कापडाचोपडाच्या गोष्टी

तुझा दुसरा लेख अजून वाचलेला नाही. इथे डकवलेस की जरूर वाचले जातील.

नवा लेख प्रकाशित झाला की प्रतिसादही दे आणि धागाही अपडेट कर. म्हणजे लक्षात येईल. आणि या लेखनाचं पुस्तक निघण्यासाठी शुभेच्छा.

हो अपडेट करत जाईन लोकांना इंटरेस्ट असेल तर.

या लेखनाचं पुस्तक निघण्यासाठी शुभेच्छा. - थँक्स!

लेखन खास वाटल नाही. खुप सुधारणा आवश्यक.

पारंपरिक भारतीय वस्त्रे ही विणलेलीच आहेत. शिवलेली वस्त्रे भारतात उशीरा आली. याचे कारण प्राचीन भारतीयांना शिवणकला ज्ञात नव्हती हे आहे काय? बहुधा नसावे. कारण हडप्पात प्राण्यांच्या हाडापासून बनवलेल्या सुया मिळाल्या असे वाचले आहे. तरीही, शिवलेली वस्त्रे फारशी प्रचलीत होती, असे वाटत नाही.

हवामान हे एक कारण लेखात दिले आहे. परंतु, त्यामागे आर्थिक कारणदेखिल असावे. एखादा कपडा शिवला की तो फक्त ती व्यक्तीच वापरू शकते. नेसूचे कापडमात्र घरातील इतर व्यक्तीदेखिल वापरू शकतात. तेवढीच बचत!

>>शिवलेले असो वा गुंडाळलेले कपडे त्याचे कापड हे (चामडे वगळता) मागावर वा सुयांवर विणलेलेच असते.

सुयांवर विणलेले कापड म्हणजे निटिंग केलेले का? एक सुलट दोन उलट वगैरे (मोजे, स्वेटरसदृश?*) ते तर खूपच अलिकडे भारतात आले असावे. (औरंगजेब टोप्या विणून पैसे मिळवीत असे म्हणतात. पण ते क्रोशे असावे का? दोन सुयांनी विणलेले तितके जुने नसावे)

भारतीय पारंपरिक कपडे शिवलेले नसतात. धोतर, साडी, मुंडासे/पागोटे, पंचा, लंगोट, कंचुकी इत्यादि. शिवलेल्या कपड्यांतले सुद्धा पारंपरिक कपडे निटिंग केलेले नसतात. स्वेटर ऐवजी बंडी/जाकीट. हातमोजे/पायमोजे तर नसतातच.
भारतात कापड म्हणजे मागावर विणलेलेच असावे.
---------------------------------------------------------------
अवांतर : कापड चोपड यातील चोपड म्हणजे चोपडायच्या गोष्टी उर्फ अळिता, उटी वगैरे सौंदर्यप्रसाधने का?

वाचतो आहे!

मला टायसंबंधी एक प्रश्न आहे. तो योग्य वेळी विचारेनच.

गडबड करा, लवकर लेख टाका. अच्युत गोडबोले आणि एखादी सहलेखिका "अंगात" नावाचं पुस्तक पाडण्याआधी तुमचं पुस्तक येऊ द्या

मस्त लेखन.

जाता जाता: पेशवाई काळात देशावरील सर्वसामान्य ब्राह्मणांचे शिरस्त्राण काय होते? रामजोशी पिक्चरमध्ये दाखवल्याप्रमाणे पगडी की अजून काही? पुणेरी पगडीचाच तो एक प्रीकर्सर असावासे वाटते.

उपक्रम स्तुत्य.

रोमन/इजिप्शन वस्त्रांचे फोटो जालावरून फ्री इमिजिज ठीक आहे परंतू
भारतात अथवा इतर देशांत फिरून काही फोटो घेतले असतील तर ते विकिकॅामन्सवर टाकून त्याच्या लिंक्स वापरणे पुस्तकासाठी योग्य ठरेल.

मला ह्या प्रश्नाचे उत्तर निश्चित माहीत नाही की प्राचीन - मुस्लिमपूर्व - भारतामध्ये शिवलेले कपडे वापरण्याची पद्धत होती काय आणि असल्यास कितपत होती. ह्याला एकमेकांविरुद्ध उत्तरे संभवतात. तुमच्या अभ्यासामध्ये काही उत्तर सापडले असल्यास ते मला कळावे अशा हेतूने हा प्रतिसाद लिहीत आहे.

शिवलेले कपडे वापरण्याची पद्धत प्राचीन भारतात होती असे मानायला आधार म्हणजे सुई आणि धागा ह्या दोन्ही वस्तु भारतात २००० वर्षांपासून माहीत होत्या असे दाखविणारे उल्लेख आढळतात. उदाहरणार्थ कालिदासाने 'मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गति: ||' (रघुवंश १.४) आणि 'गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभि: |' (मेघदूत पूर्वमेघ ४०) असे सूत्र आणि सूचि ह्यांचे उल्लेख केले आहेत. 'सिव् (४ प)' असे 'शिवणे' ह्या अर्थाचे क्रियापद आणि त्यापासून निर्माण झालेले 'सीवन, सेवन, स्यूति' असे शब्द ठाऊक आहेत. आपटेकृत संस्कृत-इंग्लिश शब्दकोषामध्ये 'शिंपी' ह्याचे संस्कृत समानार्थी शब्द 'सौचिक, सूचिक' असे दाखविले आहेत आणि 'शिंपीकामा'ला 'सूचिकर्मन्' म्हटले आहे. तरीपण माझ्या मर्यादित वाचनामध्ये 'सीवन, सेवन, स्यूति, सौचिक, सूचिक, सूचिकर्मन्' हे शब्द मला कोठेच वापरलेले आढळलेले नाहीत.

वात्स्यायनाच्या ’कामसूत्रा’मध्ये 'विद्यासमुद्देश' नावाच्या प्रकरणात सुसंस्कृत व्यक्तीला माहीत असायला हव्या अशा ६४ कलांच्या यादीमध्ये 'सूचीवानकर्माणि' ह्या कलेचा उल्लेख आहे आणि टीकाकार यशोधर (१३वे शतक) आपल्या 'जयमङ्गला' नावाच्या टीकेमध्ये ह्याचे स्पष्टीकरण 'सूचीवानं त्रिविधं - सीवनम्, ऊतनम्. विरचनम्, तत्राद्यं कञ्चुकादीनाम्, द्वितीयं त्रुटितवस्त्राणाम्, तृतीयं कुथास्तरणादीनाम्" असे देतो. (अर्थ - सूचीवानकर्म तीन प्रकारचे असते, शिवणे, रफू, विणणे, पहिले कंचुकी इत्यादींसाठी, दुसरे फाटलेल्या वस्त्रांसाठी, तिसरे कुथ (झूल), आस्तरण (गालिचा अथवा चटई) इत्यादींसाठी.) येथेच पुढे शेखरक, आपीडन ह्यांचा उल्लेख आहे. पैकी शेखरक म्हणजे पागोटे, पगडी इत्यादि शिरोभूषणे, आपीडन म्हणजे त्यावरचे नान प्रकारचे शिरपेच.

ह्यावरून असे दिसते की स्त्रियांची कंचुकी (आणि पर्यायाने कंचुक, जो पुरुष वापरत असत) हे शरीराच्या वरच्या भागाचे वस्त्र शिवलेले असे. ’वारबाण’ नावाचे वस्त्र पुरुष वापरत असत, ज्याचा अमरकोशातील अर्थ ’चिलखत’ असा आहे पण अन्यत्र त्याला overcoat असाहि अर्थ दाखविलेला दिसतो.

शिवणकलेशी संबंधित इतके शब्द उपलब्ध असतांना स्त्री-पुरुषांच्या शरीराच्या वरच्या भागाच्या कपड्यांचे उल्लेख मात्र जवळजवळ दुर्मिळ आहेत असे का हे माझे विचारणे आहे.

३. अंगाभोवती कपडे गुंडाळून वस्त्रे तयार करण्याची आयडिया फक्त भारतीय उपखंडातली नसली तरी अंतरीयाचे किंवा कमरेवर बांधलेल्या वस्त्राचे काष्टा घालून दुटांगीकरण हे मात्र केवळ भारतीय उपखंडातच दिसून येते.
- २७ मार्चला प्रसिद्ध झालेला लेख 'साडी नेसणं...'

मला वाटते की महाराष्ट्रीय मध्यमवर्गी समाजामध्ये १९५०च्या दशकापर्यंत स्त्रियांनी नऊवारी नेसणे हीच मान्य प्रथा होती. पाचवारी आलेली होती पण जुन्या आणि पारंपारिक विचारांच्या घरांमध्ये तिला अजून मान्यता मिळाली नव्हती. माझी आई, अनेक काकू आणि आत्या, अन्य त्यांच्याच वयाच्या 'सवाष्ण' म्हणून बोलविण्याच्या टाइपच्या स्त्रिया सर्रास नऊवारीतच असत. १९५०-५५ नंतर लहान वयाच्या काकू, आत्या पाचवारीत दिसू लागल्या. अशा घरांतील स्त्रिया समारंभांना जातांना शेलाहि पांघरून जात.

त्या काळातील उच्चशिक्षित स्त्रियांमध्ये इरावती कर्वे आणि दुर्गा भागवत ह्या नेहमी नऊवारी नेसत. आमच्या गणिताच्या प्राध्यापिका मधुमालती आपटे ह्या पाचवारीत असत.

त्या दशकामध्ये 'सकाळ' हे पत्र अद्यापि ना.भि परुळेकरांच्या ताब्यात होते आणि वाचकांच्या पत्रव्यवहारांमधून अनेक वाद खेळले जात. त्यांमध्ये 'सकच्छ की विकच्छ' हा वाद काही महिने चालल्याचे मला आठवते. (असाच दुसरा गाजलेला वाद म्हणजे 'अंबाडा की वेणी'. पंगतीत वाढतांना वेणी आमटीत बुडायची शक्यता असते असा मुहतोड मुद्दा अंबाडापक्षाने उपस्थित केला होता.)

एक मनोरंजक आठवण. माझ्या कॉलेजच्या पहिल्या वर्षामध्ये दिसायला सुंदर दिसणारी आमची एक वर्गभगिनी नऊवारीमध्ये कॉलेजात यायची. तेव्हाहि ते लक्षणीय होते कारण अन्य सर्व कॉलेकजकन्या पाचवारीमध्ये असत. (अर्थात इतकेच, काही तुरळक स्कर्टमधल्या मुली सोडल्या तर जीन्स, पंजाबी सलवार-कमीज कोणी कल्पनेतहि पाहिला नव्हता.) ह्याचे कारण असे होते की तिचे वडील जुन्या कर्मठ विचारांचे होते आणि नऊवारीतच कॉलेजात गेले पाहिजे ह्या अटीवर तिला कॉलेजप्रवेशाला मान्यता वडिलांनी दिली होती. काही दिवसांनंतर हितचिंतकांच्या सल्ल्यावरून वडिलांनी निर्बंध शिथिल केला आणि अन्य चारचौघींसारखी तीहि पाचवारीत दिसू लागली.

तुमच्या तिसऱ्या लेखामध्ये भारतीय संस्कृति पश्चिमेकडे गांधारापर्यंत पोहोचली होती असा उल्लेख आहेच. त्याबरोबरच ती पूर्वेकडे कंबोडिया, थायलंड, लाओस, वियेतनाम, मलेशिया, इंडोनेशियापर्यंत पसरली होती हेहि माहीत आहे. ज्याला Brahminical Hinduism म्हणता येईल असा हिंदु धर्म १५व्या शतकापर्यंत त्या भागात चांगला जिवंत होता आणि शेकडो मंदिरांचे आणि शिल्पांचे अवशेष ह्यावरून त्या कालापर्यंत पुरुष आणि स्त्रिया ह्यांची वेषभूषा कशी होती ह्याचे उत्तम दर्शन घडते. त्यासाठी पुढील काही चित्रे पहा:

सूर्यवर्मन दुसरा आणि मन्त्रिगण. अंगकोर वाटमधील भित्तिशिल्प (Bas relief)

गजारूढ सूर्यवर्मन् दुसरा आणि सैन्य

बाजार - बायोन मंदिर, बाहेरची गॅलरी

पाकसिद्धि, तेथेच

अप्सरा

अप्सरा

ख्मेर आणि चम्पा सैनिकांमधील हातघाईची लढाई, बायोन मंदिर, बाहेरची गॅलरी

सैन्यासोबत निघालेले कुटुंब, बरोबर त्यांचे दोन कुत्रेहि आहेत.

सूकरमांस, शेजारी रिब्ज उघड्या विस्तवावर शेकत आहेत

आसन्नप्रसवा स्त्री

लेख आणि प्रतिसाद आवडले.

४. उगाचच शरीर झाकून ठेवण्याला नकार देणारी, शरीराचे आकार-उकार स्पष्ट करणारी वस्रं ही आपल्या भारतातच अस्तित्वात होती. ऐकायला, वाचायला गैरसोयीचं वाटलं तरीही हे आपल्याच महान संस्कृतीत घडलं..
२४ एप्रिलचा लेख झाकपाक

गुड !! तुमच्या लेखनात अंमळ सुधारणा दिसत आहे.

टिकवून ठेवा.

आवडलं

५. नवीन प्रदेश पाहून, तिथल्या नवीन आणि मजेमजेच्या गोष्टी प्रवासी लोक आपल्या बरोबर घेऊन येतात. नवीन आलेल्या पद्धती आणि स्थानिक पद्धतींचा मिलाप होतो आणि संस्कृतीची कथा नवं वळण घेते.. ३० मे रोजी प्रसिद्ध झालेला लेख 'आपलं काय काय म्हणायचं?'
दुव्यावर सगळ्या इमेजेस घ्यायचा त्यांनी कंटाळा केलाय तस्मात इमेजेस बघायच्या असतील तर इपेपर ला पर्याय नाही.
इपेपरची इमेज द्यायची आहे पण इथे इमेज कशी द्यायची ते विसरले.

सर्व भाग आवडले.

सहाव्या आणि सातव्या लेखाचा दुवा दिला आहे.
६. "ब्रिटिश भारतात आले तोपर्यंत भारताच्या वस्त्नकलेनं खूप प्रगती केलेली होती. भारतभरात प्रदेशानुसार कापड विणण्याचे प्रकार, त्यावरची नक्षी, कलाकुसर, कापड रंगवण्याची भारतीय साधनं आणि प्रक्रि या या सर्व गोष्टींचं प्रचंड वैविध्य होतं. काश्मिरी शालींबरोबरच याही सगळ्याची युरोपातून आलेल्या व्यापार्‍यांना भुरळ पडली. "
भारतीय वारसा - २६ जून

७. "एखाद्या संस्कृतीशी जोडलेली प्रतीकं, चिन्हं यांची देवाणघेवाण होणं हे अपरिहार्य आहेच,काही प्रमाणात!ते स्वागतार्हही आहे. नक्की किती आणि काय योग्य आणि अयोग्य याविषयी मात्र अजून संभ्रम आहेत."
थांब सेलिना बिंदी लावते! - ३१ जुलै

संपल नाही का अजून कापड फाडणं

आठव्या व नवव्या लेखाचे दुवे
८. रोमानिया देशाचं फॅशनला वाहिलेलं एक मासिक.बिहोरच्या लोकांबरोबर त्यांच्या पारंपरिक भरतकाम कलेसाठी उभं राहिलं. आयुष्यभर भरतकाम करणा-या हातांनी आपल्या सुया, कात्र्यांनीशी लढायचं ठरवलं. बिहोरचे लोक अणि हे मासिक यांनी एकत्र येऊन बिहोर फॅशनचा एक ब्रॅण्ड तयार केला. आपल्या हातांनी बनवलेल्या सगळ्या पारंपरिक वस्तू योग्य नफा आकारून, पण तरीही सामान्य माणसाला परवडेल अशा किमतीत ऑनलाइन विकायला सुरूवात केली. थोड्याच दिवसात दणदणीत विक्रीचा एक उच्चांक गाठला गेला.
बलाढ्य दुष्टाचा पराजय आणि इतर गोष्टी - २८ ऑगस्ट

९. युरोपातले उच्च खानदानी लोक आणि सत्ताकेंद्र यावर फॅशनच्याद्वारे नियंत्नण ठेवण्याची चौदाव्या लुईची योजना होती. उच्च अभिरूची, चोखंदळ,शानदार राहणीमान, विलासी जीवन या गोष्टींचं केंद्र फ्रान्स असलं पाहिजे अशी त्याची इच्छा होती. उंची आणि महागडी कापडं,कपडे, आभूषणं आणि इतर वस्तू फ्रान्समध्ये बनवल्या जाव्यात हे त्यानं घडवून आणलं.
कूत्यूरोद्योग- २५ सप्टेंबर