[अनुवाद] भारताचे प्रश्न सोडवणे: वानर पद्धत

सदर स्फूट द हिंदू या वृत्तपत्रामध्ये प्रकाशित झालेला श्री साजन राजगोपाल यांनी लिहिलेले आहे. मूळ लेखन इथे वाचता येईल. सदर लेखनाचे भाषांतर करून केवळ चर्चेकरता ऐसी अक्षरेवर प्रकाशित करण्याची परवानगी लेखकाकडून घेतलेली आहे. आवश्यकता भासल्यास ती ऐसी अक्षरेच्या संचालकांकडे सुपूर्त/सादर करता येईल.
======

आपण भारतीय ज्या तर्‍हेने प्रश्न सोडवतो ते मला खूप आवडते. मग ते हालत्या खुर्चीखाली मुडपून टाकलेल्या पेपरसारखे सोपी गोष्ट असो किंवा आपल्या अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासाठी किरकोळ विक्रीक्षेत्रात परकीय गुंतवणूक करणे असो, भारतीयांना वरवरची आणि तात्पुरती उत्तरे शोधणे आवडते, ज्याने खरंतर मूळ प्रश्न अधिकच जटिल होतो.

आपण या देशात आपल्यासमोरील प्रश्न कसे सोडवतो याचे एक अभिजात उदाहरण म्हणजे दिल्लीतील लंगूर वानरे आणि माकडांची केस. सामान्यतः दिसणार्‍या माकडांचा प्रश्न सोडवण्यासाठी दिल्ली महानगरपालिकेने हल्ली काही लंगूर-वानरांना कामावर नेमले. एरवी माणसांना न घाबरणारी सामान्य माकडे, या वानरांना बघताच अतिशय घाबरतात. जेव्हा एखाद्या भागात माकडांनी धुमाकूळ घातला आहे अशी तक्रार (महापालिकेकडे) येते, तिथे वानर आणि त्याच्या मालकाला घटनास्थळी पाठवले जाते. तेथील माकडे या वानराला बघतात भितीने आतंकीत होतात आणि त्या भागातून पळ काढतात. मिशन अकंप्लिश्ड - प्रश्न सुटला! ते वानर आणि त्याचा मालक आनंदाने आपली फी घेतात आणि त्यांचा दिवस संपतो.

थांबा, पण ती माकडे प्रत्यक्षात जातात कुठे? हा प्रश्न भारतात कोणी विचारत नाही किंवा उत्तर द्यायच्या भानगडीत पडत नाही. खरंतर सत्य असंय की ही माकडं फक्त एका भागातून दुसर्‍या भागात पळून जातात. दोनेक दिवसांत, त्याच किंवा वेगळ्या वानराला जिथे ते पळालेले असतील त्या नव्या भागात विध्वंस करणार्‍या त्याच माकडांना हाकलायसाठी बोलावले जाते. तेव्हा सध्याची परिस्थिती अशी आहे की, एका भागातून दुसर्‍या भागात पळणार्‍या या माकडांच्या मागे दररोज लागावे लागते. आपली सध्याची सिस्टिम, कोणताही कायमचा उपाय न शोधता, फक्त या विध्वंसाचा भार आपल्या नागरिकांत समसमान वाटण्याचा प्रयत्न करते!

भारतात अशी बरीच माकडं आहेत - काही नावं घ्यायचीच तर जातिभेद, गरिबी आणि निरक्षरता. आणि या माकडांना एका झाडावरून दुसर्‍यावर फिरवत, उदासीनता आणि दुर्लक्षाच्या पडद्याआड दडवून समाजापासून लपवून ठेवले जाते. स्वातंत्र्यप्राप्तीपासून आजपर्यंत, या प्रश्नांना नष्ट करायला ना कोणती ठोस उपाययोजना केली आहे, ना एकत्रितपणे काही कार्यवाही केली आहे. याऐवजी, आपण ही माकडे आपल्या दरवाज्यात येणार नाहीत ना याची खात्री करत, आपण आपले आयुष्य त्यांना चुकवत स्वार्थीपणे घालवतो.

पण माकडं कधीच जात नाहीत. ती नेहमी आजूबाजूला असतात. आणि एक दिवस असा येईल जेव्हा ती आपल्या दारापाशी येतील. आणि मग एकीकडे आपल्या सरकारला आणि समाजाला आपल्या प्रश्नांबद्दल दूषणे देत, आपणच तयार केलेल्या अकार्यक्षम प्रणाली आणि सेवारूपी वानरांचा शोध घेत पळत राहावे लागेल.

परंतू असे बाहेर जाऊन सगळ्यांना दूषणे देण्याआधी, काही वेळ द्या आणि आपणच आपल्या रोजच्या जगण्यातून इतरांच्या दारात तयार करत असलेल्या या माकडांकडे बघा: "नो पार्किंग झोन" मध्येच पार्क केलेली बाइक, आपल्या कारमधून बाहेर फेकलेली प्लॅस्टिक पिशवी, वाहन चालवताना उचललेला मोबाईल फोन, पोलिसाला दिलेली चिरीमिरी.

अश्या स्वतःच तयार केलेल्या माकडांची यादी न संपणारी आहे. आता वेळ आली आहे ती अश्या माकडांच्या निर्मितीला थांबवायची आणि जी माकडे आहेत त्यांचा कायमचा बंदोबस्त करायची. दिल्लीच्या वानरांसारख्या प्रणालीवर आणि उपायांवर अवलंबून राहायची मानसिकता हे प्रश्न कधीच मिटवू शकणार नाही. भारत अश्या त्रास देणार्‍या माकडांमुळे मागे राहिला आहे त्यापेक्षा कितीतरी अधिक श्रेष्ठ आहे. आपल्याला फक्त गरज आहे ती वानरांचा उपाय म्हणून वापर करणारी सवय बदलण्याची!