विष्णु नारायण भातखंडे : भारतीय शास्त्रीय संगीताचा शिल्पकार

भारतीय शास्त्रीय संगीताचा इतिहास हजारो वर्षांचा आहे. वैदिक ऋचांपासून ते आजच्या रंगमंचापर्यंत या परंपरेने अनेक टप्पे गाठले आहेत. मात्र या प्रवासात एक गंभीर अडथळा होता — संगीताची लिखित, शास्त्रीय आणि पद्धतशीर मांडणी अभावानेच होती. बहुतेक ज्ञान हे तोंडी परंपरेत गुरुकडून शिष्याकडे जात असे, आणि घराण्यांच्या चौकटीबाहेर ते पोहोचणे कठीण होते. या मर्यादा ओलांडून संगीताला सर्वसामान्यांपर्यंत पद्धतशीर पद्धतीने पोहोचवण्याचे ऐतिहासिक कार्य पं. विष्णुनारायण भातखंड्यांनी केले. आज त्यांची १६५वी जयंती आहे. त्यानिमित्त समस्त हत्ती परिवाराकडून त्यांना विनम्र अभिवादन.

१० ऑगस्ट १८६० रोजी मुंबईत जन्मलेल्या भातखंडे यांचे बालपण सांस्कृतिक वातावरणात गेले. लहानपणीच त्यांना संगीताची आवड लागली. त्यांनी वयाच्या सोळाव्या वर्षी गिटार आणि व्हायोलिनचा सराव सुरू केला, पण पारंपरिक हिंदुस्थानी संगीताविषयीची ओढ अधिकच वाढत गेली. शिक्षणाच्या दृष्टीने त्यांनी कायद्याची पदवी घेतली आणि वकिली व्यवसाय सुरू केला. पण वकिली करत असतानाच संगीताचा अभ्यास, गायन आणि संगीतातील विविध पैलूंची जाण यामध्ये ते अधिकाधिक गुंतले. अखेर त्यांनी वकिलीचा व्यवसाय सोडून पूर्णवेळ संगीतसेवेला वाहून घेतले.

त्या काळात हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीत अनेक घराण्यांत बंदिस्त होते. घराण्यांमध्ये आपापल्या परंपरा, रागदारीतील वैशिष्ट्ये, खास बंदिशी जपल्या जात, पण त्या बाहेर पोहोचवणे टाळले जात असे. संगीतशिक्षण हे गुरु-शिष्य परंपरेत होते, ज्यात लेखी स्वरूपापेक्षा श्रवण आणि अनुकरणावर भर असे. भातखंड्यांनी या परंपरेत मूलभूत बदल घडवून आणला.

त्यांनी संगीतशास्त्राचे अभ्यासपूर्ण संशोधन सुरू केले. देशभर प्रवास करून विविध घराण्यांचे, प्रांतांचे आणि पद्धतींचे अभ्यास त्यांनी केले. ग्वाल्हेर, लखनौ, वाराणसी, जयपूर, मैसूर, दिल्ली अशा संगीतसमृद्ध शहरांमध्ये जाऊन तेथील उस्ताद, पंडित आणि वादक यांच्याशी संवाद साधला. या प्रवासात त्यांनी केवळ हिंदुस्थानीच नव्हे, तर कर्नाटक संगीतातील पद्धतींचाही बारकाईने अभ्यास केला. दोन्ही संगीतातील साम्य-भेद, रागांची मांडणी, तालपद्धती यांचे त्यांनी वैज्ञानिक स्वरूपात विश्लेषण केले.

भातखंड्यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे थाट पद्धतीचे निर्माण. याआधी रागांची वर्गवारी फार सुसंगत नव्हती. भातखंड्यांनी १० प्रमुख थाटांमध्ये रागांचे वर्गीकरण केले, ज्यावरून पुढे अनेक उपरागांची शास्त्रीय ओळख निश्चित झाली. ही पद्धत आज संगीतशिक्षणाचा पाया मानली जाते. त्यांच्या "हिंदुस्थानी संगीत पद्धती" या चार खंडातील ग्रंथसंपदेत १८० हून अधिक रागांचे सविस्तर वर्णन, स्वररचना, आरोह-अवरोह, वादी-समवदी, पकड, आणि संबंधित बंदिशी दिल्या आहेत.

संगीत शिकवण्यासाठी त्यांनी स्वरलिपी पद्धत विकसित केली. त्यांच्या स्वरलिपीत स्वरांसाठी विशिष्ट चिन्हे, मात्रांचे अचूक निर्देश, आणि तालचिन्हांचा वापर करून कोणतीही रचना अचूकपणे नोंदवता आणि पुन्हा सादर करता येऊ लागली. यामुळे संगीतघराण्यांच्या पलीकडे जाऊन रचना व शैली जतन होऊ लागल्या.

१९१६ मध्ये त्यांनी लखनौ येथे मधुर संगीत महाविद्यालय सुरू केले. हे भारतातील पहिले असे ठिकाण होते, जिथे संगीतासाठी पद्धतशीर अभ्यासक्रम, परीक्षापद्धती, प्रमाणपत्रे आणि पदव्या सुरू झाल्या. या उपक्रमामुळे संगीत शिक्षणाला औपचारिक व संस्थात्मक स्वरूप मिळाले. आज भारतभरातील अनेक संगीतसंस्था त्यांच्या पद्धतीवर आधारित आहेत.

भातखंडे हे केवळ संशोधक नव्हते, तर दूरदृष्टीचे शिक्षणतज्ज्ञ होते. ते संगीताकडे केवळ कलात्मक दृष्टीने न पाहता त्याला वैज्ञानिक आणि शास्त्रीय आधार देण्याचा प्रयत्न करत. त्यांनी अनेक ठिकाणी व्याख्याने दिली, संगीतपरिषदांचे आयोजन केले, आणि शास्त्रीय संगीत सर्वसामान्यांच्या कानावर पोहोचवण्याचे प्रयत्न केले.

त्यांच्या आयुष्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांनी परंपरेचा आदर राखत आधुनिकतेची सांगड घातली. घराण्यांच्या शैली त्यांनी नष्ट केल्या नाहीत; उलट त्या जतन करून सर्वांपर्यंत पोहोचवल्या. रागांची पारंपरिक वैशिष्ट्ये त्यांनी कायम ठेवली, पण त्यांची ओळख व शिकण्याची प्रक्रिया सुलभ केली.

आज त्यांच्या कार्याची महत्ता आपण सहज पाहू शकतो. संगीत शिकणारा कोणताही विद्यार्थी ‘थाट पद्धती’ आणि ‘स्वरलिपी’ वापरतो, रागांचे आरोह-अवरोह लिहून ठेवतो, तालांच्या मात्रा मोजतो — हे सर्व भातखंड्यांच्या कार्याचीच फलश्रुती आहे. त्यांच्यामुळेच संगीत घराण्यांच्या कुंपणाबाहेर आले, आणि हजारो-लाखो विद्यार्थ्यांसाठी ते खुले झाले.

त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची भव्य प्रतिमा
भातखंड्यांची तुलना आपण हत्तीशी केली, तर ती केवळ आकाराने नव्हे तर गुणधर्मांनी योग्य ठरेल. हत्ती आपल्या अद्भुत स्मरणशक्तीमुळे, स्थिरतेमुळे आणि शांत पण प्रचंड सामर्थ्यामुळे ओळखला जातो. तसेच भातखंडेही स्थिरचित्त, धीरगंभीर, आणि दीर्घकालीन दृष्टी असलेले होते. हत्ती जंगलात मार्ग बनवतो आणि इतर प्राणी त्या मार्गाने सहज जातात; भातखंड्यांनीही संगीताच्या गुंतागुंतीच्या, झुडपांनी भरलेल्या परंपरेतून स्पष्ट, रुंद मार्ग निर्माण केला, ज्यावरून आज असंख्य विद्यार्थी निर्धास्तपणे चालत आहेत. हत्तीच्या पावलांचे ठसे मोठे आणि खोल असतात, तसेच भातखंड्यांच्या कार्याचे ठसे भारतीय संगीताच्या इतिहासात खोलवर उमटले आहेत.

समारोप
आज त्यांच्या १६५व्या जयंतीनिमित्त, आपण केवळ त्यांचे स्मरण करणे हेच आपले कर्तव्य नाही, तर त्यांच्या पद्धती, तत्त्वज्ञान आणि दृष्टीला आपल्या अभ्यासात, शिकवणीत आणि सादरीकरणात जिवंत ठेवणे हे महत्त्वाचे आहे. पं. विष्णु नारायण भातखंडे यांनी संगीताला जी शास्त्रीयता, सुसूत्रता आणि वैज्ञानिक आधार दिला, ती आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगातही तितकीच उपयुक्त आहे. त्यांचा मार्ग आपल्याला आठवण करून देतो की, एखाद्या क्षेत्राला खरी उंची मिळवून द्यायची असेल, तर त्यात संशोधनाची सखोलता आणि संस्कृतीची जपणूक दोन्हींचा संगम आवश्यक आहे.

पं. विष्णु नारायण भातखंडे यांना समस्त हत्ती परिवाराच्या वतीने विनम्र अभिवादन.