ओळख

ओळख
=====

-- राजीव उपाध्ये

आज माझी कन्या खुप आनंदात आहे. ती ज्या ठिकाणी नोकरी करते तिथे ती समाधानी आहे, पण एक गोष्ट तिला खटकत होती. ती जे काम करते ते पद आणि त्या पदाचे नाव, तिला खूप विसंगत वाटत होते. बराच साधक-बाधक विचार करून तिने आमच्याकडे विषय काढला. तिचे मुद्दे आम्हाला पटले आहेत हे कळल्यावर तिने कंपनीकडे रीतसर अर्ज केला-

"माझी पगाराबद्दल काही्ही तक्रार नाही. मला फक्त पदाचे नाव या कारणामुळे असे असे बदलून हवे आहे".

कंपनीने त्यावर पूर्ण विचार केला आणि बर्‍याच दिवसांनी आज तिच्या पदाचे नाव तिला हवे तसे बदलून देत असल्याचे कळवले.

आज तिला हवी ती *ओळख* मिळाल्या मुळे आज इतकी आनंदात आहे की तिला यामुळे  पॉझिटीव्ह बूस्ट मिळणार हे नक्की आहे. त्याचा परिणाम तिच्या कार्यक्षमतेवर होणार आणि अंतीम फायदा तिला आणि तिच्या कंपनीला होणार. अर्थातच व्यक्तीच्या आत्मप्रतिमेचा आदर केल्यामुळे निर्माण झालेली ही एक प्रकारे विन-विन सिच्युएशन आहे.

फार थोड्या लोकांना यातील ताकद आणि दूरगामी परिणाम समजतील.

ही घटना सांगायचे कारण म्हणजे वास्तविक पहाता कोणतीही ओळख कायम स्वरूपी नसते, पण समाजाला मात्र त्याने निर्माण केलेल्या ओळखी या काळ्या दगडावरची रेघ म्हणून गोंजारायच्या असतात. जो समाज हे नाकारतो तो फक्त कल्पकताशून्य नसतो तर स्वत:चे भविष्य स्वत: बिघडवत असतो.

ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील भाषाशास्त्रज्ञ आणि तत्त्वज्ञांचे एक मंडळ एकदा भाषेच्या सामर्थ्यावर चर्चा करत होते. त्या चर्चेचा गाभा असा होता की, माणसाने निर्माण केलेले शब्द केवळ जगाचे वर्णन करत नाहीत, तर ते जग घडवतात. आपण जेव्हा एखाद्या वस्तूला, प्रसंगाला किंवा माणसाला नाव देतो, तेव्हा आपण केवळ एका बाह्य घटकावर अक्षरांची लेबलं लावत नसतो, तर त्याच्या अस्तित्वाची एक व्याख्या निश्चित करत असतो.

माझ्या मुलीने अनुभवलेली वरील घटना याच तत्त्वज्ञानाची एका सूक्ष्म, कौटुंबिक आणि व्यावहारिक पातळीवर झालेली प्रचीती आहे.

ती ज्या संस्थेत काम करते, तिथे ती आनंदी आहे. तिच्या कामाच्या स्वरूपाबद्दल, सहकाऱ्यांबद्दल किंवा मिळणाऱ्या आर्थिक मोबदल्याबद्दल तिची कोणतीही तक्रार नव्हती. परंतु, तिच्या मनाला बऱ्याच दिवसांपासून एक गोष्ट अस्वस्थ करत होती. ती जे प्रत्यक्ष काम करत होती आणि तिच्या पदाला कंपनीने दिलेले जे औपचारिक नाव होते, या दोघांमध्ये एक सूक्ष्म पण अस्वस्थ करणारी विसंगती होती.

हा काही अहंकाराचा किंवा केवळ तात्कालिक रागाचा विषय नव्हता.

वस्तुतः, या बदलामुळे तिच्या बँक खात्यात एका रुपयाचीही भर पडलेली नाही. तिच्या रोजच्या कामाचे स्वरूप बदललेले नाही, किंवा तिला कोणतेही अतिरिक्त अधिकार मिळालेले नाहीत. बदलले आहे ते केवळ काही अक्षरांचे एक नाव. परंतु, त्या एका नव्या पदनामामुळे तिला स्वतःच्या कामाची आणि अस्तित्वाची एक सुसंगत व्याख्या मिळाली आहे. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, तिच्या संस्थेने या नव्या व्याख्येला अधिकृत मान्यता दिली आहे.

या छोट्याशा घटनेत मानवी मानसशास्त्राचा आणि संस्थात्मक वर्तनाचा (Organizational Behavior) एक अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धान्त दडलेला आहे.

माणसाची गरज केवळ भौतिक संसाधने, आर्थिक सुरक्षितता किंवा सत्ता यापुरती मर्यादित नसते. माणसाच्या अंतर्मनात स्वतःच्या अस्तित्वाबद्दल, स्वतःच्या कर्तृत्वाबद्दल आणि इतरांनी आपल्याकडे कोणत्या नजरेने पाहावे, याबद्दल एक स्पष्ट ‘आत्मप्रतिमा’ (Self-Image) आकार घेत असते. ही आत्मप्रतिमा म्हणजेच त्याची अंतर्गत ओळख असते.

जेव्हा बाहेरच्या जगाकडून मिळणारी संज्ञा किंवा बाह्य ओळख (External Identity) आणि आतून असलेली ही आत्मप्रतिमा यांच्यात तफावत निर्माण होते, तेव्हा मानसशास्त्रज्ञ ज्याला 'ज्ञानात्मक विसंवाद' (Cognitive Dissonance) म्हणतात, तशी स्थिती निर्माण होते. माझ्या मुलीच्या बाबतीत हा विसंवाद एका चुकीच्या पदनामामुळे निर्माण झाला होता. कंपनीने तिच्या म्हणण्याचा स्वीकार करून तो विसंवाद दूर केला, ज्यामुळे एक संस्थात्मक सुसंवाद (Institutional Harmony) निर्माण झाला.

परंतु, ही घटना मला या वैयक्तिक पातळीवरून एका व्यापक, समाजशास्त्रीय प्रश्नाकडे घेऊन जाते.

जर एका कंपनीतील पदाचे चुकीचे नाव एखाद्या व्यक्तीला इतके अस्वस्थ करू शकते, आणि ते योग्य झाल्यावर तिला इतका आंतरिक आनंद देऊ शकते, तर माणसाच्या संपूर्ण आयुष्याला जन्माच्या क्षणी दिलेली सामाजिक ओळख त्याच्या अथांग शक्यतांवर किती गढूळ किंवा मर्यादा घालणारा परिणाम करत असेल?

इथूनच समाजशास्त्रातील 'जात' या संकल्पनेचा प्रवास सुरू होतो.

मानवी समाजाने मानवी समूहांचे वर्गीकरण करण्यासाठी अनेक चौकटी तयार केल्या आहेत. आपण माणसाला लिंग, आर्थिक वर्ग, भौगोलिक प्रदेश, भाषा, धर्म, शिक्षण किंवा व्यवसाय अशा अनेक निकषांवर ओळखतो. परंतु, या सर्व ओळखींचे समाजशास्त्रीय स्वरूप (Sociological Nature) एकसारखे नसते.

अमेरिकन समाजशास्त्रज्ञ राल्फ लिंटन (Ralph Linton) यांनी ओळखींचे दोन प्रमुख प्रकार सांगितले आहेत—‘अर्जित ओळख’ (Achieved Identity) आणि ‘अदत्त ओळख’ (Ascribed Identity).

काही ओळखी आपण स्वतःच्या कर्तृत्वाने, निवडीने आणि प्रयत्नांनी मिळवतो. काही ओळखी आपण आयुष्याच्या प्रवासात बदलू शकतो. परंतु, जात ही अशी ‘अदत्त ओळख’ आहे, जी माणसाला जन्माने मिळते. माणूस जगात पाऊल ठेवण्यापूर्वीच त्याची एक सामाजिक वर्गवारी आणि मूल्यमापन तयार असते. त्याने स्वतः काहीही केलेले नसते, कोणताही गुण सिद्ध केलेला नसतो आणि कोणतीही निवड केलेली नसते; तरीही समाज त्याच्या जन्माच्या तथ्यावरून (Fact of Birth) त्याची क्षमता आणि सामाजिक स्थान निश्चित करतो.

इथेच मूळ समाजशास्त्रीय समस्या निर्माण होते. कारण, माणूस हा जन्माच्या क्षणी पूर्ण झालेला एक स्थिर पदार्थ नसून, तो आयुष्याच्या प्रवासात सातत्याने घडत जाणारी एक ‘जीवंत प्रक्रिया’ (Ongoing Process) आहे. त्याचे विचार, त्याचे शिक्षण, त्याची मूल्ये, त्याचे अनुभव आणि त्याचे परस्परसंबंध वेळोवेळी बदलत असतात. परंतु, जातीय व्यवस्था माणसाच्या या गतिमान प्रवासाला एका स्थिर, अपरिवर्तनीय चौकटीत बंदिस्त करण्याचा प्रयत्न करते.

“तो माणूस म्हणून कोण आहे?” या प्रश्नाची उत्तरे त्याच्या विचारात, त्याच्या कौशल्यात, त्याच्या चारित्र्यात आणि त्याच्या स्वप्नांमध्ये शोधावयाची असतात. परंतु, पारंपरिक जातीय रचनेत या सर्व प्रश्नांच्या आधी एक प्राथमिक प्रश्न विचारला जातो—"तो कोणत्या जातीचा आहे?"

एकदा या प्रश्नाचे उत्तर मिळाले की, त्या व्यक्तीबद्दलचे सर्व निष्कर्ष आधीच ठरवून टाकले जातात. हीच 'रूढप्रतिमांची' (Stereotyping) आणि पूर्वग्रहांची सुरुवात असते. व्यक्तीला तिच्या वैयक्तिक क्षमतेनुसार जाणून घेण्याऐवजी, तिला एका विशिष्ट समूहाचा केवळ एक प्रातिनिधिक भाग मानले जाते.

स्थिर सामाजिक ओळखींची दुसरी गंभीर समस्या म्हणजे, त्या 'भूतकाळाला वर्तमानाशी' आणि 'पूर्वजांच्या इतिहासाला व्यक्तीच्या भवितव्याशी' अनैतिकपणे बांधून ठेवतात.

एखाद्या व्यक्तीने स्वतःच्या आयुष्यात कोणतेही कर्तृत्व दाखवलेले नसतानाही, केवळ विशिष्ट गटात जन्म घेतल्यामुळे तिला ऐतिहासिक प्रतिष्ठेचा लाभ मिळतो; तर दुसऱ्या बाजूला, एखाद्या व्यक्तीने स्वतः कोणताही अपराध केलेला नसतानाही, भूतकाळातील वंचिततेचे किंवा अपमानाचे ओझे तिच्या वर्तमानावर लादले जाते. हा थेट सामाजिक न्यायाचा (Social Justice) आणि मानवी स्वातंत्र्याचा पराभव आहे.

याठिकाणी समाजशास्त्राच्या दृष्टीने एक अत्यंत सूक्ष्म फरक समजून घेणे आवश्यक आहे: 'ओळख असणे' आणि 'ओळखीत अडकणे' या दोन पूर्णपणे भिन्न गोष्टी आहेत. आपल्या संस्कृतीबद्दल, इतिहासाबद्दल किंवा समुदायाबद्दल आस्था असणे, किंवा एखाद्या समूहाचा भाग असण्यातून मिळणारी सुरक्षेची भावना (Sense of Belonging) स्वाभाविक आहे. परंतु, जेव्हा हीच ओळख व्यक्तीच्या विकासाला पोषक ठरण्याऐवजी तिच्याभोवती अदृश्य कुंपणे उभी करते, तेव्हा ती ओळख एक सामाजिक शृंखला बनते.

आधुनिक लोकशाही समाजापुढील खरा प्रश्न "सर्व सामूहिक ओळखी पूर्णपणे नष्ट करणे" हा नाही; कारण ते मानवी मानसशास्त्रानुसार अशक्य आहे. खरा सूक्ष्म प्रश्न हा आहे की—**आपली सामाजिक ओळख ही व्यक्तीच्या शक्यतांचा विस्तार करते, की तिच्या क्षमतांवर अंतिम मर्यादा घालते?**

माझ्या मुलीच्या प्रसंगात एका आधुनिक मूल्याचा विजय झाला होता—*व्यक्तीला स्वतःची ओळख स्वतः घडवण्याचा आणि तिला मान्यता मिळवण्याचा अधिकार.* आधुनिकता म्हणजे दुसरं काही नसून, जन्माधारित नियतीकडून (Ascribed Destiny) स्वतः निवडलेल्या ओळखीकडे (Self-Chosen Identity) होणारा माणसाचा प्रवास आहे. भविष्यातील एका अधिक प्रगल्भ आणि मानवी समाजाची दिशा हीच असायला हवी, जिथे आपण माणसाकडे त्याच्या जन्माच्या अपघातावरून (Accident of Birth) न पाहता, त्याच्या निरंतर चालणाऱ्या जीवनप्रवासावरून पाहू. "तो कोठून आला आहे?" यापेक्षा "तो कोठे चालला आहे?" हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरला पाहिजे.

जन्म ही व्यक्तीची केवळ सुरुवात असू शकते, तिची संपूर्ण कथा असू शकत नाही.

माणसाला एका जातीय किंवा सामाजिक चौकटीत बंदिस्त करून पाहणे सोपे असते; परंतु त्याला सतत बदलणाऱ्या, स्वतःला घडवणाऱ्या आणि स्व-कर्तृत्वाने ओळख निर्माण करणाऱ्या एका स्वतंत्र अस्तित्वाच्या रूपात पाहणे कठीण असते. परंतु, मानवी आदराची खरी सुरुवात तिथूनच होते. ओळख ही माणसाला आधार देऊ शकते, इतिहास देऊ शकते आणि समुदाय देऊ शकते; परंतु तीच ओळख जर त्याच्या भवितव्यावर अंतिम शिक्का मारू लागली, तर ती आधार राहत नाही—ती एक कैद बनते.

कारण माणूस ही काळ्या दगडावर कोरलेली एखादी स्थिर रेघ नाही; तर तो एक सातत्याने लिहिला जाणारा, स्वतःचा अर्थ शोधणारा आणि विस्तारणारा चालू वाक्यांश आहे.