नसरापूरच्या निमित्ताने...

नसरापूरच्या निमित्ताने...

-राजीव उपाध्ये

माझ्या लायब्ररीमध्ये तारा कौशल यांचे *Why Men Rape: An Indian Undercover Investigation* हे पुस्तक बरेच दिवस अर्धवट वाचून पडले होते. ते नुकत्याच घडलेल्या अक्षम्य घटनेच्या निमित्ताने परत उघडावेसे वाटले.

तारा कौशल यांचे *Why Men Rape: An Indian Undercover Investigation* हे पुस्तक बलात्काराच्या विषयाकडे एका वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहण्याचा प्रयत्न करते. या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे लेखिकेने बलात्काराच्या आरोपाखालील किंवा स्वतः गुन्ह्याची कबुली दिलेल्या पुरुषांच्या प्रत्यक्ष मुलाखती घेतल्या आहेत. त्यामुळे हे पुस्तक समाजशास्त्र किंवा मानसशास्त्रातील नियंत्रित वैज्ञानिक संशोधन नसून अन्वेषणात्मक पत्रकारितेचा एक महत्त्वपूर्ण नमुना आहे. म्हणूनच या पुस्तकातील निष्कर्षांकडे अंतिम वैज्ञानिक सत्य म्हणून नव्हे, तर गुणात्मक निरीक्षणे (qualitative observations) म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.

पुस्तकातील प्रमुख मांडणी अशी आहे की बलात्काराचे मूळ कारण केवळ लैंगिक इच्छा नसून सत्ता, नियंत्रण आणि स्त्रीवर हक्क असल्याची भावना हे त्यामागील प्रमुख घटक आहेत. अनेक आरोपींच्या मुलाखतींमधून स्त्री ही स्वतंत्र व्यक्ती नसून पुरुषाची मालमत्ता आहे, अशी मानसिकता दिसून येते. स्त्रीचा नकार स्वीकारण्याची असमर्थता, तिच्यावर वर्चस्व गाजवण्याची इच्छा आणि पुरुषी श्रेष्ठत्वाची भावना ही बलात्कारामागील महत्त्वाची कारणे असल्याचे लेखिका मांडतात. आधुनिक गुन्हेगारीशास्त्र आणि मानसशास्त्रातील अनेक संशोधनांशी ही मांडणी मोठ्या प्रमाणात सुसंगत असली, तरी सर्वच बलात्कार एकाच कारणामुळे घडतात, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. काही प्रकरणांमध्ये व्यक्तिमत्त्व विकार, समाजविरोधी प्रवृत्ती, संधी, मद्य किंवा अमली पदार्थांचे सेवन, तसेच गटदबाव यांसारखे घटकही महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

पुस्तकात पितृसत्ताक संस्कृतीला बलात्काराच्या प्रमुख सामाजिक कारणांपैकी एक मानले आहे. लहानपणापासून मुलांना मिळणारे विशेषाधिकार, मुलींना दिले जाणारे दुय्यम स्थान आणि तथाकथित "राजा बेटा" संस्कृती पुरुषांमध्ये हक्काची भावना निर्माण करते, असे लेखिकेचे मत आहे. या मताला भारतासह अनेक समाजांमधील संशोधनाचा आधार मिळतो; मात्र पितृसत्ताक व्यवस्था असलेल्या प्रत्येक समाजात बलात्काराचे प्रमाण सारखे नसते. कायद्याची प्रभावी अंमलबजावणी, सामाजिक समानता, शिक्षणाची पातळी आणि आर्थिक परिस्थिती यांचाही या गुन्ह्यावर लक्षणीय प्रभाव पडतो. त्यामुळे पितृसत्ता हा महत्त्वाचा घटक असला तरी तो एकमेव कारण मानता येत नाही.

लेखिका संमतीच्या (Consent) संकल्पनेवर विशेष भर देते. अनेक आरोपी "ती नाही म्हणाली, पण तिचा अर्थ हो होता" अशा प्रकारच्या समजुती व्यक्त करतात. यावरून संमतीविषयीचे शिक्षण किती आवश्यक आहे हे स्पष्ट होते. या निष्कर्षाला आधुनिक संशोधनाचा ठोस आधार असून, विशेषतः किशोरवयीन मुलामुलींना संमती आणि परस्पर आदर याविषयी दिले जाणारे शिक्षण लैंगिक हिंसा कमी करण्यास मदत करते, असे अनेक अभ्यास दर्शवतात.

माध्यमे, अश्लील साहित्य आणि चित्रपट यांच्या भूमिकेबाबत पुस्तकात असा युक्तिवाद केला आहे की काही प्रकारचे माध्यम स्त्रियांविषयी चुकीच्या आणि वस्तुकरण करणाऱ्या कल्पना दृढ करू शकतात. तथापि, हा सर्वाधिक वादग्रस्त मुद्दा आहे. उपलब्ध वैज्ञानिक संशोधनानुसार हिंसक अश्लील साहित्य काही व्यक्तींमध्ये आक्रमकता किंवा विकृत लैंगिक कल्पना वाढवू शकते; परंतु सामान्य अश्लील साहित्य पाहणारा प्रत्येक पुरुष बलात्कारी बनतो, असा कोणताही वैज्ञानिक निष्कर्ष उपलब्ध नाही. त्यामुळे या संबंधाकडे मर्यादित आणि परिस्थितीनुसार बदलणारा संबंध म्हणूनच पाहणे योग्य ठरते.

पुस्तकातील आणखी एक महत्त्वाचा निष्कर्ष असा आहे की बलात्कार हा कोणत्याही एका सामाजिक, आर्थिक किंवा शैक्षणिक वर्गापुरता मर्यादित नाही. मुलाखतींमधील आरोपी विविध पार्श्वभूमीतील असल्यामुळे हा गुन्हा केवळ दारिद्र्य किंवा अशिक्षितपणाचा परिणाम नाही, हे स्पष्ट होते. उपलब्ध आकडेवारीशी हा निष्कर्ष मोठ्या प्रमाणात जुळत असला, तरी केवळ काही मुलाखतींच्या आधारे संपूर्ण भारतीय समाजाविषयी सांख्यिकीय निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.

या पुस्तकाच्या काही मर्यादाही लक्षात घेण्यासारख्या आहेत. व्यापक निष्कर्ष तुलनेने कमी संख्येतील मुलाखतींवर आधारित आहेत. काही ठिकाणी लेखिकेची वैयक्तिक मते आणि मुलाखतींतील माहिती यांचे मिश्रण झाल्यामुळे वस्तुनिष्ठतेचा अभाव जाणवू शकतो. तसेच मानसशास्त्रातील किंवा उत्क्रांतीवादी (Evolutionary Psychology) दृष्टिकोनांचा अधिक सखोल विचार अपेक्षित असल्याची टीकाही काही समीक्षकांनी केली आहे.

एकूणच पाहता, *Why Men Rape* हे पुस्तक वैज्ञानिक अंतिम निष्कर्ष मांडणारे संशोधन नसून भारतातील लैंगिक हिंसेचे मानवी, सामाजिक आणि सांस्कृतिक पैलू समजून घेण्यासाठी केलेला एक धाडसी पत्रकारितेचा प्रयत्न आहे. पत्रकारिता म्हणून ते अत्यंत प्रभावी आणि विचारप्रवर्तक आहे; समाजशास्त्रीय निरीक्षण म्हणून त्याला महत्त्व आहे; परंतु वैज्ञानिक पुराव्याच्या दृष्टीने त्यातील निष्कर्ष मोठ्या प्रमाणावरील मानसशास्त्रीय, न्यूरोसायन्स आणि गुन्हेगारीशास्त्रीय संशोधनासह वाचणे आवश्यक आहे.

बलात्कारावरील आधुनिक न्यूरोसायन्स, मानसशास्त्र आणि गुन्हेगारीशास्त्र काय सांगते?

बलात्कार हा मानवसमाजातील सर्वात गंभीर हिंसक गुन्ह्यांपैकी एक आहे. पूर्वी या गुन्ह्याकडे मुख्यतः "लैंगिक इच्छा" किंवा "वासना" म्हणून पाहिले जात असे. मात्र गेल्या चार-पाच दशकांतील न्यूरोसायन्स, मानसशास्त्र, गुन्हेगारीशास्त्र आणि समाजशास्त्रातील संशोधनामुळे या गुन्ह्याविषयीचे आकलन अधिक व्यापक आणि सखोल झाले आहे. आज उपलब्ध असलेले वैज्ञानिक पुरावे सूचित करतात की बलात्कार हा कोणत्याही एका कारणामुळे घडणारा गुन्हा नसून जैविक, मानसिक, सामाजिक आणि परिस्थितीजन्य घटकांच्या परस्परसंवादातून निर्माण होणारे जटिल वर्तन आहे.

कायद्याच्या दृष्टीने संमतीशिवाय केलेला लैंगिक संबंध म्हणजे बलात्कार. परंतु मानसशास्त्राच्या दृष्टीने तो केवळ लैंगिक कृती नसून दुसऱ्या व्यक्तीच्या स्वायत्ततेचे, प्रतिष्ठेचे आणि मूलभूत अधिकारांचे हिंसक उल्लंघन आहे. त्यामुळे "एखादी व्यक्ती दुसऱ्याच्या इच्छेविरुद्ध इतकी हिंसक कृती का करते?" हा प्रश्न अनेक स्तरांवर विचारावा लागतो.

न्यूरोसायन्सच्या संशोधनानुसार मानवी मेंदूतील प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स हा भाग आवेगांवर नियंत्रण ठेवणे, नैतिक निर्णय घेणे आणि कृतींच्या परिणामांचा विचार करणे यासाठी महत्त्वाचा असतो. काही हिंसक गुन्हेगारांमध्ये आवेगांवर कमी नियंत्रण, जोखीम ओळखण्यात त्रुटी, सहानुभूतीचा अभाव आणि त्वरित समाधानाला अधिक महत्त्व देण्याची प्रवृत्ती आढळून आली आहे. तथापि, सर्व बलात्कारींमध्ये मेंदूची रचनात्मक किंवा कार्यात्मक विकृती आढळते, असा निष्कर्ष संशोधनाने दिलेला नाही.

मेंदूतील डोपामिनशी संबंधित बक्षीस प्रणाली देखील काही प्रमाणात महत्त्वाची मानली जाते. सामान्यतः ही प्रणाली आनंद, प्रेरणा आणि बक्षीसाशी संबंधित असते. काही व्यक्तींमध्ये दुसऱ्यावर सत्ता गाजवणे, त्याला नियंत्रित करणे किंवा अपमानित करणे यांतूनही बक्षीस मिळाल्यासारखी अनुभूती निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे काही बलात्कारांमध्ये लैंगिक समाधानापेक्षा दुसऱ्यावर वर्चस्व प्रस्थापित करण्याचा अनुभव अधिक महत्त्वाचा असतो.

अमिग्डला हा मेंदूतील भाग भीती आणि भावनिक प्रक्रियांशी संबंधित आहे. काही हिंसक व्यक्तींमध्ये दुसऱ्याच्या भीतीची जाणीव कमी होणे किंवा सहानुभूतीची प्रतिक्रिया तुलनेने कमी असणे दिसून येते. मात्र हा निष्कर्ष सर्व प्रकारच्या गुन्हेगारांना लागू होत नाही.

मानसशास्त्र बलात्कारासाठी एकच व्यक्तिमत्त्व प्रकार जबाबदार मानत नाही. त्याऐवजी विविध मानसिक आणि वर्तनात्मक नमुने ओळखले गेले आहेत. अनेक मानसशास्त्रज्ञांच्या मते बहुसंख्य बलात्कार हे केवळ लैंगिक इच्छेपेक्षा सत्ता आणि नियंत्रण मिळवण्याच्या उद्देशाने केले जातात. अशा व्यक्तींमध्ये "मी श्रेष्ठ आहे", "मला अधिकार आहे" किंवा "समोरच्या व्यक्तीला नकार देण्याचा अधिकार नाही" अशा प्रकारच्या विकृत समजुती आढळू शकतात.

अनेक संशोधनांमध्ये काही आरोपी पीडितेच्या वेदना समजून घेण्यात अपयशी ठरतात, स्वतःच्या कृतीचे समर्थन करतात किंवा जबाबदारी दुसऱ्यावर ढकलतात. मानसशास्त्रात या प्रवृत्तींना *कॉग्निटिव्ह डिस्टॉर्शन्स* (Cognitive Distortions) असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, "ती स्वतः तयार होती", "तिने मला चिथावले" किंवा "हे इतके गंभीर नव्हते" अशा प्रकारच्या चुकीच्या समजुती स्वतःच्या वर्तनाचे समर्थन करण्यासाठी वापरल्या जातात.

काही गुन्हेगारांमध्ये समाजविरोधी व्यक्तिमत्त्व वैशिष्ट्ये, आत्मकेंद्रीपणा, आक्रमकता आणि सामाजिक नियमांकडे दुर्लक्ष करण्याची प्रवृत्ती तुलनेने अधिक आढळू शकते. परंतु सर्व व्यक्तिमत्त्व विकार असलेल्या व्यक्ती बलात्कार करतात, असा निष्कर्ष विज्ञान देत नाही.

गुन्हेगारीशास्त्राच्या दृष्टीने कोणताही गुन्हा घडण्यासाठी सामान्यतः तीन घटक महत्त्वाचे मानले जातात—प्रेरणा, संधी आणि कमी धोका. प्रेरणेमध्ये सत्ता, सूड, लैंगिक विकृती किंवा राग यांचा समावेश होऊ शकतो. संधीमध्ये एकांत, असुरक्षित परिसर किंवा देखरेखीचा अभाव यांसारखे घटक येतात. याशिवाय जर गुन्हेगाराला पकडले जाणार नाही किंवा शिक्षा होणार नाही, अशी भावना निर्माण झाली तर गुन्हा करण्याची शक्यता वाढते. गुन्हेगारीशास्त्रात या संकल्पनेला *डिटरन्स थिअरी* (Deterrence Theory) म्हटले जाते.

सामाजिक घटक देखील महत्त्वाची भूमिका बजावतात. स्त्रियांविषयी तुच्छ दृष्टीकोन, हिंसाचाराचे सामान्यीकरण, बालपणीचा अत्याचार, मद्य किंवा अमली पदार्थांचा गैरवापर, समवयस्कांचा दबाव आणि महिलांविषयीचे पूर्वग्रह यांसारखे घटक अनेक संशोधनांमध्ये वारंवार दिसून आले आहेत. तथापि, हे घटक जोखीम वाढवू शकतात; परंतु ते स्वतःहून गुन्ह्याचे निश्चित कारण ठरत नाहीत.

हार्मोन्सच्या भूमिकेबाबत अनेक गैरसमज प्रचलित आहेत. उदाहरणार्थ, "जास्त टेस्टोस्टेरॉन म्हणजे बलात्काराची शक्यता जास्त" ही समज वैज्ञानिकदृष्ट्या अतिशय सोपी आणि अपुरी आहे. टेस्टोस्टेरॉन काही व्यक्तींमध्ये स्पर्धात्मकता किंवा आक्रमकता वाढवू शकतो, परंतु जास्त टेस्टोस्टेरॉन असलेले बहुसंख्य पुरुष कधीही बलात्कार करत नाहीत. त्याचप्रमाणे काही अभ्यासांमध्ये कमी कोर्टिसोल आणि अधिक जोखीम घेण्याची प्रवृत्ती यांच्यात सांख्यिकीय संबंध आढळले असले, तरी तो कारणसंबंध असल्याचे सिद्ध झालेले नाही.

पोर्नोग्राफीचा विषय सर्वाधिक वादग्रस्त मानला जातो. उपलब्ध संशोधनानुसार सामान्य पोर्नोग्राफी पाहणे आणि बलात्कार यांच्यात थेट कारणसंबंध सिद्ध झालेला नाही. मात्र अत्यंत हिंसक किंवा अपमानकारक लैंगिक सामग्री काही संवेदनाक्षम व्यक्तींमध्ये महिलांविषयीच्या चुकीच्या समजुती किंवा हिंसक लैंगिक कल्पना अधिक दृढ करू शकते. तरीदेखील बहुसंख्य पोर्न पाहणारे लोक कधीही लैंगिक हिंसा करत नाहीत.

मानसिक आजारांविषयीही अनेक गैरसमज आहेत. अनेकांना बलात्कारी म्हणजे मानसिक रुग्ण अशी धारणा असते. परंतु वैज्ञानिक संशोधनानुसार बहुसंख्य बलात्कारी वास्तव समजतात, योग्य-अयोग्य यातील फरक ओळखतात आणि आपल्या कृती लपवण्याचा प्रयत्न करतात. त्यामुळे बहुतांश प्रकरणांमध्ये हा मानसिक आजाराचा नव्हे तर जाणूनबुजून केलेल्या गुन्हेगारी वर्तनाचा प्रश्न असतो.

गुन्हेगारीशास्त्र बलात्काराचे काही व्यापक प्रकारही सुचवते. त्यामध्ये सत्ता प्रस्थापित करण्यासाठी केलेले बलात्कार, रागातून केलेले, सूडातून केलेले, संधी साधून केलेले आणि लैंगिक सॅडिझमशी संबंधित बलात्कार यांचा समावेश होतो. प्रत्यक्षात अनेक प्रकरणांमध्ये या प्रकारांची वैशिष्ट्ये एकमेकांत मिसळलेली असतात.

प्रतिबंधाच्या दृष्टीने संशोधन अनेक पूरक उपाय सुचवते. लहानपणापासून संमतीविषयी शिक्षण देणे, मुलांमध्ये भावनिक साक्षरता विकसित करणे, लिंगसमानतेचा प्रचार करणे, प्रभावी आणि जलद न्यायव्यवस्था उभी करणे, पीडितांसाठी सुलभ तक्रारव्यवस्था उपलब्ध करून देणे आणि योग्य त्या प्रकरणांमध्ये पुराव्यावर आधारित पुनर्वसन कार्यक्रम राबवणे हे उपाय परिणामकारक ठरू शकतात.

विज्ञानाने अनेक महत्त्वाच्या बाबी स्पष्ट केल्या असल्या तरी काही प्रश्न अद्याप अनुत्तरित आहेत. समान परिस्थितीत वाढलेल्या दोन व्यक्तींचे वर्तन इतके वेगळे का असते, काही गुन्हेगार पुनर्वसनानंतर सुधारतात तर काही का सुधारत नाहीत, जैविक घटक आणि सामाजिक वातावरण यांचे नेमके परस्परसंबंध काय आहेत आणि कोणत्या प्रकारच्या हस्तक्षेपांमुळे दीर्घकालीन प्रतिबंध सर्वाधिक प्रभावी ठरतो, या प्रश्नांवर संशोधन अजूनही सुरू आहे.

एकूणच आधुनिक न्यूरोसायन्स, मानसशास्त्र आणि गुन्हेगारीशास्त्र यांचा एकत्रित निष्कर्ष असा आहे की बलात्काराचे एकच कारण नसते. हा गुन्हा व्यक्तीच्या जैविक प्रवृत्ती, व्यक्तिमत्त्व, विचारसरणी, सामाजिक संस्कार, परिस्थिती, उपलब्ध संधी आणि शिक्षा होण्याच्या जोखमीची जाणीव या अनेक घटकांच्या परस्परसंवादातून उद्भवतो. त्याचवेळी कोणताही एक जैविक किंवा सामाजिक घटक एखाद्या व्यक्तीला अपरिहार्यपणे बलात्कारी बनवतो, असा निष्कर्ष विज्ञान देत नाही. समान जैविक आणि सामाजिक प्रभावांमध्ये वाढलेले बहुसंख्य लोक असा गुन्हा करत नाहीत. म्हणूनच आधुनिक संशोधन बहुघटक (multifactorial) मॉडेल स्वीकारते, ज्यामध्ये व्यक्तीची जबाबदारी, सामाजिक वातावरण आणि परिस्थिती या तिन्हींचा एकत्रित विचार केला जातो. परिणामी, प्रतिबंधासाठीही एकच उपाय पुरेसा नसून शिक्षण, सामाजिक परिवर्तन, प्रभावी कायदा अंमलबजावणी, सक्षम न्यायव्यवस्था आणि पुराव्यावर आधारित मानसशास्त्रीय हस्तक्षेप यांचे समन्वित संयोजन आवश्यक मानले जाते.