे बूक मेन्टेन करतात तर मग कुणीही त्या काहीही लिहू शकत. या वेळी अ‍ॅडव्हान्स्ड डिस्ट्रिबुटेड अल्गोरिदम्स आणि वर उल्लेखलेली "प्रूफ ऑफ वर्क" ही संज्ञा कामाला येते. या दोन्ही वापरून गणितानी हे प्रूव करता येते की असे करणे अशक्य आहे (नॉर्मल कंडिशन्स मध्ये).

बिटकॉईन, २००९ मध्ये "सातोशी नाकामोटो" नावाच्या माणसाने तयार केली. सुरुवातीला फक्त त्याचाच संगणक बिट कॉईन तयार करत होता. त्यावेळी बिटकॉईन ला शुन्य किम्मत होती कारण की लोकांचा विश्वास नव्हता. हळू हळू त्यामागचे गणित संशोधकांनी तपासले, नवीन नवीन लोक अजून अजून बिट कॉईन तयार करण्या साठी त्यांचे संगणक वापरू लागलीत. मग खरे खरे व्यवहार बिट कॉईन वापरून होऊ लागले (मी तुला ५ बिटकॉईन च्या बदल्यात ही सर्व्हीस देतो, किंवा ही वस्तू ५ बिट्कॉईनला देतो). म्हणजेच या चलनावर लोकांचा विश्वास बसू लागला. वर म्हणल्या प्रमाणे चलनाची खरी किम्मत ते वापरणार्या लोकांवर अवलंबून असते. लोक "खरे" डॉलर्स देऊन बिट कॉईन विकत घेऊ लागले. पण बिट कॉईन एका विशीष्ट गतीनी तयार होत असल्याने आणि किती वर वरची मर्यादा असल्याने तुटवडा जाणवू लागला. लोक एका बिटकॉईन ला अधिका अधिक डॉलर्स मोजू लागली. खेळण्यातले चलन अचानक खर्याखुर्या चलनांपेक्षाही अधिक खरे झाले. आणि भाव बाराशे डॉलर्सला टेकला.

"सातोशी नाकामोटो" हा कोण आहे हे कोणालाच माहीती नाही. कोणी म्हणतात की तो हा किंवा तो संगणक शास्त्रज्ञ आहे. कोणी म्हणतात की तो एक माणूस नसून एन एस ए सारखी संस्था आहे. जो कोणी आहे, त्यानी सुरुवातीला काहि मिलियन बिटकॉईन त्याच्या संगणकावर छापले होते. आज त्यांची किम्मत एक बिलियन अमेरिकन डॉलर्स पेक्षा ज्यास्त आहे. काहीही अंगमेहनत न करता (बिल गेट्स किंवा मार्क झुकर्बर्ग यांच्या पेक्षा ही कमी मेहनत करून) हा माणूस एक बिलिनेअर आहे. आणि जर बिटकॉईनची किम्मत अशीच वाढत राहीली तर तो लवकरच जगातला सर्वात श्रीमंत व्यक्ती होईल. २०१० पासून त्याच्याकडून कुणीही ऐकलेले नाही. त्याची सर्वात शेवटची ईमेल २०१० मध्ये आली होती.

येणारा काळ रोमांचकारी असणार आहे, तेव्हा काय होणार आहे ते कुणालाच माहीत नाही, कल्पना सुद्धा करता येणार नाही ईतके बदल होणार आहेत.

साफ चूक .. तो काळ ऑलरेडी आलेला आहे. आपण सद्ध्या भविष्यात जगत आहोत.

एक मिनिट .. अ‍ॅमेझॉनचा रोबोट माझ्या गच्चीत उडतउडत येऊन मी १५ मिनिटांपूर्वी विकत घेतलेले पुस्तक सोडून गेला. ते घेऊन येतो.
मग ते वाचता वाचता मस्त समुद्र किनारी कार चालवणार आहे. पुस्तक वाचता वाचता कार कशी चालवणार म्हणता?
अहो ही काय गूगलची सेल्फ ड्रायव्हींग कार, परवाच घेतली दिवाळिला ... चांगले घसघशीत हजार बिट कॉईन लागले की हो!!