डॉ. नरेंद्र दाभोलकर : विवेकाचा जागर करणारा एक निर्भय महामानव

महाराष्ट्राच्या भूमीला संतांची, विचारवंतांची आणि समाजसुधारकांची समृद्ध परंपरा लाभली आहे. संत ज्ञानेश्वर, तुकाराम, महात्मा जोतिराव फुले, सावित्रीबाई फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, संत गाडगेबाबा आणि प्रबोधनकार ठाकरे अशा अनेकांनी समाजातील अज्ञान, विषमता आणि अनिष्ट रूढींविरुद्ध संघर्ष केला. या परंपरेचा आधुनिक काळातील एक महत्त्वाचा वारसदार म्हणजे डॉ. नरेंद्र दाभोलकर. वैज्ञानिक दृष्टिकोन, विवेकवाद आणि मानवतावाद यांचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. अंधश्रद्धेविरुद्ध लढताना त्यांनी केवळ समाजातील प्रचलित समजुतींना आव्हान दिले नाही, तर त्या समजुतींच्या आडून चालणाऱ्या शोषणव्यवस्थेवरही प्रहार केला. १ नोव्हेंबर २०२६ रोजी त्यांची ८१ वी जयंती साजरी करताना त्यांच्या विचारांचे आणि कार्याचे स्मरण करणे ही केवळ औपचारिकता नसून आपल्या समाजाच्या विवेकशीलतेचे आत्मपरीक्षण करण्याची संधी आहे.

डॉ. नरेंद्र अच्युत दाभोलकर यांचा जन्म १ नोव्हेंबर १९४५ रोजी सातारा येथे झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण साताऱ्यात, तर पुढील शिक्षण सांगली आणि मिरज येथे झाले. त्यांनी वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करून डॉक्टर म्हणून व्यवसाय सुरू केला. विद्यार्थी जीवनात ते उत्कृष्ट कबड्डीपटू होते. कबड्डीसारख्या सांघिक खेळातून अंगी बाणलेली शिस्त, जिद्द, संघभावना आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही संघर्ष करण्याची वृत्ती त्यांच्या पुढील सामाजिक कार्यात दिसून आली. वैद्यकीय व्यवसायात त्यांना आर्थिक स्थैर्य आणि प्रतिष्ठा मिळवण्याची संधी होती. मात्र समाजातील अज्ञान, अन्याय आणि शोषण यांची जाणीव त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हती. अखेरीस त्यांनी वैद्यकीय व्यवसाय बाजूला ठेवून पूर्णवेळ समाजकार्याचा मार्ग स्वीकारला. हा निर्णय त्यांच्या आयुष्याला एक वेगळी दिशा देणारा ठरला.

दाभोलकरांच्या सामाजिक कार्याची सुरुवात केवळ अंधश्रद्धा निर्मूलनापुरती मर्यादित नव्हती. सामाजिक समता, जातिभेदाचे निर्मूलन, दलितांचे हक्क आणि मानवी प्रतिष्ठा यांसारख्या प्रश्नांवरही त्यांनी काम केले. समाजातील दुर्बल घटकांना अन्यायाचा सामना करावा लागतो, त्यामागे केवळ आर्थिक विषमताच नसून अज्ञान आणि परंपरेच्या नावाखाली स्वीकारलेल्या गैरसमजुतीही असतात, हे त्यांना जाणवले. त्यामुळे समाजपरिवर्तनासाठी माणसाच्या विचारपद्धतीत बदल घडवणे आवश्यक आहे, अशी त्यांची धारणा बनली. एखाद्या समस्येची वरवरची लक्षणे दूर करण्यापेक्षा तिच्या मुळाशी जाऊन कारणांचा शोध घेणे ही वैद्यकीय दृष्टिकोनातून आलेली सवय त्यांच्या सामाजिक कार्यातही उपयोगी पडली.

९ ऑगस्ट १९८९ रोजी त्यांनी समविचारी सहकाऱ्यांच्या मदतीने महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीची स्थापना केली. ही संस्था पुढे महाराष्ट्राच्या सामाजिक प्रबोधन चळवळीतील एक महत्त्वाची शक्ती बनली. भूतबाधा, करणी, चमत्कार, अंगात येणे, जादूटोणा आणि तथाकथित दैवी शक्तींच्या नावाखाली होणाऱ्या फसवणुकीविरुद्ध समितीने व्यापक जनजागृती केली. विविध प्रयोगांच्या माध्यमातून तथाकथित चमत्कारांमागील वैज्ञानिक कारणे लोकांना समजावून सांगण्यात आली. ग्रामीण भागापासून शहरांपर्यंत कार्यकर्त्यांचे जाळे निर्माण झाले. या चळवळीचे वैशिष्ट्य म्हणजे केवळ एखाद्या अंधश्रद्धेची खिल्ली उडवण्याऐवजी तिच्यामागील मानसिकता समजून घेऊन तिला विवेकाच्या आधारावर उत्तर देण्याचा प्रयत्न.

दाभोलकरांच्या विचारांचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांमध्ये त्यांनी केलेला भेद. माणसाला श्रद्धा बाळगण्याचा अधिकार आहे; परंतु त्या श्रद्धेच्या नावाखाली दुसऱ्या माणसाचे शोषण करणे, त्याच्या आरोग्याशी खेळणे किंवा त्याच्या मूलभूत अधिकारांवर गदा आणणे स्वीकारार्ह नाही, अशी त्यांची भूमिका होती. एखादी गोष्ट केवळ प्राचीन आहे म्हणून ती योग्य ठरत नाही आणि एखादा दावा धार्मिक स्वरूपाचा आहे म्हणून तो चिकित्सेच्या पलीकडे जात नाही. आपल्या समजुतींना प्रश्न विचारणे म्हणजे आपल्या संस्कृतीचा अपमान नव्हे. उलट, समाजाच्या हिताला बाधक ठरणाऱ्या प्रथांचा त्याग करण्याची तयारी दाखवणे हीच जिवंत संस्कृतीची खूण आहे. दाभोलकरांनी विवेकवादाचा पुरस्कार करताना मानवी संवेदनशीलतेलाही तितकेच महत्त्व दिले.

त्यांच्या कार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा आग्रह. वैज्ञानिक दृष्टिकोन म्हणजे केवळ विज्ञानातील शोधांची माहिती असणे नव्हे. एखादा दावा खरा आहे का, त्याच्या समर्थनार्थ कोणते पुरावे उपलब्ध आहेत, तो स्वतंत्रपणे तपासता येतो का आणि नवीन पुरावे मिळाल्यास आपले मत बदलण्याची तयारी आहे का, या प्रश्नांचा विचार करणे म्हणजे वैज्ञानिक दृष्टिकोन. भारतीय राज्यघटनेच्या अनुच्छेद ५१-अ (ह) मध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि शोधक व सुधारक वृत्ती विकसित करणे हे नागरिकांचे मूलभूत कर्तव्य मानले आहे. दाभोलकरांचे कार्य या घटनात्मक मूल्यांशी सुसंगत होते. त्यांनी विज्ञानाला केवळ प्रयोगशाळेपुरते मर्यादित न ठेवता दैनंदिन जीवनाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला.

दाभोलकर उत्तम वक्ते आणि प्रभावी लेखकही होते. 'साधना' साप्ताहिकाच्या संपादकपदाच्या माध्यमातून त्यांनी समाजप्रबोधनाला वैचारिक अधिष्ठान दिले. त्यांची पुस्तके, लेख, व्याख्याने आणि सार्वजनिक चर्चांमधून अंधश्रद्धा, धर्मचिकित्सा, विवेकवाद आणि सामाजिक सुधारणांचे विविध पैलू समोर आले. त्यांच्या विचारांशी असहमत असणाऱ्यांनाही प्रश्न विचारण्याचा अधिकार आहे, या लोकशाही मूल्याला त्यांच्या भूमिकेत महत्त्वाचे स्थान होते. एखाद्या व्यक्तीला वादात पराभूत करणे आणि त्या व्यक्तीला विचार करण्यास प्रवृत्त करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. दाभोलकरांनी दुसऱ्या मार्गाला अधिक महत्त्व दिले. कारण सामाजिक परिवर्तन केवळ घोषणांनी किंवा कायद्यांनी होत नाही; त्यासाठी समाजमन बदलावे लागते.

अंधश्रद्धा निर्मूलनाच्या कार्यातून त्यांना अनेकदा विरोधाला सामोरे जावे लागले. धार्मिक भावना दुखावल्या जात असल्याचा आरोपही त्यांच्यावर झाला. त्यांच्या काही भूमिकांविषयी मतभेद असणे स्वाभाविक होते आणि लोकशाही व्यवस्थेत अशा मतभेदांना स्थान असलेच पाहिजे. तथापि, एखाद्या विचाराला विरोध करणे आणि त्या विचाराच्या समर्थकाचे अस्तित्वच संपवण्याचा प्रयत्न करणे यांमध्ये मूलभूत फरक आहे. दाभोलकरांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना हा फरक लक्षात घेतला पाहिजे. त्यांनी ज्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा आग्रह धरला, त्या प्रश्नांशी असहमत असणाऱ्यांनीही तर्क, पुरावे आणि सार्वजनिक संवाद यांच्या आधारेच आपली भूमिका मांडणे अपेक्षित होते.

अंधश्रद्धांच्या नावाखाली होणाऱ्या अमानुष प्रथांना प्रतिबंध करण्यासाठी कायदा व्हावा, यासाठी दाभोलकरांनी दीर्घकाळ प्रयत्न केले. नरबळी, जादूटोणा आणि अमानुष उपचारांच्या नावाखाली होणाऱ्या शोषणाला कायदेशीर आळा घालण्याची गरज त्यांनी सातत्याने मांडली. या प्रस्तावित कायद्याला विविध स्तरांवरून विरोध झाला आणि त्याच्या मंजुरीला विलंब होत राहिला. दुर्दैवाने दाभोलकरांच्या हयातीत हा कायदा प्रत्यक्षात येऊ शकला नाही. त्यांच्या हत्येनंतर महाराष्ट्र सरकारने तातडीने अध्यादेश काढला आणि डिसेंबर २०१३ मध्ये संबंधित कायदा मंजूर झाला. हा कायदा त्यांच्या संघर्षाचा एक महत्त्वाचा परिणाम असला, तरी कायद्याचे अस्तित्व आणि त्याची प्रभावी अंमलबजावणी यांत फरक असतो.

२० ऑगस्ट २०१३ रोजी सकाळी पुण्यात फिरायला गेलेल्या डॉ. दाभोलकरांची गोळ्या झाडून हत्या करण्यात आली. या घटनेने संपूर्ण महाराष्ट्र हादरला. विवेकवाद आणि अंधश्रद्धा निर्मूलनासाठी आयुष्य वेचलेल्या व्यक्तीची अशी हत्या होणे ही लोकशाही समाजासाठी अत्यंत चिंताजनक घटना होती. प्रदीर्घ न्यायालयीन प्रक्रियेनंतर मे २०२४ मध्ये विशेष न्यायालयाने दोन आरोपींना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली, तर पुरेशा पुराव्यांअभावी अन्य तिघांची निर्दोष मुक्तता केली. त्यांच्या हत्येने विचारस्वातंत्र्य, सामाजिक कार्यकर्त्यांची सुरक्षितता आणि मतभिन्नता सहन करण्याची समाजाची क्षमता यांविषयी गंभीर प्रश्न उपस्थित केले.

दाभोलकरांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे विचार संपुष्टात आले नाहीत. महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीचे कार्यकर्ते, त्यांचे सहकारी आणि पुढील पिढीतील अनेक विवेकवादी आजही हे काम पुढे नेत आहेत. मात्र आजच्या काळात अंधश्रद्धेचे स्वरूप बदलत आहे. पूर्वी चमत्काराचे प्रयोग दाखवून लोकांची फसवणूक केली जात असे; आता समाजमाध्यमे, आकर्षक व्हिडिओ, बनावट वैज्ञानिक दावे आणि दिशाभूल करणाऱ्या जाहिरातींच्या माध्यमातूनही गैरसमज पसरवले जातात. तंत्रज्ञान हाताळता येणे म्हणजे वैज्ञानिक दृष्टिकोन असणे नव्हे. उच्चशिक्षित व्यक्तीदेखील पुराव्याविना केलेल्या दाव्यांवर विश्वास ठेवू शकते. म्हणूनच दाभोलकरांनी दिलेला विवेकाचा संदेश एकविसाव्या शतकात अधिक महत्त्वाचा ठरतो. त्यांच्या विचारांशी प्रामाणिक राहायचे असेल, तर स्वतःच्या आवडत्या समजुतींचीही चिकित्सक तपासणी करण्याची तयारी ठेवावी लागेल.

नरेंद्र दाभोलकर हे नाव उच्चारले तरी डोळ्यासमोर एखाद्या हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. डॉ. नरेंद्र दाभोलकरांच्या व्यक्तिमत्त्वाची तुलना हत्तीशी केली, तर ती अनेक अर्थांनी समर्पक ठरते. हत्ती हा प्रचंड शक्तिमान प्राणी असला, तरी त्याचे सामर्थ्य केवळ आक्रमकतेत नसते. त्याचा शांत स्वभाव, स्थिरपणा, बुद्धिमत्ता आणि संकटातही मार्ग काढण्याची क्षमता ही त्याची वैशिष्ट्ये आहेत. दाभोलकरांचे व्यक्तिमत्त्वही काहीसे असेच होते. विचारांच्या बाबतीत ते ठाम होते; मात्र त्यांचा संघर्ष प्रामुख्याने विवेक, संवाद आणि संघटनशक्ती यांच्या माध्यमातून चालत असे. हत्ती घनदाट जंगलातून वाट काढतो आणि त्याच्या पावलांनी तयार झालेल्या मार्गाचा उपयोग इतर प्राण्यांनाही होतो. त्याचप्रमाणे दाभोलकरांनी अज्ञान, भीती, सामाजिक दबाव आणि रूढींच्या घनदाट जंगलातून विवेकाची वाट निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. या वाटेवरून पुढील पिढ्यांना चालणे सोपे व्हावे, यासाठी त्यांनी आयुष्यभर परिश्रम घेतले. हत्तीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची स्मरणशक्ती आणि कळपाशी असलेले नाते. दाभोलकरांनीही महाराष्ट्राच्या प्रबोधनपरंपरेचे स्मरण जपले आणि व्यक्तिगत कीर्तीपेक्षा सामूहिक चळवळीच्या उभारणीला महत्त्व दिले. अर्थात, ही तुलना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील काही गुणांचे रूपक आहे; पण ती आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट सांगते. खरे सामर्थ्य दुसऱ्याला भयभीत करण्यात नसून, आपल्या सामर्थ्याचा उपयोग इतरांसाठी मार्ग मोकळा करण्यात असते.

आज त्यांच्या ८१ व्या जयंतीनिमित्त त्यांना आदरांजली वाहताना केवळ त्यांच्या प्रतिमेला पुष्पहार अर्पण करून आपले कर्तव्य संपत नाही. त्यांनी मांडलेल्या विचारांची चिकित्साही तितक्याच मोकळेपणाने झाली पाहिजे. कारण कोणत्याही विचारवंताला प्रश्नांच्या पलीकडे नेऊन ठेवणे ही विवेकवादी परंपरेशी विसंगत गोष्ट ठरेल. आपल्या घरात, शाळेत आणि समाजात मुलांना प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य देणे, अप्रमाणित दाव्यांविषयी जागरूक राहणे, भेदभाव आणि शोषणाला विरोध करणे, तसेच मतभिन्नता असतानाही सभ्य संवाद साधणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. डॉ. नरेंद्र दाभोलकरांचे जीवन आपल्याला शिकवते की प्रश्न विचारणे ही बंडखोरी नसून प्रगतीची पहिली पायरी आहे. त्यांच्या विचारांशी सहमती असो किंवा मतभेद, त्यांनी समाजासमोर उपस्थित केलेल्या मूलभूत प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही. विचारांची हत्या होऊ शकत नाही, असे आपण अनेकदा म्हणतो; परंतु विचार जिवंत ठेवण्यासाठी समाजाने सतत विचार करत राहणे आवश्यक असते. हाच दाभोलकरांच्या जीवनाचा संदेश आणि त्यांच्या कार्याचा चिरंतन वारसा आहे.

नरेंद्र दाभोलकरांच्या ८१व्या जयंती निमित्त समस्त हत्ती परिवाराकडून त्यांच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन.