'मी' म्हणजे कोण / काय?

प्रतिसाद वाचून आठवलेले मुद्दे:-
"दमी "हार्ड्वेअर की सॉफ्टावेअर?
हौ मच इझ टू मच?(काय आणि किती गेल्यावर "मी" जाइन)
मिम्स वगैरे...(ह्याबद्दल जालावरच पहिल्यांदा ऐकलं होतं.)
परकाया प्रवेश.
व्क्रम गोखले - निशिगंधा वाड अभिनित मराठी सिरिअल "गिनिपिग".

>>प्रश्न असा पडतो की काय काय काढून टाकले तरी मी मीच राहीन? थोडक्यात, मी म्हणजे काय?
कोणता अवयव काढल्यावर रूढार्थाने जिवंत असूनही मी नष्ट होईन?
विचार केल्यावर असे वाटले की 'मी' म्हणजे अगदी माझा मेंदूही नाही. मग नक्की काय जगवायचंय? मेंदूतले भास?

घासकडवींच्या उत्क्रांती मालिकेत एक संकल्पना होती. डीएनएचे रेणू हे कर्ते.. ते आपल्याभोवती पेशींची घरे तयार करतात. म्हणजे मी याचा अर्थ माझ्या शरीरातल्या पेशीकेंद्रात असलेली डीएनए ची विशिष्ट रचना. पण हा अर्थ घेतला तर मीचे अस्तित्व मीच्या शरीराबाहेर नाही.

"मी" ही फक्त कल्पना आहे किंवा इतरांच्या नजरेतून स्वतःची तयार झालेली प्रतिमा आहे असे म्हणता येईल असे वाटते. त्यामुळे अवयवांशी या संकल्पनेला किती निगडीत करता येईल याच्याविषयी शंका वाटते.

मात्र अवयवांचा एकत्र गुंता (त्यापैकी किमान मेंदू व तो चालायला हृदय) नसता तर "मी" ही कल्पनाच करता येणे शक्य नव्हते हे मान्य आहेच

अरुणा शानबाग ची केस आठवल्यावाचून रहात नाही. तशीच टेरी शिआवो ची केस आठवते - http://en.wikipedia.org/wiki/Terri_Schiavo_case

आपल्या जगण्यातील सातत्य कशावर अवलंबून असते? साधारणपणे आपल्या शारीरिक हालचाली-वरून आपण अजून जिवंत आहोत ही भावना आपल्यात असते. शारीरिक अवयवांचे चलनवलन हे जिवंतपणाचे लक्षण असे रूढ अर्थाने समजले जाते. परंतु आजकाल शरीरातील कुठलेही अवयव कृत्रिमपणे तयार करणे शक्य झाले असून त्याच्या हालचालीचे स्वतंत्रपणे निरीक्षण करणेही सोपे झाले आहे. त्यामुळे निव्वळ अवयवांच्या हालचालीवरूनच आपण जगतो अशी समजूत करून घेत असल्यास ते योग्य वाटत नाही.

आपल्याला जिवंत असण्याची जाणीव मनामध्ये होत असते म्हणून आपण जिवंत असतो का? असाही प्रश्न विचारता येईल. ज्या दिवशी माणूस स्वत:च्या आठवणी, भविष्यकालीन योजना, व्यक्तिमत्त्वातील सर्व तपशील व इतर अनेक बारीक सारीक खाणाखुणा विसरू लागतो वा हरवून बसतो त्या दिवशी तो मेला असे म्हणण्यास हरकत नसावी. म्हणूनच आजकाल डॉक्टर्स ब्रेन डेड होईपर्यंत उपचार करत राहतात. हार्ट डेड हे मृत्युचे लक्षण ठरत नाही. कारण ह्रदयाचे स्पंदन वर्षानुवर्षे कृत्रिमरित्या व्हेंटिलेटरच्या सहाय्याने (परवडत असल्यास!) चालू ठेवणे सहज शक्य आहे. परंतु मेंदू मृत झाल्यास काहीही करता येत नाही.

व्यक्तीची खरी ओळख म्हणून आत्मभान, जाणीवा, संवेदना यातील सातत्य हा सिध्दांत चटकन भावणारा आहे. त्यामुळे या नश्वर शरीराला काही महत्व द्यायचे कारण नाही. कदाचित आपण आपले मानवी शरीर फेकून देऊन एखाद्या प्राण्याच्या शरीरात प्रवेश करू शकतो ही कल्पनाच भन्नाट वाटेल. कथा कादंबर्‍या, पुराण कथा याच्यामधून अशा प्रकारच्या परकायप्रवेशाची वर्णन वाचताना आपण रोमांचित होत असतो. प्राणी कुठलाही असो.. बेडूक, मांजर, घोडा, हत्ती....परकाय प्रवेश केलेली ती विशिष्ट व्यक्ती त्या अनोळख्या शरीरात आहे याबद्दल आपल्याला कधीच संशय येणार नाही. परंतु असे करताना त्या त्या प्राण्याच्या शारीर धर्माला अनुसरून वागणे याला पर्याय नाही. कुत्र्यासारखे भुंकावे लागेल, हत्तीसारखे सोंड हलवावे लागेल. त्यामुळे परकायप्रवेशित प्राणी व इतर प्राणी यातील फरकच कधी कळू शकणार नाही.

टेलिट्रान्सपोर्टेशन तंत्रज्ञानात आपली जाणीवही शाबूत राहते. त्याचबरोबर आपल्या शरीराची हुबेहूब प्रतिकृती पण तयार होते. क्लोनिंगचे तंत्रज्ञान वापरून (मेंदूसकट) आपली प्रतिमा तयार केली आहे हे कधीच उमजणार नाही. क्लोन वा प्रतिकृतीमध्ये मूळ व्यक्ती नसते. एकाच साच्यामधून काढलेल्या वस्तूप्रमाणे क्लोन्स दिसत असतात. त्यांच्यामधील सारखेपणात कुठलीही चूक सापडणार नाही. ती एक हुबेहूब प्रतिमा असते. दोघेही समोरासमोर आल्यास अस्सल कोण व नक्कल (क्लोन) कोण हे कळण्यास काही मार्ग नाही. त्यातील एखाद्याचा तुकडा उडाल्यास दुसऱ्याला काही इजा होणार नाही. त्यावरून एकमेकामधील फरक लक्षात येईल. परंतु क्लोन कोण हे कधीच लक्षात येणार नाही.

तुम्ही झोपेत असताना टेलिट्रान्सपोर्टरमधून तुमचे अपहरण करून काही तासात परत तुम्हाला तुमच्या बिछान्यावर आणून सोडल्यास या मधल्या काळात नेमके काय घडले हे कधीच कळणार नाही. आता तुम्ही मूळ व्यक्ती आहात का क्लोन हेसुध्दा कळणार नाही. तुमच्या जाणीवा शाबूत आहेत. तुमचे शरीर आहे तसे आहे. चेहरापट्टीत अजिबात बदल नाही. टेलिट्रान्सपोर्टेशनमुळे तुमच्या जीवाला व तुमच्या जगाला थोडासासुद्धा धक्का पोचला नाही. जर असेच घडत असल्यास क्लोन म्हणून भुई सपाटण्यात काही अर्थ नाही.

प्रश्नच विचारायचे असल्यास भूतकाळाविषयी प्रश्न विचारू शकता. भविष्यातील योजनांची चर्चा करू शकता. यावरून मानसिक सातत्यात काही बदल घडलेत का याचा अंदाज घेवू शकता. त्यामुळे आपला मानसिक सातत्याशीच फक्त संबंध राहील, शारीरिक सातत्याशी नव्हे!

संदर्भः

रॉजर पेनरोजची "एम्परर्स न्यू माइंड" आणि "शॅडोज ऑफ माइंड कुणी वाचली आहेत का?"