समाजसेवकांमुळे समाजाचा नक्की कोणता फायदा होतो?

एनजीओंचे प्रकार असतात.

काही एनजीओ या प्रशिक्षित समाजसेवकांनी काढलेल्या असतात त्यामध्ये काम करणारेही प्रशिक्षित समाजसेवक असतात. अर्थात त्यातल्या अ‍ॅडमिनच्या कामासाठी साधे लोकही असतात.

काही एनजीओ या विशिष्ट कॉजसाठी काढलेल्या असतात. संस्थाचालकांना त्या कॉजविषयी वाटणारी कळकळ आणि कधीकधी अभिनिवेश यांच्या जोरावर संस्था चालते. यांना खरेतर प्रशिक्षित समाजसेवकांची गरज भासत नसते. पण काही बाबतीत सरकारी नियमांसाठी त्यांना प्रशिक्षित समाजसेवक ठेवावे लागतात.

काही संस्था खरोखरच विसुनानांनी म्हटल्याप्रमाणे सरकारच्या फ्रंट म्हणून काम करतात. म्हणजे सरकारी योजनांची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी या संस्था करतात. उदा. क्षयरुग्णांचे उपचार मॉनिटर करणे वगैरे.

वैयक्तिक पदरमोड करून कुठलीही संस्था चालत नाही. बहुतेक वेळा सार्वजनिक देणग्या, सरकारी अनुदाने आणि संस्थात्मक अनुदानांवर (उदा. फोर्ड फाउंडेशन) या संस्था चालतात.

प्रत्यक्ष ज्याच्यासाठी काम करायचे आहे त्यासाठी किती पैसा खर्च होतो हे मोजणे बहुधा अशक्य आहे (आणि कदाचित अन्यायकारक). स्त्रियांच्या प्रश्नांवर काम करणारी संस्था (उदा. स्त्रियांच्या छळाबाबत) ही प्रत्यक्ष त्या स्त्रियांसाठी काहीही पैसा खर्च करत नसू शकेल. तसा खर्च करण्याची अपेक्षाही त्या संस्थेकडून कोणी करणार नाही. ती संस्था फारतर आणीबाणीच्या प्रसंगी तिला मदत उपलब्ध करून देणे, तिचे आणि तिच्या कुटुंबियांचे समुपदेशन करणे वगैरे कामे करीत असेल. म्हणजे होणारा खर्च हा सगळा त्या समाजसेवकांच्या वेतनावरच होत असेल.

पांढरा ठसा सुरू मुंबईत एक अर्भकालय आहे. त्याचे ध्येय अनाथ मुले मिशनर्‍यांकडे जाण्यापासून रोखणे असे होते. त्या संस्थेने ३० वर्षांत हजार मुले हिंदू पालकांकडे सोपवली. ३० वर्षांत त्या संस्थेने कोट्यवधी रुपयांचा व्यवहार (देणग्या, खर्च) केला असेल. एवढा खर्च आणि ३० वर्षांत म्हटले तर फक्त १००० मुले ख्रिश्चन होण्यापासून वाचली असा ताळेबंद मांडला जाऊ शकेल. पण तसा मांडणे अयोग्य असेल कारण या तीस वर्षांच्या काळात संस्थेने विविध मार्गाने समाजात जागृती केली आहे. उदा. मूल नको असल्यास त्याला कचराकुंडीत टाकायची गरज नाही. अशा संस्था त्या मुलांना अधिकृतपणे सांभाळायला घेऊ शकतात. त्या मुलाच्या मातेला कसलाही त्रास होत नाही. आज प्रसूती करणारे डॉक्टरही त्या मातेला हा मार्ग दाखवतात. या जागृतीतून डॉक्टर लोकांनी आणखीच वेगळे मार्ग निर्माण केले आहेत ही बाब अलाहिदा. पांढरा ठसा संपला.

विसुनाना, एक चांगला प्रश्न चर्चेसाठी मांडल्याबद्दल आभार. वेळ थोडाच आहे सध्या हाताशी त्यामुळे माझे या विषयावरचे (विस्कळीत) विचार थोडक्यात मांडायचा प्रयत्न करते आहे.

'समाजसेवकांमुळे समाजाचा नक्की कोणता फायदा होतो?' या प्रश्नात अनेक उपप्रश्न आहेत. हे प्रश्न मी तुम्हाला विचारते असे नाही हे कृपया लक्षात घ्यावे. हे माझ एक स्वगत आहे जे मी मोठयाने बोलते आहे इतकंच - गैरसमज नसावा. या प्रश्नांची माझी उत्तरं वेळोवेळी बदलतात त्यामुळे मी अद्याप निष्कर्षाला आलेली नाही - येऊ शकलेले नाही.

१. समाज हा काही एकसंध घटक नाही - कधीच नसतो, नसणार. समाजातल्या विविध घटकांचे हितसंबंध अनेकदा एकमेकांच्या विरोधात असतात. त्यामुळे नक्की कोणत्या समाजाचा फायदा असा प्रश्न संदर्भाने विचारावा लागतो. समाजातल्या हितसंबंधात एक सत्तासंबंध असतो - तो फक्त आर्थिक सत्तेतून येतो असे नाही - तो धर्म, जात, शिक्षण, जमिनीची मालकी, वय, लिंग अशा अनेक स्तरांवर असतो. व्यक्तीची ओळख एकपदरी नसून अनेकपदरी असते आणि हे अनेक पदर गुंतागुंत निर्माण करतात पण ते एक बलस्थानही असते.

२. 'सेवा' शब्दही दोन अर्थांनी साधारणपणे वापरला जातो - निरपेक्ष सेवा, त्यागमयी सेवा हा एक अर्थ आणि 'service' - पोस्टाची सेवा, दळणवळणाची सेवा या अर्थाने. त्यातली कोणती समाज'सेवा' आम्हा लोकांना आज अपेक्षित आहे? त्याग करून सेवा? की मोबदल्याचा योग्य परतावा देणारी सेवा? सेवेच्या पहिल्या अर्थापासून दुस-या अर्थाकडे आमचा प्रवास कसकसा झाला?

३. फायदा कशात मोजायचा? पैशांत? ज्ञानात? आत्मविश्वासात? स्व-प्रतिमेत? सबलीकरणात? सामाजिक ताकदीत? नव्या कौशल्यात? समजा पैसा मिळाला पण आत्मविश्वास नाही वाढला तर त्याला फायदा म्हणायच का? आत्मविश्वास वाढला पण गरीबी कायम राहिली तर त्याला फायदा म्हणायचं की नाही? फायद्याची परिभाषा जे त्या प्रक्रियेतून जातात त्यांनी ठरवावी की त्या प्रक्रियेच्या बाहेर असणारांनी? त्याचे पुन्हा काय फायदे-तोटे?

४.अल्पकालीन फायदा आणि दीर्घकालीन फायदा - याचे तारतम्य कोणी राखायचे? कोणी मोजमाप करायचे?

५.सामाजिक प्रश्नांचे आकलन होण्यासाठी नेमकी काय कौशल्ये लागतात आणि त्यातले प्रशिक्षणाने नेमके काय काय मिळवता येते? हे आकलन जे त्या प्रश्नांत अडकलेले असतात त्यांच्याकडे नसते (किंवा कमी असते) हे गृहितक वस्तुस्थितीवर आधारित आहे? की ती आपण निर्माण केलेली एक प्रतिमा आहे?

६. नैसर्गिक/मानवनिर्मित आपत्तीच्या काळात असणा-या कामाची गरज, रचनात्मक कामाची गरज, संघर्षात्मक कामाची गरज, धोरणात्मक परिवर्तन घडवून आणण्याची गरज .. यातली गुंतागुंत, त्यांचे एकमेकांशी नाते रोचक आहे.

७.आंतरराष्ट्रीय स्तरावर विकासाच्या संकल्पनेत जे बदल होते गेले - त्यातून सामाजिक कामाची आमची संकल्पना कशीकशी बदलत गेली हे पाहणेही रंजक आहे. जागतिकीकरणाचा रेटा या सगळ्याला कशी दिशा देतो याचाही नीट अभ्यास करायला हवा - (कोणीतरी!)

८. 'कल्याणकारी राज्य'ही संकल्पना आता अडचणीची ठरत आहे त्यामुळे सरकारचाही कल दिवसेंदिवस 'व्यवस्थापन' इतकाच होत चालला आहे का? सरकारने योजनांची अंमलबजावणी करण्यासाठी एन.जी.ओ.क्षेत्राला कसे पाठबळ दिले हेही तपासून पाहायला हवे.

९. एन. जी. ओ. आणि त्यातले लोकही याच समाजातून येतात त्यामुळे त्यांच्या कामात, कार्यशैलीत एक मोठी रेंज दिसते. एन.जी.ओ आणि 'समाज' यांचा एक प्रकारचा सत्तासंबंध गेल्या काही काळात प्रस्थापित झालेला दिसतो आहे. यातून नेमका कोणाचा काय फायदा झाला - हा प्रश्न आहेच. एन. जी.ओंच्या हितसंबंधांबाबत अनेकदा लिहिले, बोलले गेले आहेच.

१०. समजा (कल्पना करायला काय हरकत?) सामाजिक काम आणि तथाकथित समाजसेवक यावर कायद्याने बंदी आणली तर त्याचे काय काय परिणाम होतील? समाजाचा त्यातून नक्की काय फायदा होईल? काय नुकसान होईल?

'समाजसेवक' हा शब्द 'समाजसेवा' शब्दावरून घ्यायचा की 'समाजसेवा' हा शब्द 'समाजसेवक' शब्दावरून घ्यायचा?
पत्रकारितेच्या व्यवसायात होतो तेव्हाचं आठवतं. ज्येष्ठांनी सांगितलं होतं की, समाजसेवक हा शब्द कोणालाही जोडायचा नाही. मला वाटतं, त्या काळात बाबा आमटे यांनाच आम्ही हा शब्द लावत असू*. बाकी कोणीच नाही. त्या सर्वांसाठी त्यांच्या-त्यांच्या क्षेत्रानुसार 'कार्यकर्ता' असेच म्हणत असू (उदा: मेधा पाटकर - सामाजिक कार्यकर्त्या, सुंदरलाल बहुगुणा - सामाजिक कार्यकर्ते). 'व्यावसायीक सामाजिक कार्यकर्ते' असाही शब्दप्रयोग वाचला आहे. त्याचेच एक रूप 'व्यावसायीक समाजसेवक' (यातील अंतर्विरोधाकडे दुर्लक्ष करूया, शब्द स्वस्त होतात ते असेच) असेही पाहिले आहे. सामाजिक कार्य आणि सामाजिक सेवा यात असा काही तरी सुप्त भेद असतो, दिसतोही.
आधी समाजसेवा, मग, ती करणारा तो समाजसेवक असेच असावे आणि असे असेल तर समाजाचा समाजसेवकांमुळे फायदाच झालेला असणार हे नक्की.
समाजसेवा या शब्दाची व्याख्या करताना आपण चारेक मापदंड टाकू, मग त्या मापदंडात बसणारी प्रत्येक कृती ही समाजसेवा ठरवू आणि त्या फायद्या-तोट्यांकडे पाहू... असे झाले की फजिती होणारच. ती टाळायची असेल तर मात्र मी सारासार विवेक वापरूनच समाजसेवा कशाला म्हणायचे हे ठरवेन.
वृक्षारोपण हे एकच काम समाजसेवा म्हणता येईल आणि समाजाचे अहित करणारेही म्हणता येते. मोनोटोनस जंगलं उभी राहणारं वृक्षारोपण गैर, नगदी वृक्षारोपण गैर... खरं जंगल उभं करणारं वृक्षारोपण योग्य, नगदीपणाचा हेतू नसलेलं वृक्षारोपण योग्य... असे हे करता येतेच. पुन्हा यात नगदी वृक्षारोपण सरसकट गैर असेलच असंही नाही.
सारासार विवेक वापरून पाहिलं तर, व्यावसायीक सामाजिक कार्यकर्तेदेखील समाजाचा फायदा करून देतातच. आता, त्यांनी सामाजिक कार्य (आपल्या चरितार्थाची कमाई त्यातूनच मिळवत) करावयाचे ठरवले असताना आपण त्यांना 'सामाजिक सेवा' या मापदंडात पाहू जावं आणि मग कुठं तरी खुट्ट होऊन 'ही कसली समाजसेवा?' असा प्रश्न आपल्याला पडावा हे घडणारच. मग तिथं ते व्यावसायीक रीतीनं होणारं सामाजिक कार्यही आपण नाकारणार का? ते न नाकारता, मापात पाप न करता त्याचे मूल्यमापन करणे हिताचे.
उद्या प्रकाश आमटे, विकास आमटे, अभय बंग (ही नावे उदाहरणादाखल) यांनाही आपण समाजसेवक म्हणू लागलो तर तो आपला दोष आहे. त्याबद्दल त्यांना जबाबदार ठरवण्यात अर्थ नाही. ते काम करतात, त्यातूनच त्यांचा चरितार्थही** चालतो. अशी माणसं समाजात गरजेचीच असतात. त्या भूमिकेसाठी त्यांनी काही त्याग केला असतोच. त्या त्यागाची भरपाई त्यांना मिळणाऱ्या मानसन्मानातून होत असते. तो मानसन्मान समाजाने त्याला दिला नाही तरी ती सेवा ठरत नाही, तर तो समाजाचा करंटेपणा असतो. अशा स्थितीत उद्या त्यांच्याकडून काही चूक झाली तर त्यापोटी समाजसेवा या शब्दाला वावगे ठरवण्यात अर्थ नाही, कारण आपणच तो शब्द अस्थानी वापरलेला असतो.
पदरमोड करून काम केले जाते यात मला तथ्य वाटत नाही. तसे काम केले जाऊ नये असेही माझे मत आहे.
सेवा आणि कार्य/काम यातील तफावत नेमकी पकडली तर, मला वाटतं, बऱ्याच गोष्टी, निदान वैयक्तिक धारणांसाठी, स्पष्ट होतील.
* बाबांचाही असा उल्लेख सरसकट केला जायचा नाहीच. त्यांची पूर्वपुण्याईच समाजसेवा सदरात बसते, एरवी आता ते समाजसेवक वगैरे नाहीत, असे एका ज्येष्ठांनी काही दाखले देत पटवून दिल्याचे आठवते. हे अर्थातच माझ्या वैयक्तिक अनुभवातले आहे. त्याचे सार्वत्रिकीकरण नको.
** चरितार्थाचा स्केल बदलतो. गांधीवादी म्हणून अंगावर खादीची बंडी असते, पण माणूस लक्झरियस म्हणता येईल अशा चारचाकीत असतो (पुण्यातले असे 'समाजसेवक' कुणाला आठवले तर तो योगायोग समजावा). अंगावर रीतसर व्यावसायीक कपडेच असतात आणि एसटीने प्रवास करतो असाही माणूस असतोच (कुणाला एकदम विदर्भातले कोणी आठवले तर तोही योगायोग समजावा). १९९० च्या मध्यावर अचानक अशी माणसं विमानप्रवास करू लागली होती, तेव्हा असे काही प्रश्न उपस्थित झाले होते, त्या चर्चा आठवल्या. पूर्वी असा विमानप्रवास बहुदा सरकारकडून तिकीट काढून मिळाले की व्हायचा. खाऊजाचा सामाजिक कार्याच्या स्केलवर असाही एक परिणाम झाला आहे हे फक्त त्यावेळी लक्षात आले.