सम्राट अकबर - एक परिशीलन (???) भाग १

सम्राट अकबर हा एक सम्राट आपल्या देशाच्या इतिहासात होऊन गेला. तो सम्राट असल्याने राजाही होता हे कोणीही इतिहासकार किंवा सामान्य माणूसही सहजपणे मान्य करेल. हा दरबारात तख्तावर बसताना सतत नाकासमोर फुल धरून बसत असे (चुकून “सुत धरून” असे लिहिणार होतो). हाताला रग लागली असतानाहि ते नाकासमोर धरूनच तो दरबार्यांशी बोलत असे. हे खरच अचाट म्हणावे असे काम .
अकबर सम्राट असल्याने त्याला राज्यकारभार करण्याची सक्ती नव्हती. त्यामुळे हा विषय ऑप्शनला टाकून तो साहित्य संगीत वगैरे विभागात मनमुराद आपल्या कारभाराचे नमुने दाखवीत असे. त्याने आपल्या पदरी नवरत्ने ठेवली होती. बिरबल नावाच्या बेरकी इसमाबरोबर त्याच्या संवादाचा ग्रंथ जगप्रसिद्ध आहे (त्याकाळी आजच्यासारखी “अकबर युनिवर्सिटी असती तर हा ग्रंथ राज्याशास्त्रावरील पाठ्यपुस्तक म्हणून लागला असता. शिवाय त्याच्यावर कॉमिक्स निघाली असती ते वेगळेच ) . अकबराने कोडे घालावे व बिरबलाने ते सोडवावे असे त्या कलाकृतीचे स्वरूप आहे. येथे या ग्रंथाच्या शैलीशी तुलना सध्याच्या जयपूर गायकीबरोबर करण्याचा मोह होतो. पण मूलतः संगीत व राज्यशास्त्र हे वेगळे विषय असल्याने अशी तुलना गैरलागू ठरते..आपल्याकडे अशी तुलना नेहमीच केली जाते आणि ती प्रत्येक क्षेत्रात केली जाते. का? अशाने आपण आपले बौद्धिक दिवाळे दाखवत नाही का?तुलना केलीच पाहिजे, या अट्टाहासाने आपण काय सिद्ध करायचा प्रयत्न करतो? अस्तु….
त्याच्या दरबारात मौलवी व पंडित होते. पंडित त्याला “महाराज” असे संबोधित. अकबराने दक्षिणेचा रेट वाढवून दिल्यावर ते त्याला राजर्षी म्हणू लागले. पण आपण ब्रम्हर्षी म्हणून ओळखले जावे असे नसते डोहाळे त्यास लागून त्याने एक स्वतःचा नवीन धर्म स्थापन केला. पण हा नवीन जगत्गुरू आपली दक्षिणा बुडवेल या भीतीने मुल्ला व भटजींनी त्याची डाळ शिजू दिली नाही.
अकबराने पदरी तानसेन वगैरे गवयी ठेवले होते, पण संगीत समीक्षक मात्र नाही, त्यामुळे त्याच्या राज्यात संगीत कलेची भरभराट झाली. त्याने कवी ठेवल्याची नोंद आहे पण विडंबनकार ठेवल्याची मात्र नाही हे हि येथे उल्लेखनीयच….
हे झाले अकबराच्या जनरल स्वभाव व शैलीबद्दल. इथे मी फार थोडक्यात आढावा घेतला आहे, याची खेदयुक्त जाणीव आहे. इथे मला लिहायचे आहे ते त्याच्या राज्यकारभाराबद्दल त्यासाठी मी त्याचे १) युद्धकला २) महसुल व्यवस्था ३) न्यायव्यवस्था हे पैलू विचारात घेतले आहेत.
१) युद्धकला - अकबर असंख्य लढाया लढला. काही लढाया त्याचे सरदार लढले तर काही तो स्वतः. त्याच्या उजव्या बाजूला त्याचा सेनापती डाव्याबाजूला एखादा शहजादा व मध्ये हत्तीवर तो स्वतः अशी एकंदर आखणी असे. तो शह्जाद्याला नेहमी आपल्याबरोबर ठेवी याबद्दल विविध मते आहेत. काही इतिहास्कारांच्यामते त्याला युद्धाचा अनुभव मिळावा म्हणून तर काहींच्या मते युद्ध चालू असताना याला डुलकी लागली तर त्याच्यावर लक्ष राहावे म्हणून. इथे अंबारीत बसतानाही तो नाकासमोर फुल धरे का नाही याचा निश्चित पुरावा नाही त्यामुळे हा महत्वाचा प्रश्न अनुत्तरितच राहणार. त्याच्या हत्तीला केंद्रबिंदू धरून एकंदर त्याच्या सैन्याची रचना असे. काही लोक घोड्यांवरून लढाया करीत काही हत्तीवरून. इथे प्रश्न उद्भवतो घोडदळ व गजदळ हे एकमेकांना पूरक अशी पाश्चात्य सिम्फनीसारखी स्वरमेळ राखणारी संवादी युद्धकला पेश करू शकतात का? इथे मात्र अकबराचे यश थोडे दुणावलेले दिसते.
अकबराच्या युद्धकलेबद्दल्च्य सखोल अभ्यासपूर्ण व प्रातिभ विवेचनानंतर पुढील भागात त्याच्या मुलकी कारभार व न्यायव्यवस्था यांच्यासंबंधी अशाच प्रकारे विचार मांडायचा प्रयत्न करणार आहे.