किरणोत्सर्ण, खाणी-अणुभट्ट्या आणि आरोग्य

"थोरियममधून ऊर्जानिर्मितीसाठी संशोधन होण्यास वेळ लागेल आणि तेवढा वेळ युरेनियम वापरून आपण विकत घेत आहोत", अशा अर्थाचं विधान डॉ. अनिल काकोडकर यांनी २-३ वर्षांपूर्वीच केल्याचं त्यांच्या व्याख्यानात ऐकलं होतं. (विधान आठवणीतून लिहीलं आहे, शब्द अर्थातच माझे आहेत, पण अर्थ असाच काहीसा!) अमेरिकेच्या दबावाखाली आपण संशोधन करत नाही हा आरोप मला थोडा बालिश वाटतो, पण मला त्यातली फारशी माहिती नाही.

युरेनियमच्या खाणींमुळे पाणी खराब होत असेल तर पाण्याचा स्रोत बदलणे इष्ट नाही का? किंवा रहाण्याची जागा तरी? अर्थात या गोष्टी एका माणसाच्या, कुटुंबाच्या पातळीवर व्हाव्यात अशी अपेक्षा नसून संघटीतपणे व्हाव्यात अशी अपेक्षा आहे. युरेनियमची खाण आहे याचा अर्थ जमिनीतच युरेनियम आहे; हे युरेनियम तिथे मनुष्य तयार होण्याच्या आधीपासूनच आहे. युरेनियमचं उत्खनन केल्यामुळे युरेनियम पाण्यात मिसळतं हे मला समजलेलं नाही; उलट तिथल्या जमिनीतून युरेनियमचं संयुग काढून घेतलं जातं आहे.
शीर्षकात युरेनियमची खाण असं म्हटल्यावर या बातमीत पुढे म्हटलं आहे की तिथे "वापरलेलं" युरेनियम तिथे 'डंप' केलं जातं. आता यातलं नक्की कोणतं म्हणणं खरं मानायचं? याचा नक्की अर्थ कसा लावायचा?

तिथल्या लोकांना त्रास होत नाही असा माझा दावा नाही पण माझ्या मते ही बातमी अर्धवट आणि म्हणून दिशाभूल करणारी वाटते.

१.भोपाळच्या वायूपिडितांचे काय झाले? हाल आणि अन्याय
२.अणुभट्ट्यांनी खरोखर काही अपाय झाला तर पिडितास काही मिळेल ह्याची खात्री वाटते का? सद्यस्थितीत फार आशा नाही.
३.स्वतःच्या घराजवळ असा प्रकल्प उभारायला खुशीने होकार देणार का? मी रहाते तो भाग दाट मनुष्यवस्तीचा असल्यामुळे अशा ठिकाणी असा प्रकल्प उभा करण्याचा विचार सरकार किंवा कोणतीही संशोधन संस्था किंवा कंपनी करणार नाही. विरळ वस्तीच्या भागात अणुभट्टीच काय, तेवढी जागा वापरता येत नाही हा वगळता इतर काही त्रास नसणारी रेडीओ दुर्बीण बांधण्यासाठीही विरोध झाला होता आणि त्याची एक बाजू मी समजू शकते. पण माझ्या घराखालीच युरेनियम, थोरियमचे साठे असतील तर मीच तिथून निघून जाण्याचा प्रयत्न करेन. माझ्या घराखाली अगदी क्रूड तेल किंवा नैसर्गिक वायूसाठा सापडला तरीही मी तिथे रहाणार नाही.
विरळ वस्तीच्या भागात माझ्या घराखाली, गावात जर युरेनियम डंप करण्याचा निर्णय झाला आणि त्याबदल्यात माझी, माझ्या कुटुंबाची व्यवस्थित सोय झाली, आम्ही "कोयना किंवा नर्मदा धरणग्रस्त" झालो नाहीत तर कुरबूर करत का होईना मी घर सोडेन.

आपल्याला आवडो वा न आवडो, भारतात लोकशाही आहे. बहुसंख्य लोकांच्या भल्यासाठी अल्पसंख्यांना जास्त त्याग करावा लागणार. लोकशाही आहे म्हणून तिचे तोटे नाहीतच असं थोडीच आहे? अल्पसंख्य हे धर्म, जात, वर्ण, शिक्षण, लैंगिकता अशा मुद्द्यांवर ठरू नयेत एवढी अपेक्षामात्र लोकशाहीकडून आहे. लोकांच्या जमिनी घ्याव्यात आणि रेल्वे उभारावी, पण माझ्या अंगणातून रेल्वेरूळ जाऊ नयेत, लोकांच्या घराशेजारून फ्लायओव्हर बांधला तरी चालेल पण माझ्या घराजवळ नको असले प्रकार लोकशाहीत असू नयेत.