प्रतिबिम्ब

प्रतिबिम्ब
======

-राजीव उपाध्ये

माझ्या ऐकण्यात असे आले आहे...

एकदा भगवान बुद्ध श्रावस्ती येथील एका विहारात आराम करत होते. सायंकाळच्या ध्यानानंतर आनंद नावाचा एक तरुण भिक्षू त्यांच्याजवळ आला. अत्यंत आदराने नम्र होऊन, त्या शिष्याने भगवंतांना वंदन केले आणि हात जोडून उभा राहिला.

"भगवंत," शिष्याने विचारले, "हे जग अनेक प्रकारच्या लोकांनी भरलेले आहे—काही जण अतिशय गोड बोलतात, तर काहींच्या चेहर्‍यावर सदैव मंदहास्य असते. परंतु, एखाद्या साधकाने चांगल्या, सुजाण मित्राची आणि अयोग्य माणसाची ओळख कशी करावी, जेणेकरून तो आपल्या हृदयाचे रक्षण करू शकेल आणि केवळ आत्म्याला उन्नत करणार्‍याच्याच संगतीत राहू शकेल?"

भगवान बुद्ध मंदपणे हसले. त्यांच्या ज्ञानाचे तेज त्या शांत उपवनात पसरले आणि ते म्हणाले:

"भिक्षू, ऐक; ही 'दर्पण-हृदय' (दर्पणासारख्या स्वच्छ मनाची) परीक्षा आहे. जेव्हा तुला एखाद्या व्यक्तीचा खरा स्वभाव जाणून घ्यायचा असेल, तेव्हा त्यांच्या शपथांवर किंवा त्यांच्या वाणीच्या सौंदर्यावर जाऊ नकोस. त्याऐवजी, तुझ्या आयुष्यातील दोन साध्या गोष्टी त्यांना ऐकव: त्यांना तुझ्या एका मोठ्या आनंदाची गोष्ट सांग आणि एका खोल दुःखाची गोष्ट सांग. त्यानंतर, जसा माणूस स्वच्छ पाण्यात आपले प्रतिबिंब पाहतो, तसा त्यांच्या हृदयाचा प्रतिसाद पाहा.

जर ती व्यक्ती तुझ्याशी चिरंतन नाते ठेवण्यास योग्य असेल तर तिचे हृदय वीणेच्या तारांप्रमाणे तुझ्या हृदयाशी जुळेल. जेव्हा तू तुझ्या आनंदाबद्दल सांगशील, तेव्हा तिचा चेहरा मनापासून फुलून निघेल, आणि त्यावर असूया किंवा द्वेषाची कोणतीही छाया असणार नाही. ती व्यक्ती तुझ्या आनंदात सहभागी होईल. जेव्हा तू तुझ्या दुःखाबद्दल सांगशील, तेव्हा तिचे डोळे करुणेने ओलावतील आणि तुझे ओझे तिचे स्वतःचे असल्यासारखे तिचे हृदय हळहळेल. अशा व्यक्तीच्या ठायी खरी मुदिता (दुसर्‍याच्या आनंदातील आनंद) आणि करुणा असते. ती व्यक्ती श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे, एक श्रेष्ठ साथीदार आहे आणि या जगातील एक दुर्मिळ रत्न आहे. अशा माणसाला घट्ट धरून ठेव, कारण तो वादळी पाण्यातून पार नेणार्‍या भक्कम नौकेसारखा असतो.

पण जर तुझ्या आनंदाची गोष्ट ऐकून तिच्या चेहर्‍यावरचे हास्य मावळले, किंवा तिच्या डोळ्यांत मत्सर, जळफळाट आणि औदासीन्य दिसले; आणि तुझ्या दुःखाची गोष्ट ऐकून तिला मनातल्या मनात आनंद झाला, किंवा तिने तुझ्या वेदनेची चेष्टा केली आणि थंड मनाने तोंड फिरवले, तर समजून घे की ती व्यक्ती फुटलेल्या मडक्यासारखी आहे, ज्यात पाणी टिकू शकत नाही. तिच्यात खर्‍या प्रेमाचा आणि दयाळूपणाचा अभाव आहे.

अशा लोकांबद्दल मनात कोणताही द्वेष ठेवू नकोस, पण त्यांना तुझ्या आयुष्यात थाराही देऊ नकोस. त्यांना तुझ्या हृदयाच्या गाभार्‍यात प्रवेश देऊ नकोस, आणि ज्यांच्या उपस्थितीने आत्म्यात विष पसरते, अशांशी नाते जोडण्यात तुझा मौल्यवान वेळ वाया घालवू नकोस. जसा एक जंगली हत्ती दाट आणि गुंतागुंतीच्या झाडीतून शांतपणे बाजूला होतो, तसा तूही अशा लोकांपासून मौन बाळगून बाजूला हो, आणि केवळ ज्ञानी व शुद्ध मनाच्या लोकांची संगत कर."

भगवान बुद्ध क्षणभर थांबले, त्यांच्या शब्दांचे सत्य त्या शांत वातावरणात स्थिर होऊ दिले, आणि मग पुढे म्हणाले:

"भिक्षू, हेदेखील लक्षात ठेव: दुसर्‍याच्या आनंदात मनापासून सहभागी होण्यासाठी किंवा त्याच्या दुःखाचा भार पेलण्यासाठी, माणसाला आधी आपल्या अहंकाराचे जड ओझे खाली ठेवावे लागते. त्याला आपले श्रीमंतीचे, सत्तेचे, ज्ञानाचे आणि प्रतिष्ठेचे विचार बाजूला ठेवावे लागतात.

कारण जो माणूस स्वतःचे मूल्य त्याच्या तिजोरीतील सोन्यावरून किंवा त्याच्या नावापुढील पदावरून ठरवतो, त्याचे हृदय अहंकाराच्या चिलखतात कैद असते. जेव्हा तू तुझ्या आनंदाबद्दल सांगशील, तेव्हा तो त्याकडे स्पर्धेच्या भावनेने पाहील आणि तुझा प्रकाश त्याच्या प्रकाशाला झाकोळून तर टाकत नाही ना, असा विचार करेल. जेव्हा तू तुझ्या दुःखाबद्दल सांगशील, तेव्हा तो आपल्या गर्वाच्या उंच मनोर्‍यावरून खाली पाहील आणि खर्‍या करुणेऐवजी केवळ सहानुभूती किंवा औदासीन्य दाखवेल. संपत्ती आणि सत्ता आत्म्यांमध्ये भिंती उभ्या करतात; केवळ नम्रताच पूल बांधू शकते.

एक श्रेष्ठ साथीदार तुझ्याकडे रिकाम्या हाताने आणि उघड्या हृदयाने येतो. तो त्याच्या यशाचा आणि ज्ञानाचा तोरा तुझ्या मैत्रीच्या दारात आणत नाही, किंवा ऐहिक मापदंडांवर तुझे मूल्य ठरवत नाही. जसा एक जिवंत प्रवाह दुसर्‍या प्रवाहाला भेटतो, तसा तो कोणतीही चौकट न ठेवता सहजतेने तुला भेटतो.

म्हणून, जे लोक आपल्या पदाचे आणि गर्वाचे चिलखत उतरवून तुझ्या पाठीशी मानवी भावनेने उभे राहू शकतात, अशांचीच संगत धर. कारण जेव्हा स्थान आणि अहंकाराची धूळ उडून जाते, तेव्हाच दोन ह्रदये प्रकाशात आणि सावलीत खर्‍या अर्थाने एकमेकांचे प्रतिबिंब बनू शकतात."

हे शब्द ऐकून त्या तरुण भिक्षूच्या मनातील संशयाचे काळे ढग पांगले. भगवंतांच्या चरणी मस्तक टेकवून, त्याने हा उपदेश आपल्या हृदयात खोलवर रुजवला आणि सुखात व दुःखात सोबत राहणार्‍याच्याच संगतीत राहण्याचा निश्चय केला.