काकस्पर्श ऊर्फ बाजूला बसलेली बाई

बाकीचं ठीक आहे; पण
बायकांना या दिवसांत विश्रांतीची नितांत गरज असते.

हे मी खरं आहे असं समजत होतो. ते चूक आहे का ?
( ह्या दिवसात अशक्तपणा येतो. पोट वगैरे दुखते. काहीवेळेस हिमोग्लोबिन कमी होते असे सारे ऐकले आहे.)
.
.
पपई / खजूर झाल्यानं अंगावरून जास्त जातं...
पपई ही खतरनाक उष्ण असल्यानं स्त्रियांच्या जननेंद्रियाशी संबंधित काहीतरी झोल होतो फ्यामिली डोक्टरच्या अंकात वाचलं.
.
.
सॅनिटरी नॅपकिन्स वाईट. त्यानं कॅन्सर होऊ शकतो. त्याहून मऊ सुती कापडाच्या घड्या वापराव्यात.

नॅपकिन्सला कुनी वाईट वगैरे म्हटलेलं ऐकलं नाही; पण सुती कापडही खरोखर उपयुक्त असतं असं ऐकलं आहे.
खखोस्त्रीजा.

नेपाळमध्ये ही प्रथा अधिक कडकपणे पाळली जाते असं दिसतं. दोन-एक वर्षांपूर्वी एका सोळा वर्षाच्या मुलीचा यामुळे मृत्यूही ओढवला होता.

त्यासंबंधी अलीकडेच गार्डियन आणि अल जझीरात आलेले लेख.

१. हो. कारण सवय. दबक्या आवाजाविषयी खात्री नाही.
२. नाही. तसेही आता ते सुपरस्टोअरमध्ये स्वतः उचलता येतात.
३. गैरलागू.... घरात रोज वगैरे देवपूजा होत नाही.
४. नाही
५. नेहमीच शहरात राहिलो. माझ्या माहेरी सुद्धा वेगळे बसण्याची पद्धत नव्हती. [त्यावर माझ्या वडिलांना काम करायचं नसे म्हणून ती पद्धत नव्हती अशी आईची खवचट कमेंत होती].

अर्थात आमचे घर प्रातिनिधिक नाही.

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?

यावरुन एक गम्मत आठवली...तेव्हा सॅनिटरी पॅड्स असे सरसकट सगळीकडे मिळत नव्हते, फक्त मेडिकल स्टोरस मधेच मिळायचे. घरात आम्ही सगळ्याच बायका, आई आणि ३ मुली. तेव्हा माझी आई एका चिठोर्यावर 'मेडीकल' असा शब्द लिहून वडिलाना द्यायची आणि वडिलच ते घेउन यायचे.
पण यावरुन एक जाणवते कि अगदी पाळी असा शब्द जरी उच्चारला जात नव्हता तरी वडिलानी पॅड्स आणुन द्यायचे ईतपत मोकळेपणा तरी घरात होताच. देव ई. बाबतित काही पाळले जात नव्ह्ते. ते सासरी होते प्रकरण. अर्थात सासु ८५ ची आहे हि पण एक महत्त्वाची बाब आहेच. त्यामुळे समजावणे बिमजावणे ई. च्या भानगडित ना पडता आम्ही बरेचदा आळिमिळी गुपचिळी चा पर्याय स्विकरतो.

१. आहे, कारण टॅबू.
२. नाही.
३. हो, कारण प्रश्नाच्या पुर्वाधातच आहे.
४. नाही.
५. शहर, निमशहर, गामिण भाग - >>शिक्षणाची परंपरा म्हणजे? - नाही.

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?

आईच्या पिढीत पाळी चालु आहे असे न म्हणता, एम्सी चाली आहे किंवा पिरीएड्स चालु आहेत असे भाषांतर हटकून व्हायचे. एकुणच मराठीत जे बोलणे समाजसंमत नव्हते त्याला हा इंग्रजी मुलामा देणे पळवाट आहे की कोशाबाहेर येण्याचा मार्ग यावर मी मत बनवु शकलेलो नाही. मात्र पाळी म्हणजे काय? या माझ्या प्रश्नाला आईने शाळेत (बहुदा ७-८वीत) मला समजेल इतपत व्यवस्थित उत्तर दिले होते.

माझ्या पिढीतल्या मैत्रिणींपैकी काही कॉलेजात हे उघड सांगत तर काही आडून - गंमत म्हणजे त्यातील बहुतांश अमराठी होत्या. काही अपवाद सोडले तर बहुतांश मराठी मुली काहीच बोलत नसत / विषय टाळत वा फिस्सकन हसत.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?

नाही.
मलाही "बाहेर जातोच आहेस तर पॅडही घेऊन हे" अशी आकाशवाणी झाल्यावर बायकोसाठी पॅड्स आणताना संकोच वाटत नाही नी ते मला सांगताना बायकोलाही. मात्र मी पॅड्स मागितल्यावर केमिस्ट थोडा संकोचतो हे खरं! ;)
बायको स्वतःच पॅड आणते तेव्हाही ती संकोचते आहे असे वाटले नाही. तिला कधी विचारले नाही.

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?

माझ्या आईच्या पिढीतील घरातील बायका थोड्या प्रमाणात पाळतात. आजी कडकपणे पाळत असे. बायको देवपूजा/धार्मिक कृत्येच करत नाही, पाळी नसतानाही! त्यामुळे हा प्रश्न उद्भवत नाही. मात्र एका गणेशोत्सवात तिची पाळी असताना आईने "ज्यांच्याकडे जातोय त्यांना सांगु नकोस, पण चल दर्शनाला, काही होत नाही" असा उपदेश केला होता. आता हे पाळणे म्हणावे का नाही माहिती नाही.

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?

माझ्या माहितीत तरी नाही.

५. तुम्ही शहरात राहता की ग्रामीण भागात राहता, तुमच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे की नाही, घरातले लोक किती धार्मिक आहेत, यांमुळे तुमच्या उत्तरांत फरक पडला आहे का?

घरातले लोक किती धार्मिक आहे त्याने फरक पडेलसे वाटते. बाकी ग्रामिण/शहरी, शिक्षित/अशिक्षित यांच्यात फार मोठा फरक नसावा.

बायकांना या दिवसांत विश्रांतीची नितांत गरज असते.

हे मी खरं आहे असं समजत होतो. ते चूक आहे का ?
( ह्या दिवसात अशक्तपणा येतो. पोट वगैरे दुखते. काहीवेळेस हिमोग्लोबिन कमी होते असे सारे ऐकले आहे.)

अर्थातच कल्पना नाही, पण हे पोटदुखी /अशक्तपणा असलाच तर काही तासांचा असतो ४-५ दिवस नक्कीच नसावा असा अंदाज. अर्थात हे ऐसीकर स्त्रियाच सांगु शकतील. शिवाय महिला एरवी किती व्यायाम/शारीरीक श्रम करतात त्यावरही हे अवलंबून आहे ही ऐकीव माहिती. 'ऐसे-डॉक्टर' सांगु शकतील नक्की काय ते

.

पपई / खजूर झाल्यानं अंगावरून जास्त जातं...
पपई ही खतरनाक उष्ण असल्यानं स्त्रियांच्या जननेंद्रियाशी संबंधित काहीतरी झोल होतो फ्यामिली डोक्टरच्या अंकात वाचलं.

पपईतील एका घटकामुळे गर्भाशय आकुंचन पावतं, ते गर्भवती महिलेच्या संभाव्य अपत्याला घातक ठरू शकत.
मात्र स्त्री प्रेगग्नंट नसेल तर पपई खाल्ल्याने काही प्रॉब्लेम होऊ नये असे आमच्या गायनॅकने सांगितल्याचे पुसटसे आठवते आहे.
(बाकी तु सकाळच्या फ्यामिली डॉक्टर बद्दल म्हणत असशील तर मी गप्प बसतो. मला तोंड उचकायचं नाहीये - लाऊ नकोस ;) )

१. आहे, कारण टॅबू.
२. नाही.
३. हो.मी क्वचितच पूजा करतो.रोजची पूजा वडील करतात. पाळीच्या काळात बायको माझ्या वडिलांना म्हणजे तिच्या सासर्यांना सांगते कि आज पूजा करू नका.
४. नाही.
५. शहर, शिक्षणाची परंपरा? म्हणजे? - नाही. घरातील लोक जास्त धार्मिक नाहीत. बायकोच्या माहेरीचे जास्त धार्मिक आहेत. म्हणून बायको हे सर्व पाळत असावी असे वाटते.

->बायकांना या दिवसांत विश्रांतीची नितांत गरज असते.

मी पण हे खरं आहे असं समजत होतो. ते चूक आहे का ? माझ्या बायकोला तर पहिले दोन दिवस कम्बर दुखीचा खुप त्रास होतो.

"एकीची चालू झाल्याचं कळलं की लगेच दुसरीची चालू होतेच होते..."
"न्हाले कि पाळी लवकर येते"
->हे मी पण बायकोकडुन ऐकले आहे.

पाळीला बायका "अडचण" ह शब्द सर्रास वापरतात असा अनुभव आहे. "अडचण आहे" असे म्हणाले की एखाद्या ठिकाणी जायचे नसेल तर कोणी काहि बोलत नाही.

शिक्षणाची परंपरा: घरातली तुमच्या आधीची पिढी शिकलेली आहे की तुमची पिढी पहिलीच शिकलेली... असा विचारण्याचा उद्देश.

विश्रांतीच्या गरजेबद्दलः हे व्यक्तीव्यक्तीनुसार निराळं असतं. पण एखाददोन तासांची पोटदुखी/कंबरदुखी वगळता इतर काहीच त्रास होत असल्याचं सहसा ऐकू येत नाही.

१. होती आता नाही
२. नाही
३. देव गुंडाळुन कपाटात ठेवलेत
४. नाही
५. शहरात राहते. माझ्या शिकण्याने+कमवण्याने घरात फरक पडला (अशी माझी मीच समजुत करुन घेतलीय ;-))

विश्रांतीच्या गरजेबद्दलः हे व्यक्तीव्यक्तीनुसार निराळं असतं. पण एखाददोन तासांची पोटदुखी/ कंबरदुखी वगळता इतर काहीच त्रास होत असल्याचं सहसा ऐकू येत नाही >> मला वयाच्या २६व्या वर्षीपासून पहील्या दिवशी सिवीअर क्रेम्प्स चालू झाले. बेशुद्ध पडणे, उलट्या, पोट-मांड्या जबरदस्त दुखणे. its like attack. पेनकिलर घ्यावे लागायचे. नेहमीच व्हायच असं नाही पण पाळीच्या आधी किँवा चालु झाल्यावर थोड काही हेक्टीक केल तर व्हायचे. बहुतेक तेव्हा माझ वजन खूप कमी असल्याने होत असेल. आता वाढलय, तरीही रिस्क नको म्हणुन मी पहील्या दिवशी झोपुनच असते.

समांतर दुवे:
दुवा१
दुवा२

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
- पद्धत आहे. "तिला आज नाही करायचीय पूजा", "आज ती बाजूला बसलीय", "अडचण" इत्यादी. माझी आई असे काहीही शब्दप्रयोग वापरत नसे, त्यामुळे सासूने वापरले की मला सुरुवातीला समजायचंच नाही. नंतर कळू लागलं.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?
- अगदीच नाही

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?
- नॉर्मल कन्डिशन्समधे कदाचित पाळल्या गेल्या असत्या कदाचित सगळ्या प्रथा, पण मी सगळं जाणीवपूर्वक सोडून दिल्यापासून माझ्यापुरत्या तरी बंद आहेत.
पण जवळच्या बर्‍याच घरांमधे अमकी ढमकी पूजा आहे, आणि एकच सुवासिनी घरात आहे म्ह्णून तिने नाही नाही त्या सगळ्या प्रकारच्या गोळ्या घेऊन पाळी पुढे ढकलावी, त्यासाठी तब्येतीवर कितीही वाईट परीणाम झाले तरी ते करावं अशी अपेक्षा असलेले लोक पाहीले आहेत. आणि सगळ्यात फ्रस्ट्रेटिंग गोष्ट ही असते की ज्या मुलीला हे करावं लागतं, तिलाही यात आक्षेपार्ह काहीही वाटत नसतं :(

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
- नाही

५. तुम्ही शहरात राहता की ग्रामीण भागात राहता, तुमच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे की नाही, घरातले लोक किती धार्मिक आहेत, यांमुळे तुमच्या उत्तरांत फरक पडला आहे का?
- अतीशय हुशार, व्यवस्थीत उच्च (अगदी विज्ञानशी संबंधित विषयात वगैरे) शिक्षण घेतलेल्या बायका आणि पुरुषांना सगळ्या प्रथा आपापल्या सोयीनुसार वापरताना पाहीलेलं आहे. त्यामुळे शिक्षणाचा/शहरात राहील्याचा काही संबंध असावा असं वाटत नाही. देवधर्म, प्रथा यांची भीती सगळ्यांच्याच मनात इतकी खोलवर रुजलेली आहे की त्यापुढे तर्कशास्त्राचे घोडे नाचवणार्‍यांना फक्त - "तुला काय कळतंय", "उगाच रिस्क नको" असं सांगून गप्प बसवलं जातं.

पण हा "टॅबू" हळूहळू नष्ट होइल असं वाटतंय. आज जी मुलं मुली शाळेत आहेत, त्यांना या सर्व गोष्टींबद्दल पुरेसं लैंगिक शिक्षण दिलं जातंय (स्वतः वाचलंय इ.१०वीच्या विज्ञानाच्या पुस्तकात). मे बी पुर्वी ज्या गोष्टी गुपचुप हळूच फक्त मुलींनाच सांगितल्या जायच्या, त्या आता रीतसर पाठ्यपुस्तकांमधेच आल्याने शाळेत शिक्षकांना तरी उघड बोलणं कंपल्सरी झालंय. त्यामुळे ही परिस्थीती बदलेल पुढच्या पिढ्यांमधे अशी आशा आहे.

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
उत्तर :- हो आहे. माझ्या शिवाय आणखी कोणाला हे कळु नये म्हणुन.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?
उत्तर : सुरवातिला वाटायचा, आता नाही.

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?
उत्तर:- मी एकटिच पाळते ( कारण माहेराहुन तसेच धडे मिळालेत) सासरी जास्त धार्मिक पणा नाही. त्या मुळे तिकडुन फार काही बोलले जात नाही.

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
उत्तर : हो . गोड्धोड केल जात.

या दिवसांत बायकांच्या शरीराचं तपमान वाढलेलं असतं. म्हणून तुळशीला पाणी घालू नये. झाड नक्की करपून जातं."
उत्तर : पाणि घातल्याने झाड करपत नाही

"बायकांना या दिवसांत विश्रांतीची नितांत गरज असते." : हे त्या स्त्रीच्या शरिरावर कि॑वा तिला त्या दिवसा॑त होण्या-या त्रासावर अवल॑बुन आहे.

"नि मुद्दामहून विषाची परीक्षा पाहायला जावं कशाला?" : काही गोष्टित मि हे करुन बघितल आहे.

"एकीची चालू झाल्याचं कळलं की लगेच दुसरीची चालू होतेच होते...":- या बाबतित अजुन काही ऐकल आहे आणी त्या वर विश्वासही आहे. कारण वर म्हणल्या प्रमाणे काही गोष्टी मी मुद्दमुन करुन बघितल्या आहेत आणी त्या अनुभवल्याही आहेत . उदा लवकर पाळी हवी असल्यास त्या बाईच्या शेजारी जाउन बसणे, त्या बाईकडुन टाळी घेणे, उशिरा हवी असल्यास तुळशित सुपारी खोचुन ठेवणे, पाळी चालु असलेल्या बाईच्या जवळ न जाणे ई.

"पपई / खजूर झाल्यानं अंगावरून जास्त जातं..." : या दिवसात शरिरातिल उष्णता खुप वाढलेलि असते. हे दोन्हि पदार्थ उष्ण्ता वाढवणारे असल्यान शरिराच तापमान अजुन वाढुन त्रास होत असावा ( खर तर हे पण प्रत्येकिच्या तब्येतिवर अवल्॑बुन आहे) बायका सरळ काही सा॑गुन ऐकत नसाव्यात म्हणुन अस॑ काही सान्गितल असाव अस॑ मला वाटत. करण मी मासिक पाळित पपई खाते. पण गरोदर असताना खाउ नये. याचे उत्तर वरिल प्रतिसादात काहि॑नि दिलेले आहे

"सॅनिटरी नॅपकिन्स वाईट. त्यानं कॅन्सर होऊ शकतो. त्याहून मऊ सुती कापडाच्या घड्या वापराव्यात."
उत्तर : त्या मधे जी जेल वापरलि जाते त्या मुळे गर्भाशयाच्या मुखाचे काही त्रास होउ शकतात असे माझे मत आहे. माझ्या माहिति प्रमाणे २ तासा पेक्षा जास्त वेळ नॅपकिन्स वापरु नयेत. पण आपल्या कडे मात्र अस घडत नाही. त्या नॅपकिन चा पुरेपुर उपयोग केला जातो. त्या मुळे काही स्॑सर्ग होउन त्रास होउ शकतो.
या बाबतित फार आधि एक लेख वाचला होता , कशात ते आठ्वत नाही. पण त्यात लिहिल्या प्रमाणे परदेशातिल स्त्रिया दर दोन तासाने नॅपकिन्स बदलतात.( पण आपल्याकडे नॅपकिन्स बदलायला जातानाही ते लपवुन जावे लगते , उघड्पणे कोणी जात नाही , त्या मुळे ते सारख बदलायला कोणी जात नसाव अस मला वाटत.)

दोन प्रश्न
१. उत्क्रांतीमधे स्त्रीयाच मागे का राहिल्या असाव्यात? इतर प्राण्यांच्या माद्यांना पाळी का येत नाही? याला तुरळक अपवाद आहेत का?
२. जेव्हा वस्त्रांचा (अगदी चामड्यांचा वापर करायचा देखिल) शोध लागला नव्हता तेव्हा हे दिवस स्त्रीयांनी कसे मॅनेज केले असतील?

मेघनास उत्तरे -
५. तुम्ही शहरात राहता की ग्रामीण भागात राहता, तुमच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे की नाही, घरातले लोक किती धार्मिक आहेत, यांमुळे तुमच्या उत्तरांत फरक पडला आहे का?
आमचे घर यांनी मला दोन गोष्टी उद्बोधतात - १. सध्याचे लहान शहरी घर २. जुने लहानपणीचे ग्रामीण घर. मी दोहोंची उत्तरे दिली आहेत.

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
--- लहानपणी स्त्रीयांना न शिवता बाहेर बसवणारे पाहुणेलोक खूपच मोकळेपणाने पाळीबद्दल (म्हणजे एखादीला शिवायचे आहे कि नाही हे) बोलायचे. जवळजवळ ती पाळी जगजाहीर, जगदृश्य असायची. मामींना पाळी असेल तर आणि संदर्भ असेल तर कोणीही कुठेही पाळी शब्दाचा उल्लेख करायचा असे आठवते. पाळी शब्द उच्चारताना जवळच्या पाहुण्यांत संकोच असल्याचे पाहिले नाही. तेव्हा माझ्या दृष्टीने याचे कारण पाळी म्हणजे "न शिवणे" इतकाच साधा लावला जायचा हे असावे. पण हे लहान मुलाच्या नजरेने झाले. मोठ्यांना अर्थातच नीट कारण माहीत असणारच. त्यांच्यात का संकोच नव्हता हे मी सांगू शकणार नाही.
घरी सध्याला त्या मानाने दबकी पद्धत आहे असे म्हणू शकतो. कारण संडासला जाणे ऐवजी बाथरूमला जाणे ऐवजी फ्रेश होणे म्हणणे ही आजची फॅशन आहे. हा दबकेपणा लाज आहे कि शिष्टाचार कि अजून काही ते सांगता येणार नाही. शिवाय (लहानपणीच्या सवयीने) मी कोणा अन्य स्त्रीच्या पाळीचा दबका उल्लेख केल्यासही बायकोला ते मुळीच आवडत नाही. तो उल्लेख technical च हवा.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?
मला असे बरेच संकोच वाटतात. उदाहरणार्थ शिंप्याकडे थांबलो आणि सहजच त्याचे कपडे चाळत असलो तर बरेच शर्टस, पँटस मी आरामात चाळेन. पण तिथेच बाजूला ब्राज, पँटीज पडलेले असतील तर कुतुहल म्हणून उचलून पाहू लागणार नाही. मला प्रचंड संकोच वाटेल. अगदी कंडोम विकत घेताना मला संकोच वाटतो. वायगरा वैगेरे या वयात घेत नाहीत. पण त्याची नुसती चौकशी करायचाही संकोच वाटतो. माझ्या मते अश्या आयटम भोवती एक संकोचाचे वलय असते. काही लोकांना ते पार करणे कठीण पडते. मी एकदा पॅडस आणली, ती चुकीची आणली. त्यानंतर आणली नाहीत.

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?
---------पाळी साधं जीवशास्त्र आहे आणि अशा परंपरा तिच्याशी निगडित असू नयेत. दुर्दैवानं लहानपणी पाळी फार कडकपणे पाळली जायची. कदाचित म्हणून त्या शिवाशिवीची मला तिडिक बसली. शिवाय आमचे न्यूक्लिअर कुटूंब असल्याने आमचे (मुलांचे) चार दिवस प्रचंड हाल व्हायचे. ब्राह्मणांत हा प्रकार जास्त होता. त्यामानाने लिंगायत लोक, जे आमचे अधिकतर शेजारी होते, ते जास्त प्रगत होते. बस्वेश्वरांनी मुद्दाम पाळीच्या काळात स्त्रीयांनी पूजा करावी असे त्यांच्या ग्रंथात लिहून टाकले. शिवाशिव मानू नये. इ इ . ब्राह्मणांतला असला कर्मठपणा (वा मूर्खपणा) पाहून आंतरजातीय लग्न करावे हा माझा विचार प्रबल झाला होता.
आताच्या घरीदेखिल पाळीच्या काळात मंदीरात जाणे आणि देव्हार्‍यास स्पर्श करणे वर्ज्य आहे. अर्थातच प्रबोधन करणे माझ्या शक्तीबाहेरचे आहे, तितके आवश्यक नाही आणि शिवाय त्याने गृहकलह वाढतो. एक दिवस मला तुळशीला पाणी द्यावे लागते. नैवेद्याचे फळ/अन्न देव्हार्‍यातून काढावे लागते. महिन्यातून ही दोन कामे करावी लागतात. शिवाय घरात बायकोकडच्या माहेरची संस्कृती असेल असा अप्रत्यक्ष करार आहे, त्यामुळे मी एका मर्यादेबाहेर हस्तक्षेप करत नाही.

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
--------नाही. पण लिंगायत लोकांत आहे. ब्राह्मणांत नाही म्हणून त्यांना खुंदक द्यायला बस्वेश्वरांनी काढली आहे असे उडत उडत ऐकले आहे.

या निमित्ताने अपरिचित, अल्पपरिचित आणि फॉर्मली रिलेटेड पण परिचित अशा स्त्रीयांशी पाळी तर जाउच द्या पण काहीही 'असलं' पुरुषांनी बोलू नये असं मी म्हणेन. अगदी आपला उद्देश तांत्रिक चर्चा करण्याचा असेल तरी. कोणत्या वाक्यावर समोरची स्त्री दुखावेल ते काहीच सांगता येत नाही. ते अशी चर्चा न करण्याचे पुरेसे कारण असावे.

आयटी क्राऊड या मालिकेच्या एका भागात पुरुषांना पाळी येण्याचा प्रसंग आल्यास काय होईल याबाबतचा छान भाग आहे.
http://theitcrowd.wikia.com/wiki/Aunt_Irma_Visits

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?

अशी पद्धत मी लहान असतांना होती. माझी बायको "माझे पिरियड्स" असं म्हणते. पाळी शब्द आवडत नाही किंवा तो म्हणण्याची पद्धत नाही. बहुदा "परसाकडेला जातो" किंवा "संडासला जातो" असं म्हणण्याची पद्धत जशी कमीकमी होत गेली तसंच हे असावं.

सर्वसाधारणपणे बोलायचं तर व्यक्तिगत स्वच्छतेच्या संदर्भात इंग्रजी भाषेचा प्रयोग हा बहुदा सबकॉन्शसली होत असावा; कारण या संदर्भात प्रादेशिक भाषेशी असलेली असोसिएशन्स ही गैरसोयीशी, कुंचबणेशी, धर्मिकतेच्या पगड्याशी निगडित असणारी आहेत. "परसाकडेस जाणें" यामधे उघडउघड (Pun unintended) कुचंबणा आहे. "बाथरूममधे जायचं आहे" यामधे स्वच्छतेबरोबर खाजगीपणाचं अधिष्ठानही आहे. इथे कदाचित इंग्रजी भाषेची गुलामगिरी किंवा देशी बांधव आणि संस्कृतीचा तिरस्कार (आणि नेमाडपंथीय लोक जे काय म्हणतील ते ) असं कुणी म्हणेल. तर मी "ठीक आहे बुवा. असेल तसं. " इतपत म्हणेन :-)

"पाळी" या शब्दामागच्या संकोचाचं एक कारण त्या शब्दाशी निगडित कुचंबणा हे असोसिएशन असू शकतं. कदाचित ते असोसिएशन पुरेसं अर्थपूर्ण नसावं. पण ही एक मोठी शक्यता आहे खरी.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?

सुपरस्टोअरमधे जाऊन मी (अन्य पंधरा गोष्टींबरोबर) बायकोकरता सॅनिटरी नॅपकीन्स जाऊन आणले आहेत. त्या आईल्स मधे कधीकधी पुरुष जात असताना मी पहातो. पण मी पाश्चात्य देशांत रहातो ही एक अपवादभूत परिस्थिती इथे लागू होईल.

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?

घरात देवपूजा होत नाही. कुणाकडे गणपती किंवा पूजेच्या निमित्ताने आमंत्रण असलं आणि बायकोची पाळी असली तर काही न बोलता जाऊन येतो. देवासमोर आरत्या म्हणतो. प्रसाद खातो, गप्पा मारतो. परत येतो.

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? कायाप
नॉट याप्लिकेबल्.

५. तुम्ही शहरात राहता की ग्रामीण भागात राहता, तुमच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे की नाही, घरातले लोक किती धार्मिक आहेत, यांमुळे तुमच्या उत्तरांत फरक पडला आहे का?

होय. एका पिढीपूर्वी घरातली कर्ती मंडळी धार्मिक होती. बायका नि पोरं निमूटपणे अन्याय सहन करीत होते. यापैकी सर्व बायका कमावत्या होत्या आणि तरी धार्मिक बाबतीतली कुचंबणा त्यांनी सहन केली. लहान मुलांचा काय प्रश्नच नाही. जितका पुरुष अधिक धार्मिक तितकी बायका मुलांची कुचंबणा अधिक. धर्म म्हणजे कुचंबणा हे समीकरण मनात अगदी लहानपणापासून पक्कं आहे.

>> चिंजंनी म्हटल्याप्रमाणे अनेकांना या विषयावर बोलणं काहीसं किळसवाणंही वाटू शकेल.

सर्व प्रश्नांची उत्तरं 'नॉट अ‍ॅप्लिकेबल'. फक्त, तपशीलात एक दुरुस्ती सुचवेन. मी 'किळस' असा शब्द वापरला नव्हता, तर -

विषयाचा टॅबू नसेल त्याला तरीही त्याबद्दल बोलायची फारशी इच्छा नसण्याची शक्यता उरतेच. म्हणजे अशा वेळी त्याला बोलतं करण्यासाठी किंवा तुमचं त्या विषयावरचं बोलणं ऐकावंसं वाटण्यासाठी त्यातदेखील (ह्या नाटकांसारखं) काही तरी 'इंटरेस्टिंग' असायला हवं. आणि ते नसलं तर समोरच्याचा कंटाळा स्वीकारताही यायला हवा.

म्हणजे 'अनिच्छा' किंवा 'कंटाळा' म्हणता येईल, पण 'किळस' शब्दाची जबाबदारी मी उचलत नाही.

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?

मुक्तसुनीत यांच्या प्रतिसादात आल्याप्रमाणे, इंग्लिश किंवा संकेतार्थी शब्द. पण सामान्य आयुष्यात फरक पडत नसेल तर मुद्दाम बोललं जात नाही. कृतींवरून लक्षात येतं.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?

नाही.
माझी आई गेली तेव्हा मी शाळेत होते. माझ्यापेक्षा दोन वर्ष मोठ्या मैत्रिणीने मला काही महिन्यांतच विचारलं, "तू बाबांना पॅड आणायला सांगतेस का?" माझं उत्तर हो, असं होतं. मी बाबांना हे सांगू नये हे सांगण्याचा तिने प्रयत्न केला. माझं म्हणणं, "बाबा त्या अशा कोणत्या दुकानाच्या जवळून जाणार असतील तरच सांगते. माझ्यासाठी मुद्दाम रस्ता वाकडा करायला सांगत नाही." पण तिचा मुद्दा होतो "बाबांना विचित्र वाटेल, म्हणून तू असं काही करू नकोस." मला ते त्या वयातही काही समजलं नाही. "मी बाबांसाठी शेव्हींग क्रीम, रेझर-रीफील्स वगैरे आणते. तेव्हा मला लाज वाटत नाही, त्यांना कशाला वाटेल?" असा माझा मुद्दा होता.
असो. माझ्या घरातल्या बाप-भाऊ-नवरा या पुरुषांना असं काही करण्यात लाज किंवा विचित्र वाटत नाही.

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?

आई-वडील असेपर्यंत देवपूजा होत असे. पण मला पाळी आली असता आई किंवा वडलांनी पूजा करायची नसते, ही गोष्ट घरून समजली नाही. त्यामुळे त्या काळात, ही गोष्ट बघायची, बोलायची राहिली. आता ते विचारायला फार उशीर झाला.
दुसरं म्हणजे, खास शहरी घरांप्रमाणे, आमच्याकडे देवघर फ्रिजच्या वर, भिंतीला डकवलेलं होतं. पाळी आहे म्हणून फ्रीजमधे हात लावायचा नाही असं मी कधी केलं नाही. मला सांगितलंच गेलं नाही.

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?

नाही, अशी प्रथा असते हेच मुळात ऐसीवर अगदी सुरुवातीला आलेल्या पेड्डामानिषी या चर्चेमुळे समजलं.

५. तुम्ही शहरात राहता की ग्रामीण भागात राहता, तुमच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे की नाही, घरातले लोक किती धार्मिक आहेत, यांमुळे तुमच्या उत्तरांत फरक पडला आहे का?

बहुदा होय. शिक्षणाबद्दल माहित नाही पण (अ)धार्मिकपणामुळे जरूर.

---

इतर काही, अनुभवातून मिळालेलं माहितीवाटप -
१. पाळीच्या वेळेस प्रचंड वेदना होत असतील तर स्त्रीरोगतज्ञाकडे जाऊन, गर्भशयात फायब्रॉईड (गाठ) आहे का हे तपासून घ्या. फायब्रॉईड असणं जीवावर बेतणारं नाही, पण ज्यांना पुढे मुलं होऊ देण्याची इच्छा आहे त्यांच्यासाठी हे महत्त्वाचं आहे. शिवाय फायब्रॉईड काढून टाकायचं असेल तर त्याचाही विचार करता येईल.
२. बरंच रक्त जात असेल आणि मूल होऊ देण्याचा विचार नसेल तर स्त्रीरोगतज्ञाशी बोलून गर्भनिरोधक गोळ्यांचा विचार करून पहा.
३. माणसाच्या शरीरात साधारण पाच लिटर रक्त असतं. त्यातलं महिन्यातले ३-५ दिवस मिळून ~१०० मिली रक्त गेल्यामुळे अशक्तपणा येत असेल तर ती व्यक्ती अॅनिमिक असावी. रक्तदान करताना जेवढं रक्त एका वेळेला काढलं जातं तेवढं रक्तसुद्धा ३-५ दिवसांच्या कालावधीत जात नाही.

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?

घरात परवलीचे शब्द वापरले जात नाहीत. पण काही कारण असल्याशिवाय आवर्जून सांगण्याचीही पद्धत नाही. शिवाशिव, धार्मिक विधी इ काही नसल्यामुळे मुद्दम घरात सांगावे अशी वेळच फारशी येत नाही. पाळी कधी आणि केव्हा इतरांना कळून त्याचे ते काय करणार?
पण पाळी शब्द शाळा- कॉलेजात 'काकूबाई छाप', 'ग्रॅनी वर्ड' पैकी समजला जात असे त्यामुळे इंग्रजी शब्द प्रचलित असत.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?

नाही. पण भारतात पद्धत अशी की केमिस्टच, इतर गिर्‍हाइकांना एक तर आधी त्यांच्या गोष्टी देऊन किंवा दुकानाच्या कोपर्‍यात लक्षात येणार नाहीसे बघून झटपट कागदात बांधून देतात. पुरुषांनी सॅ पॅ विकत घेणे किंवा स्त्रियांनी गर्भनिरोधक विकत घेणे केमिस्ट्लाही अवघड वाटते.

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?

नाही.

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?

नाही

५. तुम्ही शहरात राहता की ग्रामीण भागात राहता, तुमच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे की नाही, घरातले लोक किती धार्मिक आहेत, यांमुळे तुमच्या उत्तरांत फरक पडला आहे का?

शहरी भागात. शिक्षणपरंपरा आहे. घरातले फारच थोडे पक्के अधार्मिक, पण अतिरेकी कर्मठ कोणीच नाही. वडिलांच्या घराण्यात सुधारकी वातावरण असल्यामुळे ती आजी शिवाशीव कधीच पाळत नसे. आईची आई लग्न होऊन सासरी आली तेव्हा घरात मुले-माणसे भरपूर आणि कर्ती स्त्री ही एकटीच. त्यामुळे सोयीचा विचार करून तिने विटाळ पाळणे सोडून दिले. त्यामुळे साहजिकच पुढच्या पिढ्यांना यातून मुक्ती मिळाली. ह्या दोन्ही आज्या फक्त अकरावीपर्यंत शिकलेल्या होत्या.

क्र. ४, पाळी येणे संदर्भात धार्मिक विधि, समारंभ केला जाणे ही रीत ब्राह्मण समाजात १९व्या शतकाच्या अखेरीपर्यंत व्यवस्थित चालू असावी. अशा मुलीला 'न्हाणवली' म्हणत असत आणि नहाण आलेल्या मुलीला मखरात बसवून तिच्याभोवती आनंददर्शक गाणी म्हणण्याची आणि तिला कपाडचोपडाचा अहेर देण्याची पद्धत होती. '२३ जून १८९७' ह्या चित्रपटात चाफेकर बंधूंपैकी एकाच्या बायकोस नहाण आले ह्या संदर्भात 'सीताबाइला चाफेकळीला नहाण आलं' असे गाणे आहे.

पेशवाईच्या काळात रजोदर्शन हा एक महत्त्वाचा प्रसंग मानला जाई. त्याचे मनोरंजक तपशील 'पेशवाईच्या सावलीत' (सं. ना.श्री.चापेकर) ह्या पुस्तकाच्या १७व्या पानावर आहेत. रजोदर्शन म्हणजे पिशाचाची बाधा हा खालच्या जातीतील समज आणि म्हणून अशी मुलगी वेगळ्या घरात जाऊन राहात असे. वरच्या समाजात ह्याचेच रूपान्तर अशा मुलीने 'मखरात बसण्या'मध्ये झाले. ऋतुप्राप्ति म्हणजे शरीरसुखाची तयारी आणि वंश चालू राहण्याचे पहिले पाऊल अशासाठी आनंदोत्सव करण्याची प्रथा सुरू झाली. न्हाणवलीला अन्य घरातून वाढून येत असे ह्याला 'वाढून नेणे' असा वाक्प्रचार होता. ह्या वाढण्यावर मिठाई, बत्तासे, इलायची, बुक्का, अत्तर, गुलाबपाणी येत असे. तसेच कापडचोपडहि अहेर म्हणून मिळत असे. न्हाणवलीस पहिल्या दिवशी हिरवे, दुसर्‍या दिवशी गुलाबी, तिसर्‍या दिवशी पिवळे आणि चौथ्या दिवशी पांढरे लुगडे अहेर म्हणून येत असे. चौथ्या दिवशी न्हाणवलीला घरी बोलावून तिला शालू, बिछाना आणि झोळणा (म्हणजे पाळणा असा माझा तर्क) दिल्याचा उल्लेख आहे.

ह्यानंतर गर्भाधान (अर्धशिक्षितांच्या शब्दांत गर्भदान) हा विधीहि गाजावाजाने साजरा केला जाई आणि असेच अहेर त्या प्रसंगाने केले जात. गर्भाधानप्रसंगी नायकिणीची ओटी भरली गेल्याचा उल्लेख सापडतो.

ह्याच संदर्भात 'ऋतु देणे' असा शब्दप्रयोग मी इतिहासात वाचला आहे.

मायकल पेलिनच्या हिमालय दौर्‍यादरम्यान तो पाकिस्तानातील कलाश लोकांना भेटतो. हे कलाश लोक म्हणजे मुसलमान नव्हेत. या समाजातील स्त्रिया बुरखा घालत नाहीत. हे अलेक्झांडरच्या स्वारीत मागे राहिलेल्या लोकांचे वंशज असावेत असे तो म्हणतो. (त्यांचा वर्ण, डोळे वगैरे वेगळे- युरोपियन आहेत असे निरीक्षण तो व्यक्त करतो.) या कलाश लोकांमध्ये आख्ख्या गावातील पाळी आलेल्या स्त्रियांना, आजही, एका वेगळ्या इमारतीत ठेवले जाते. पुरूषांना प्रवेश बंद. याच जागेत स्त्रिया मुलांना जन्मही देतात. त्यानंतर त्या स्त्री व मुलाला पुरूष 'प्युरिफिकेशन' सोहळा करून पुन्हा घरात घेतो. पहा. (३० मिनिट पुढे). कलाश आणि हिंदु संस्कृतीतली साम्यही रोचक आहेत.

एकंदरीतच मायकल पेलिनची ही हिमालया सिरीज पाहण्यासारखी आहे. खैबर खिंडीपासून सुरू होऊन भारताच्या ईशान्य पुर्वेकडील देशांत हिमालयाबरोबर तो प्रवास करतो. संपूर्ण हिमालयाच्या कुशीत राहणार्‍या या लोकांमधील साम्य (धर्म वगैरे कितीतरी वेगळे असूनही) विलक्षण आहे. त्याच बरोबर असलेलं वैविध्य अत्यंत मोहक! मायकल पेलिनही धमाल, त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

कदाचित माझा अनुभव थोडा वेगळा असू शकेल.

माझं इंजिनिअरिंग होईपर्यंत मी तालुक्याच्या गावात राहिले. तालुका असला तरी अगदी गांवच म्हणावं इतकं लहान. ना धड शहर ना खेडं. घरी आई आणि दोन मोठ्या बहिणी. आई कधी बाजूला बसत नसे, पण कधीमधी आजी आणि तिची भांडणं होत. मुद्दा- तू मुद्दाम लपवतेस, मला त्रास व्हावा म्हणून तू असं वागतेस इ. कधी कधी आई बहिणींना रात्री १०-११ वाजता आजी झोपली असताना उठवे आणि मग त्या बाहेर जाऊन काहीतरी धुऊन येत, पाण्याचा-भांड्यांचा आवाज न होऊ देता. गांव असल्याने न्हाणी-पाण्याचा हैद घराबाहेर्च असायचा. मात्र कधी कधी हा लपवाछपवीचा कारभार बाहेर पडायचा आणि मग बहिणींना दूर बसावे लागे. त्यांची पिण्याच्या पाण्याची भांडी वेगळी, अंथरूण-पांघरूण सगळंच वेगळं. ते त्यांनी त्या चार दिवसांनंतर धुऊन ठेवायचं. आईला मात्र आपल्या मुली किती आळशी आहेत हे माहित असल्याने ती कधी हे उघडकीस येऊ द्यायची नाही. पण हा प्रकार काय चालतो हे कळायला मला स्वतःला अनुभव आला तेव्हाच कळालं. कन्या शाळा असूनही या प्रकाराबद्दल आधी शाळेतून काहीच माहिती दिली गेली नव्हती वा घरात इतक्या बायका सून त्यांनीही नाही. नंतर मात्र शेजारच्या शाळेतल्या एका मुलीला प्रत्येकीला,"तू शहाणी झालीस का?" असं विचारायची खोड होती. मी अगदी ताठ मानेनं,"मी जन्मापासूनच शहाणी आहे" असं तिला सांगितल्याचंही लख्ख आठवतंय.

माझ्या घरानंतर एक घर सोडून आत्या राहाते. तिच्या सुनांना हे पाळणं वगैरे पसंत नसे. पण माझ्या आत्याच्या गळ्यात 'दर्शन' आहे. (रेणुकेचे भक्त-मुख्यतः भक्तिणी गळ्यात लाल-पांढर्‍या छोट्या मण्यांची माळ घालतात. बहुतेक चार लाल आणि चार पांढरे मोती एकाआड एक गुंफलेले असतात) तर त्या दर्शनाच्या आसपासची व्यक्ती विटाळ पाळत नसेल तर धारण करणार्‍या व्यक्तीस मरणप्राय यातना होतात. माझ्या आत्याच्या पोटात खूप दुखे-अगदी गडबडा लोळून,किंचाळून घर डोक्यावर घेईपर्यंत. तिची मुलगी म्हणे हुशार होती, "कधी झाली हे कुणाला कधी कळून दिलं नाही", असं माझी आजी-आत्या कौतुकाने सांगत. पण तीच हुशारी आम्ही दाखवली की आम्ही त्यांच्या जीवावर उठलेल्या असू. नंतर 'लग्न न झालेल्या मुलींच्या पाळीचा विटाळ नसतो' असं सवडीशास्त्र निघालं आणि आम्ही सुटलो. आत्याच्या सुनांना मात्र अजूनही विटाळ पाळावा लागतो. कपडे धुण्यासाठी वेगळ्या पाण्याचा हौद आहे. तो ती दिवसभर काही ना काही (टॉवेल्/चादरी/जास्तीचे कापडे) धुऊन रिकामा करते, कोरडा झाला की परत कुणीतरी भरून देतं. एका जागी बसून बरीचशी भांडी घासणे, घरातल्या म्हशींचं पाहाणे, म्हशी धुतल्यानंतर तिथल्या ओल्या जागेत आत्या पायात चप्पल घालून जाते आणि तिला त्याचा विटाळ होत नाही. शाळा फारशी शिकली नसली तरी नक्की काय तिच्या पुरतं बॅड कंडक्टर आहे हे तिला पूरेपूर ठाऊक आहे. मोठी सून नवीन असताना दुपारी दोन-तीन वाजता 'ताई मला जेवायला वाढा ना' म्हणत यायची (नात्यांचा नसता गोंधळ आणि सासरघरच्या श्वानालासुद्धा अहोजाहो करणे असलं कैतरी भलतंच त्रांगडं आहे हे, त्यामुळे आत्याची सून मला अहोजाहो का बोलते हे विचारू नका) तेव्हा मला कळवळायला व्हायचं. दिवसभर अस्पृश्यतेच्या नावाखाली मान मोडेतोवर काम आणि तिला पाणी-जेवण न देता आत्याचं नेमक्यावेळी घराबाहेर राहाणं याचा मला खूप राग यायचा.

यथावकाश या दोन्ही सुनांना मुलं झाली, आणि आपण काय बोलतोय हेही न कळण्याच्या वयात 'आमच्या मम्मीला य्म्शी आलीय' असं बोबड्या बोलात सांगूही लागली. बरं, हे आमच्याच घरचं नाही, तर आसपास सगळ्यांच्या घरी थोड्याफार फरकानं असंच. माझी कोकणस्थ ब्राह्मण मैत्रिण सर्वांदेखत 'आईला अडचण आहे म्हणून आज मला चटणी/लाडू/तत्सम काहीही करायचंय' असं म्हणून आमच्या गावातल्या मुला-मुलींच्या होऊ घातलेल्या इंजिनिअर्सच्या मिटिंगा/स्नेहसंमेलनाला गैरहजर राहिलीय. ज्यांच्या घरी विटाळ कसोशीने पाळला जातो, त्यांच्याकडे ही अभिमानाने सांगायची पद्धत होती. आणि त्या मापदंडावर माझी आई आणि तिच्या तीन मुली असलं काही पाळत नसल्याने आत्या आमच्या घरचं पाणीही पीत नाही(तसंही मोजून दहा पावलात तिचं घर येतं), आजीला कधीही आमचा संशय येतो आणि त्या दिवसापासून चार दिवस मोजून ती आमच्याकडे काही खात-पीत नाही. वर तुम्ही घरात चार बायका, प्रत्येक वेळी कुणी ना कुणी असेलच असा तिला दाट संशय आहे. पण तसं म्हणून तिला आयतं सगळं हातात मिळण्याची संधी सोडायची नाही, त्यामुळे हे अस्त्र ती हवं तेव्हा हवं तसं वापरते.

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
आहे. कधीतरी कुठल्या प्रसिद्ध लेखकाची गोष्ट वाचली होती. तीमध्ये खूप दिवस घराबाहेर असलेला नवरा बायकोला असोशीने भेटायला जातो आणि पाहतो तर तर काय, 'तिचा तांब्या पालथा झालेला'!!! आता यातला विनोद मागे पडून असं म्हणण्याची सवय लागलीय. पण त्या आधीही आई-आत्या पिढीतल्या स्त्रिया सोडल्या तर एमसी अथवा पिरियड्स म्हणायची पद्धत होती. इतरांना कळू नये होस्टेलमध्ये असताना 'बड्डे होणे' 'मावशी(एमसी'येणे' असे परवलीचे शब्द ऐकले होते. यावरून या संबंधीचे एक अ‍ॅप डाऊनलोड केले असता त्यात तुमचे 'सायकल' किती दिवसाचे आहे आणि शेवटची पाळी केव्हा आली होती यावरून दोन दिवस आधी 'आँट फ्लो इज कमिंग' असे नोटिफिकेशन यायचे. ही मावशी/आंट सगळीकडेच सारखी कशी काय याचे नवल वाटल्यावाचून राहावले नव्हते.

सा.बा. मला विचारताना थेट विचारतात, बाहेरच्यांशी बोलताना 'अडचण' म्हणून संबोधतात.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?
आधी वाटायचा. मैत्रिणीचे बाबा घरातल्या सगळ्या स्त्रियांसाठी पॅड्स आणतात म्हटल्यानंतर आश्चर्य वाटले होते. कदाचित आपल्या घरात जे घडत नाही हे इतरत्र पाहिले की पहिल्यांदा धक्का बसतो, नंतर हे असेच असते असे वाटून आपणच वेगळे होतो की काय असे वाटू लागते.

घरून ही पॅड्स वापरण्याबाबत आधी विरोध होता. आजीच्या लुगड्याचे कपडे तलम असत, पण ते आम्हांस मिळतही नसत. सुती कपड्याने खूप त्रास होई. परंतु वापरलेले पॅड्स फेकून द्यावे लागतात, तिथे कचर्‍यात सापाने ते पॅड चाटले की मुलीस कायमची गर्भधारणा होत नाही असा ठाम समज होता. आणि आई होण ही मुलीच्या आयुष्यातली दुसरी इतिकर्तव्यता असल्यानं तिथं विवाद्/मतांतराला वाव नव्हता. आताही ओळखीतल्या काकू आपल्या मुलीला ते पॅड्स आधी स्वच्छ धुऊन मगच फेकू देतात!!! आता इथे शरीरापासून वेगळं झालेलं पॅड आणि नंतर चाटलेलं पॅड आणि व्यक्ती यांचा परस्पर संबंध नक्की कसा लावला जाऊन ती गर्भधारणा कायमची नाहीशी होते? (थोडक्यात या Remote Communication algorithmचं कोडं अजून कुणी सोडवलं नाहीय, पण ती संकल्पनाही कुणी सोडायला तयार नाही, हे ही आहेच.

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?
माझ्या घरात (जिथे नवरा-बायको दोघेच राहातो तिथे) नाही. खरंतर देवांची पूजाच केली जात नाही पण ते रोजच्या वावरण्याच्या ठिकाणी आहेत. सासरी विशेष दिवस सोडून काही हरकत नाही. मात्र गौरी-गणपती सारख्या दिवसांत पाळी नसूनही सोवळं पाळलं जात असल्यानं मी बाहेर चकाट्या पिटत बसते. माझ्यावर अजून असे देवांचे आणि माझे विशेष दिवस एकदमच येण्याचा रक्तशर्करा योग अजून आला नसल्याने अधिक तपशील नाहीत. घरी मंगलकार्याच्या दिवसांत जवळच्या नातेवाईक स्त्री बाजूला न बसता व देवाकडे न जाता कार्यक्रमात सहभागी झाल्याची ऐकले आहे. माझ्या स्वतःच्या घराच्या वास्तुशांत पूजेच्या वेळेस माझ्या जवळच्या नातेवाईक स्त्रीस मी पूर्णपणे व्हावयास लावले होते. आईच्या विरोधाला ' ज्या देवाची पूजा तू हिला करू देत नाहीस त्याच देवाने हा प्रकार तिला दिला आहे, तस्मात् तो यात दोषी आहे-ती नाही' असं म्हटल्यानं पुढे काही बोलता आलं नव्हतं.

बरेच ठिकाणी बाहेरच्या अविवाहित मुलीला सुद्धा कुंकू लावल्याशिवाय जाऊ द्यायचं नाही अशी प्रथा दिसली. अशा दिवसांत इतका वेळ त्या मुलीला शिवलं असेल तरी कुंकू लावताना संबंधित मुलीने अडचण आहे असं म्हणणं आणि मग आधीच स्पर्शित झालेल्या (पण स्वतःला पवित्र मानणार्‍या) यजमानिणबाईंनी वरून हातावर हळदीकुंकू टाकणं हा बराच रोचक प्रकार आहे.
इथलं सवडीशास्त्र असं आहे की, नव्याकोर्‍या कपड्यांत/रेशमी वस्त्रांत्/ओलेत्याने पाळीच्या दिवसांत पूजेला बसलं किंवा पूजा केली तर चालते म्हणे.

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
नाही. लिंगायत धर्म बसवेश्वरांनी मुळात जाती=पाती मोडून काढण्यासाठी केला असला तरी त्यात पुन्हा लिंगायत माळी-लिंगायत वाणी, लिंगायत कुंभार असल्या पोटजाती चालत राहिल्या. वाणी समाजात मुलीस मखरात बसवणे, संमारंभ करणे प्रकार होतात, सर्वच लिंगायतांमध्ये नाही. अगदी बसवेश्वरांनी व्यक्तीपूजा नको, हवे तर एका देवाला माना असे सांगितले असूनही '१०८ स्वामी ' जे महाभारतातल्यासारखे सोन्याचे वरचे कपडे-कंबरपट्टे आणि मुकुट लावून दिवसभर बसतात, ते आहेत आणि त्यांचा उदो उदो लिंगायत वाणीच मुख्यत्वे करून करतात.
नाही म्हणता नहाण आल्यानंतर मामाने साडी घेण्याची पद्धत आहे, पण सर्रास तसे केले जातेच असे नाही. न करण्यामागे इच्छेपेक्षाही सधनतेचा अभाव हेही कारण असू शकते.

५. तुम्ही शहरात राहता की ग्रामीण भागात राहता, तुमच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे की नाही, घरातले लोक किती धार्मिक आहेत, यांमुळे तुमच्या उत्तरांत फरक पडला आहे का?
जातीपरत्वे याचा टोकदारपणा कमी अधिक होतो असं माझं वयक्तिक मत आहे. माझ्या दोन्ही (सासर्/माहेर) दोन्हीकडच्या मतांत आणि माझ्या मतांत पुष्कळ फरक आहे. दोन्हीकडचे लोक सुशिक्षित आहेत, त्यांच्या जडणघडणीचा परिसर वेगवेगळा होता, तरीही आई/सा.बांच्या पिढीतल्या स्त्रियांची मते साधारण सारखी दिसतात. सध्याच्या पिढीत फरक पडतो. ग्रामीण भागात हे अधिक असावं असं जरी प्रथमदर्शनी समजलं तरी माझ्या नवीन स्वयंपाकीण बाईने 'महिन्यातल्या त्या दिवसांत तुमच्याकडे स्वयंपाक केलेला चालतो का? मला चार ठिकाणी ASAP कळवत जा अशा ष्टँडिंग इन्स्ट्रक्शन्स आहेत' असे म्हटल्यावरून असं ग्रामीण्/शहरी काहीही नसतं असं मी सध्या मानून घेतलंय.

चालक-मालक-संस्थापक- रोजच्या वाचनमात्र सदस्येने लेखाच्या चारपट लांबीचा प्रतिसाद दिल्याने तिचे पुण्य दहाने वाढवावे अशी सूचनावजा विनंती

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?

यातल्या 'का' चं संभाव्य उत्तर.

पाळी येणे ही 'इस्ट्रस फेज' चे डेफिनिटिव्ह अंतिम दिवस असतात. यावरून वयस्क मानवी पुरुषास किमान सर्वसाधारण अनुभवाने वयस्क मानवी स्त्रीच्या 'ओव्हुलेटरी फेज'चा अंदाज बांधणे सोपे असते. या काळात, नैसर्गिकत:, संप्रेरकांच्या प्रभावाने स्त्री अधिक मिलनोत्सुक असते. व याचा फायदा नर घेउ शकतात.
प्राणी जगतात 'हुंगून' याचा सुगावा नरांना लागतो.
मानवांत वास नीटसा येत नाही, पण ओरडून 'माझी पाळी चालू आहे' असे जाहीर केल्यास, पुढील नैसर्गिक प्रक्रिया, प्रणयाराधन इ. गोष्टींस सामोरे जाण्याचे प्रमाण वाढू शकते.

हे 'एक' लॉजिक आहे.

कोड्वर्ड्स मधे बोलल्याने हाच परिणाम येणार नाही असे नाही, याची पूर्ण कल्पना आहे. किंबहुना किमान अननुभवी नवतरूण नरांची दिशाभूल होईल. :)

या प्रकर्णास 'संस्कार' अस म्हणतात.

खरेच?? मागे राहिल्यात? राहिल्या असाव्यात??
Does this "man" seriously believe that females are behind him in evolution??
Do you seriously belive that, Mr. Joshi?

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
मी पिरियड्स चालू आहेत असं म्हणते, पण असं सांगण्याची वेळ येते कश्याला? मुळात माझा कल स्वत:चा खाजगीपणा जपण्याकडे असल्याने कुठल्याचं गोष्टींची उगाचच वाच्यता करत नाही.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?
मला संकोच वाटत नाही. पण केमिस्टला साध्या आवाजात सांगितलं तरी आजूबाजूला पुरुष ग्राहकवर्ग असेल तर तो संकोचतो.

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?
माझ्या माहेरी आई ’कावळा शिवला’ म्हणून बाजूला बसत असे. मी सुरुवातीला आजीचं मन मोडू नये म्हणून बसले. मग मात्र मी ती प्रथा पाळायला नकार दिला. आजीने समजून घेतलं पण देवघराजवळ यायचं नाही या अटीवर. तेव्हा मी गुरुवारी दत्ताच्या देवळात जात असे. ते पाळी मात्र असतानाही जायचे. "देवाला मी पाळीच्या दिवसात देवळात यायला नको असेल तर त्याने गुरूवारी पाळी आणू नये" हा त्यामागचा विचार किंवा युक्तीवाद. आता नियमित देवपूजा, देवदर्शन करण्याएवढी श्रद्धाळू मी राहिलेले नाही. नवरा देवपूजा करत नाही. सत्यनारायण वगैरेही नाही. त्यामुळे प्रश्नच येत नाही.

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
नाही. पण मी माझ्या मुलीच्या आवडीचं, ती सांगेल ते काहीतरी करेन (मग ते मॅगी ही असू शकेल) असं म्हणते कारण त्या वेळेस जी रडावसं वाटण, चिड्चिड होणं या सगळ्यात मी तिच्याबरोबर आहे असं तिला वाटावं म्हणून आणि इतरांच्या नजरेतली " आता जप गं बाई" ची जाणवणारी धार तिला जखमी करू नये म्हणून.
५. तुम्ही शहरात राहता की ग्रामीण भागात राहता, तुमच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे की नाही, घरातले लोक किती धार्मिक आहेत, यांमुळे तुमच्या उत्तरांत फरक पडला आहे का?
मी शहरात जन्मले, वाढले; पण त्यामुळे उतारात फरक नसावा. कारण मला जी गोष्ट पटते ती करायला संस्कार, परंपरा फारश्या आड येत नाहीत.

अवांतर: मी या दिवसात बाजूला बसत नसले, तरी ती सोय असती तर नवर्‍याला त्या चार दिवसात स्वयंपाक करणे, घर आवरणे, कपडे, भांडी यांचा पसारा आवरणे वगैरे सगळीच कामे मॅनेज करायला लागली असती, असा एक सुडाचा( :p ;) ) विचार मनात येतो. एकदा माझ्या सहकार्‍यांबरोबर गप्पा मारत असताना लक्षात आलं की आमचे ( समानता मानणारे आमचे) नवरे फक्त सांगकाम्या बाळकोबा आहेत मात्र आम्हा सर्वांचे वडिल घरकामात नेहमी मदत करत नसले तरी त्यात तयार होते आणि आणि त्याचं कारण म्हणजे विटाळ पाळण्याची पद्धत. अर्थात हे या प्रथेचं समर्थन नाही, होऊ ही शकत नाही.

व्वा! ऐसीवर इतकी छान चर्चा बर्‍याच दिवसांनी वाचतोय.. आणि इतक्या सदस्यांचा इतक्या तपशीलात सहभागही आनंददायी आहे. धागा महत्त्वाचा आहेच नी त्यावरील ही चर्चा माझ्यासाठी माहितीपूर्ण, रोचक काही वेळा धक्कादायकही (मकीने दिलेले सापाचे उदा तर अतर्क्य आहे! पण काय बोलायचे! असो. :( ) आहे. मेघनाचे आणि सर्वांचेच आभार!

प्रस्तुत चर्चेचे सध्याचे शीर्षक - काकस्पर्श उर्फ बाजूला बसलेली बाई - हे अत्यंत सपक आहे, असे सुचवू इच्छितो.

त्याऐवजी,

'काकस्पर्शिता'... अर्थात, 'बाजूला बसलेली बाई'!

असा बदल सुचवू इच्छितो, जेणेंकरून

(१) शीर्षक अधिक लक्षवेधक होईल,

(२) 'बाजूला बसलेली बाई'मधील अनुप्रास अधोरेखित^१ होऊन दिलखेचक ठरेल, आणि

(३) 'काकस्पर्शिता'मुळे ते केकता क्कपूरच्या मालिका^२अनामांसदृश (आणि एकंदरीतच हिंदी मालिकांतील नायिका^२बनामांसदृश) होऊन पझाझ वाढेल.

पहा बुवा विचार करून!

------------------------------------------------------------------------------------------------

^१ स्थानमाहात्म्य, हो, स्थानमाहात्म्य!

^{२अ, ब} अनादिकालापासून आम्हांस नेहमी भेडसावणारे दोन सनातन प्रश्न यावरून आठवले.

- 'नायक'चे स्त्रीलिंग जर 'नायिका', तर 'मालक'चे स्त्रीलिंग 'मालिका' का नाही?

- उलटपक्षी, 'मालक'चे स्त्रीलिंग जर 'मालकीण', तर 'नायक'चे स्त्रीलिंग 'नायकीण' का नाही?

१. 'माझी पाळी चालू आहे' असं स्वच्छ-खुल्या आवाजात न सांगता परवलीचे शब्द वापरून वा दबक्या आवाजात सांगण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
घरी फक्त "सुरू आहे" असं होतं. कारण आमची आई ही परवलीच्या शब्दांचा एक कोशच आहे. "बिन-बोभाट" हे तिचं ब्रीद वाक्य आहे. पाळी ला पीरियड्स म्हणतात हे कळल्यावर शाळेत तासांना पीरियड म्हटल्यावर अनावर हशा. शाळेत तो जोक कायकी शिळा झालाच नाही. त्यात कोणा शिक्षिकेचा तास असला तर डबल हशा. कॉलेज मधे विविध परवलीचे शब्द - चम्स, गेटिंग डाउन, आँट फ्लो इज विजिटिंग. कॉलेज हॉस्टेल मधे मुलींचे दोन ग्रूप होते- एक स्पष्टवक्ता असण्याचा भयानक अभिमान बाळगणारा, आणि दुसरा या ग्रूप ला काही म्हटलं की श्श्श्श्श्श्शीईईईईईईईई असं म्हणणारा. हे परवलीचे शब्द होस्टेल शब्दावलीत तडजोड म्हणून वापरले जात होते असं वाटतं.

२. केमिस्टकडून सॅनिटरी पॅड्स विकत आणण्याचा तुम्हांला संकोच वाटतो का? का?
नाही. घरी वडिलही आणून देत असत. पण अनेकांनी म्हटल्याप्रमाणे केमिस्ट तरी नाहीतर आजूबाजूचे ग्राहक कधी संकोचतात असं वाटतं. पण आजकाल सर्रास मॅक्सी कि रेग्युलर? विंग्स वाला चाहिये? रात वाला मॅक्सी असं ही सरळ विचारणारा केमिस्ट आहे. गुड फॉर हिम. मला दुकानात थेट विचारण्यापेक्षा कोणाच्या घरी टीवी बघत असताना जाहिरातीत पॅड वर शाई घालून दाखवतात त्याची का कोण जाणे किळस वाटते. इतकं भडक, तरी गोग्गोड, खोटं खोटं.

३. घरात देवपूजा वा त्यासदृश काही होत असल्यास पाळीच्या दिवसांत तिकडे न फिरकण्याची परंपरा तुमच्याकडे पाळली जाते का? का?
आजोळी "कावळा शिवला" म्हणून सगळ्या बहिणी-आत्या बसायच्या, पण मी मोठी होईपर्यंत हे सगळं बंद झालं. आमच्या घरी आधीपासूनच नव्हतं - माझ्या आत्या शिक्षणासाठी बाबांकडे रहायला आल्या तेव्हा त्यांनी बंद केलं. माझ्या लहानपणीचा एक भीतीदायक प्रसंग मला अजूनही चांगला आठवतो. माझी आतेबहीण बाजूला बसली होती, कोपर्ञात निजली होती. आजोळी दिवाळीची गजबज चालू होती, रंगकाम, फराळ करणे वगैरे. दुपारचा चहा तयार आहे, सगळ्यांना बोलाव असं मला काकूने सांगितल्यावर मी ताईला हात लावून हलवलं. मला काही कळायच्या आत चारचौघांनी मला धरून कपडे काढायला, वेण्या सोडवायला सुरुवात केली, "अय्यो मुट्टिदलू, मुट्टिदलू" (शिवली, शिवली) असे ओरडत. मी अतिशय भिऊन हात पाय लाथाडायला, किंचाळायला लागले. एका काकीच्या हनवटीवर चांगलीच लाथ बसली तेव्हा ती मला सोडून खाली बसली. गदारोळ ऐकून बाहेरून बाबा आत आले आणि मला आत नेऊन शांत केलं, आणि सगळ्यांना सुनावलं. हुंदके देत देत नंतर आईला पापड लाटायला मदत केल्याचं अजूनही आठवतं.
पूजेला हजर रहायची पाळी आलीच तर मी कोणाला सांगत नाही. देव असलाच तर त्याला काही प्रॉब्लेम होणार नाही याची खात्री आहे. एकचाच मी पाळीची पळवाट निवडली होती - तिरुपतीला सगळे गेले असता लाइनीत उभं रहायचं भयानक बोर काम करायचं नव्हतं - पाळीचं निमित्त सांगून होटेलात स्वस्थ बसून पुस्तक वाचलं.

४. घरातल्या मुलीची पाळी सर्वप्रथम आल्यानंतर काही समारंभ / गोडधोड / धार्मिक कृत्य करण्याची पद्धत तुमच्या घरात आहे का? का?
हो. पुन्हा आजोळी, चुलत भावाच्या मुंजीच्या वेळीच त्याच्या मोठ्या बहिणीची पाळी प्रथमच सुरू झाली. तिला ओवाळून ओटी भरली का काय केलं, पण सगळ्यांना "मुंजवी मणीग मुट्ट ब्याडा" (मुंज झालेल्या मुलाला शिवू नको) हे एवढं एकच तिला सांगायला सुचत होतं त्याचा प्रचंड म्हणजे प्रचंड वैताग आला.

५. तुम्ही शहरात राहता की ग्रामीण भागात राहता, तुमच्या घरात शिक्षणाची परंपरा आहे की नाही, घरातले लोक किती धार्मिक आहेत, यांमुळे तुमच्या उत्तरांत फरक पडला आहे का?
कॉलेज पर्यंत लहान गाव. घरातले लोक खूपच धार्मिक. बायका पुरुषांपेक्षा कर्मठ, पाळीचे, उपवासाचे नियम पाळले जात आहेत की नाही याची पोलिसिंग एकमेकांवर हमखास करत. पण आता गावात काय, शहरात काय, कोणी बाजूलाही बसत नाही, उपवास म्हणजे साबुदाण्याच्या खिचडीचे निमित्त.

बाकी -

"एकीची चालू झाल्याचं कळलं की लगेच दुसरीची चालू होतेच होते..."
या मागचं वैद्यकीय कारण मला माहित नाही, पण हॉस्टेल मधे दीर्धकाळ वास्तव केलेल्या बर्‍याच मुलींना याचा अनुभव आहे, मला ही. रूममेट्स ना एकत्र चम्स येतात म्हणून त्यांना "चंपा-चमेली" म्हणण्याचा म्हणूनच आमच्या हॉस्टेल मधे रिवाज होता.

"सॅनिटरी नॅपकिन्स वाईट. त्यानं कॅन्सर होऊ शकतो. त्याहून मऊ सुती कापडाच्या घड्या वापराव्यात."
कॅन्सर म्हणजे फारच झालं, पण वर कुणी म्हटलं तसं काही डिस्पोजेबल नॅप्किन्स च्या जेल मुळे आणि कडेच्या कागदाच्या धार मुळे इन्फेक्शन्स होऊ शकतात. सगळ्यांनाच नाही, पण अनेकांना. अर्थात सुती कापड स्वच्छ नाही ठेवलं तरी होऊ शकतात. पण चांगले क्लॉथ पॅड्स वापरणं पर्यावरणाच्या दृष्टीनं ही चांगलंच आहे. अमेरिकेत माझ्या अनेक मैत्रिणी "दीवा कप" किंवा "कापडी पॅड्स" वापरतात. गरजेच्या वस्तूचे बाजारीकरण न होऊ देणे हा या उपक्रमांमागचा विचार आहे. आपल्याकडे पाळीचे असो, लहान मुलांचे असो, डिस्पोजेबल नॅप्किन्स चे मार्केट मोठे आणि वाढतं आहे त्यामुळे जाहिरातीत ही त्यांच्या "सोई"चा, स्त्रीमुक्तीला साजेसं असं खूप गाजावाजा केला जातो, आणि कापडी म्हणजे मागासलेलं, पारंपारिक, घाण, असं बिंबवलं जातं. दोन्ही बाजूंचा अतिरेक चुकीचा आहे. इथे ही जुन्या लुगडींच्या चिंध्यांना आता काही काही पर्याय आहेत.

काही वर्षापूर्वीचा प्रसंग. आमच्या मिलिटरीसदृश ऑफिसमध्ये एका तरुण मेजरचे पोस्टिंग झाले होते. CSD कँटीनमधून सॅनिटरी नॅपकिन्स आणण्याचे फर्मान त्याच्या ‘मॅडम’ने सोडले असावे. त्याला स्वतःला कंटीनमध्ये रांगेत उभारून सर्वासमोर नॅपकिन विकत घेण्यास जड वाटत होत असावे म्हणून ऑफिसमधल्या एका शिपायाच्या हातात पैसे व पिशवी देत ‘चार पॅक’ आणण्यास कँटीनला पाठवतो. हा शिपाई मात्र सॅनिटरी नॅपकिन्सचे पॅक्स पिशवीतून न आणता तळ मजल्यापासून तिसर्‍या मजल्यापर्यंत हातात धरून घेऊन येतो व वाटेत विचारणार्‍या सर्वांना ‘मेजरसाठी’ म्हणून सांगत सुटतो. हा सर्व प्रकार मेजरच्या कानापर्यंत कुणीतरी पोचवतो.
परत आल्यावर रागाने लालबुंद झालेल्या मेजरने “पिशवीतून का आणला नाहीस?” असे विचारल्यावर “साहेब इतके छान पॅकेज लपून छपून आणणे बरे दिसणार नाही म्हणून पिशवीत नाही टाकले” असे कबूल करतो.
कदाचित यानंतर कधीही मेजरने ‘असले सामान’ शिपायाकडून मागवले नसतील!

माझ्या लहानपणी माझ्या मोठ्या काकाच्या घरी गौरी गणपती ला आम्ही सगळे एकत्र जमत असू. मला ६ चुलत बहिणी आहेत, त्यातल्या ४ माझ्यापेक्षा मोठ्या आणि एक फक्त एक वर्षाने लहान. अता त्यातली एखाद दुसरी ही 'बाजूला बसलेली' असायचीच गौरी-गणपतीला. अश्यावेळी तिला घराच्या एका कोपर्‍यात एका गोधडी वर दिवसभर बसावं लागायचं, तिचं ताट, लोटी-भांड, कप हे सगळं वेगळं असायचं. मला खूप वाईट वाटायचं :( ... (पुर्वी तर म्हणे त्यांना घरातलं गोड-धोड पण द्यायचे नाहीत कारण ते नैवेद्याचं असतं आणि त्यांना ते चालत नाही.) ह्याही पेक्षा क्रूर गोष्ट म्हणजे संध्याकाळी सगळ्याजणी नटून थटून इकडे तिकडे मिरवत असतांना 'ह्यांना' मात्र भले नटून थटून पण बाजूलाच बसावं लागायचं, खूप संताप व्हायचा - मी बोलायचो हे चुकीचं आहे, पण माझं कोण ऐकतय.. नेमकं कधी ते लक्षात नाही पण माझी सगळ्यात मोठी चुलत बहिण 'कॉलेज' ला जायला लागल्यापासून (थोडक्यात जरा मोठी झाल्यापासून) तिने हे असलं सगळं धुडकावून लावलं आणि अपोआप मग लहान बहिणींवरचं हे असलं बंधन कायमचं संपलं :) (म्हणजे घरच्यांनी सगळं सोडून दिलं होतं असं नाही पण अगदीच बाजुला बसणं, वेगळे भांडे असले प्रकार बंद केले- निदान घरात मनमोकळं फिरता यायचं बहिणींना अश्या उत्सवात).
सुदैवाने अता असले काहीच प्रकार घरात होत नाहीत, ह्याला प्रगतीच म्हणावी :)

बाकी "गंध" सिनेमातला "बाजुला बसलेली बाई" हा भाग मला फार अवडला होता. असं वाटलं बरं झालं त्या कथेतल्या मुख्य पात्राला (निना कुलकर्णी) पाळी येते नाहीतर ऐन नणंदेच्या बाळंतपणात केवढी कामं करावी लागली असती. तो वेळ ती किती छान घालवते (भाच्या बरोबर खेळते, जरा लहान होऊन त्याच्याशी गप्पा मारते, त्याचा अभ्यास घेतांना त्या कवितेत रमून जाते, गरम गरम जेवणाचं आयतं ताट आणि निवांत जेवण करते) पुर्वीच्या काळी ज्या बायांना असे पहाटे पासून रात्री पर्यंत मर-मर कामं असायची त्यांच्यासाठी महिन्यातले हे पाळीचे दिवस अंधश्रद्धेने च्या नावा खाली का असेना पण त्यांना तेवढाच चार दिवस चांगला आराम करायला मिळायचा. हे असं बाजूला बसणं त्यांच्या दृष्टीकोनातून तेव्हा चांगलंच होतं असं वाटून गेलं :)

नेहमी वाचनमात्र असणार्‍या किती जणांनी या धाग्यावर लिहिलं आहे. नव्या नि जुन्या, सगळ्यांचेच आभार मंडळी.
***

एकमेकांशी काही संबंध नसलेलं, पण या विषयाशी निगडीत असलेलं काही...

- पाळी येण्याला स्त्रीच्या सर्जनक्षमतेची बाह्य खूण मानता यावं. हे वयात येणं संस्कृतीला साजरं करावंसं वाटलं याचं नवल वाटत नाही. जननक्षमतेचं उदात्तीकरण करण्याची (ओटी भरण्याला असलेलं अनन्यसाधारण महत्त्व, 'अष्टपुत्रा सौभाग्यवती भव'प्रकारचे आशीर्वाद इ.) आणि निर्मितिक्षमतेचा गौरव करण्याची संस्कृतीची प्रथा पाहता, हे सुसंगतच वाटतं. पण मग ही गोष्ट शरमेची, लपवून ठेवण्याजोगी, संकोचून टाकणारी नक्की कधी आणि कशी होत गेली असावी? मातृदेवतांची ठाणी प्रभावहीन होत जाणं आणि रजोधर्माला शरमेची बाब मानलं जाणं, यांत काही लागेबांधे सापडतात का?

- कधीतरी वाचनात आलेला आणि स्मरणात राहून गेलेला तपशीलः कोणत्याशा आदिवासी जमातीत मासिक पाळी म्हणजे स्त्रीला चंद्रापासून राहणारा गर्भ असं मानलं जातं. चंद्राच्या मासिक चक्राशी त्याचा सहज संबंध जोडता आल्यामुळेही असेल. पण एरवी हमखास 'मामा' करून टाकलेल्या चंद्राची ही रंगेल बाजू वाचून मजा वाटली होती.

- वस्त्रहरणाच्या प्रसंगी द्रौपदी रज:स्वला असल्याचा उल्लेख आहे. म्हणजे तेव्हा तरी शिवाशिवीची प्रथा नसावी.

घरात-जवळच्या नातेवाईकात कधीच कोणती बंधने नव्हती त्यामुळे विटाळ वगैरे काही मानतात हे टी व्ही मालिकांमधून(आनंदी गोपाळ वगैरे असावी) 'पुर्वी असे काही असायचे' इतपत माहिती झालेले. ह्या विषयावर बोलावे अशी कोणी मैत्रीणही नव्हती. आजही मला खरतर काही फारसं माहित नाही....या धाग्यातल्या प्रतिक्रीया चाळताना तर 'बापरे' म्हणायची वेळ आली- बायकांची कुचंबणा आणि स्वतःला परिस्थितीचे नसलेले भान या दोन्हीसाठी.

रस्त्यावर रहाणार्‍या बायका, बांधकामाच्या इथल्या मजूर बायका नेमके कसे काय सोसत असतील असं नेहमी त्यांना पाहून मनात येतं...पण बहुतेक वेळा मनातच ठेवलेलं.

रस्त्यावर रहाणार्‍या बायका, बांधकामाच्या इथल्या मजूर बायका नेमके कसे काय सोसत असतील असं नेहमी त्यांना पाहून मनात येतं

हा प्रकार ब्राह्मणांत अतिरेकी प्रमाणात आहे. इतर सर्वणांत थोडा आहे. इतरांत (ओबीसी, मागासवर्गीय, मुस्लिम, इ )जवळजवळ नाहीच. म्हणजे जास्तीत जास्त लोकांत नाही. अर्थात माझा सखोल अभ्यास नाही, पण निरीक्षण आहे.

आपण सर्वात पुढरलेली आणि अग्रणी जात आहोत असा ब्राह्मणांचा सहसा समज आढळतो. वास्तव कितीतरी बाबींत एकदम उलटे आहे.

इथे द्रौपदीच्या एकवस्त्रा असण्याचा उल्लेख झाला आहे. सुमा करंदीकरांच्या 'रास' या आत्मचरित्रात असा उल्लेख आहे की त्यांच्या काळात आणि घरात त्या दिवसांत कपडे वगैरे घेण्याची पद्धत नव्हती. बाईने एक जुनेर नेसून काळोखाच्या खोलीत बसून रहायचे असे. सुमाताईंच्या माहेरच्या कुटुंबात (सांगलीच्या?) राजघराण्यातल्या कोणी बाई लग्न होऊन आल्या आणि त्यांनी ही रीत सासरच्या बायकांना शिकवली. म्हणजे एकवस्त्रा असणे हे आताआतापर्यंतचे वास्तव होते. मला वाटते ह्याचा संबंध वस्त्रांच्या कमतरतेशी असावा. त्या काळी अगदी फाटलेली वस्त्रेही कोणी टाकून देत नसत. नेसूचे विरले तर ते शिवायचे, होताहोईतो त्याला दांड लावून ते वापरायचे, अगदीच कामातून गेले तर त्याचे धडके तुकडे कापून त्याची वाकळ अथवा गोधडी शिवायची, स्वयंपाकासाठी हातपुसणी, गरम भांडी उतरवण्यासाठी हातफडकी बनवायची असा मामला असे. लहान मुलगे तर नुसत्या लंगोटीवरच असत. व्यंकटेश माडगूळकरांच्या एका कथेत बाईच्या अंगावर वस्त्र नसल्यामुळे ती लेखकाचा पाहुणचार करायला पुढे येत नाही, कुडाच्या भिंतीतल्या दरवाजावजा चौकटीआडून केवळ पाण्याचे भांडे पुढे करते असा प्रसंग आहे. वस्त्र किंवा सूत हा महागडा आणि दुर्मीळ प्रकार होता. (मुळात कापसाचे पीक सार्वत्रिक होते का, हाही प्रश्न आहे.आपल्याकडे कृषिसंस्थेचा इतिहास यावर फारसे संशोधन झालेले नाही. अलीकडील डॉ अशोक जोशींसारखे काही अपवाद)) त्यामुळे पुडीचा दोरासुद्धा नीट गुंडाळून ठेवला जाई. आजही काही ठिकाणी हातमागावरचे विणकाम पहायला मिळते ते किती संथ आणि कष्टप्रद असते ते पाहिले तर जुन्या काळातली वस्त्रांची दुर्मीळता समजेल आणि एकवस्त्रा असणेही समजेल. खराब व्हायचेच तर एकच वस्त्र खराब होऊ दे असे काहीतरी असावे.
खूपच जुन्या काळातले वाचन आहे पण माझ्या आठवणीनुसार उषास्तुतीच्या श्लोकांत उषेच्या रक्तिमेचे वर्णन करताना 'ही उषा रजस्वलेसारखी रक्तिम दिसत आहे' असे काहीसे वाक्य आहे. [तसेच अन्य एका ठिकाणी (बहुधा कालिदास) ही उषा ताज्या कोवळ्या मांसखंडाप्रमाणे लाल गुलाबी दिसत आहे असेही वाक्य आहे] कदाचित तेव्हा ऋतुमती होणे ही लपवण्याची बाब नसावी.
द.र. कवठेकरांच्या कादंबर्‍यांतून (रुपेरी कडा वगैरे) 'मुका नातू होणे' हा वाक्प्रचार वाचनात आला. त्याच कादंबर्‍यांतून 'नहाणतुली', 'डोहाळतुली' हे शब्द आणि त्या त्या वेळीचे समारंभही कळले. यातल्या 'तुली' शब्दाची खूप गंमत वाटे आणि या प्रसंगी त्या मुलीची (साखर वगैरे पदार्थांनी) तुला करीत असावेत असेही वाटे. हा शब्द मनात इतका रुजला की नंतर कित्येक वर्षांनी मार्क टली (मराठीत टुली किंवा तुली) चा उल्लेख वाचला की हमखास या शब्दाची आठवण येई. या कादंबर्‍या विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातल्या (१९३०-५० दरम्यानच्या) असाव्या. म्हणजे साठ-सत्तर वर्षांपूर्वीपर्यंत ही प्रथा महाराष्ट्रात होती.