ए०आय० आणि देशाचे भविष्य

ए०आय० आणि देशाचे भविष्य
===================

-राजीव उपाध्ये

काल माझ्या एका वृत्तपत्र संपादकांबरोबर फोनवर ए०आय० वर प्रदीर्घ गप्पा झाल्या. ए०आय० ने नोकर्‍यावर आणलेल्या संक्रातीमुळे ते पण हादरलेले वाटले. नोकर्‍यांच्या समस्येवर आणि त्या अनुषंगाने "मानवी श्रमप्रतिष्ठा" या वर आज थोडा (मार्केट बंद असल्यामुळे) विचार करायला वेळ मिळाला. या समस्या सोडवता येण्यासाठी अधिक खोलवर असलेले प्रश्न तपासून घेता आले पाहिजेत.

० कोणतीही अभूतपूर्व परिस्थिती निर्माण होते तेव्हा प्रत्येक व्यक्तीने, कुटुंबाने आणि समाजाने वेगळ्या पद्द्धतीने प्रश्न/समस्यांचे स्वरूप तपासून उत्तरे शोधणे आवश्यक ठरते. सध्या अशी उत्तरे शोधायचा प्रयत्न होतो तेव्हा ही उत्तरे धर्म, संस्कृती यांच्या चष्म्यातून बघितली जातात. त्यांना भावनिक प्रतिसाद कसा मिळतो हे आत्ता सोन्याच्या खरेदी संदर्भात मोदीनी केलेल्या आवाहनाला मिळालेल्या प्रतिसादात दिसले आहे. बहुतेक वेळा समाज जुने सांस्कृतिक फ्रेमवर्क वापरून नवीन संकटे समजावण्याचा प्रयत्न करतो. त्यामुळे काही काळ “भावनिक स्थैर्य” मिळते, पण मूळ प्रश्न सुटत नाहीत.

० पण ए०आय० च्या युगात उत्पादनक्षमता मशीनकडे सरकली, तर “मानवी प्रतिष्ठा” कोणत्या आधारावर उभी राहणार? हा खरा प्रश्न आहे. कारण अनेक लोकांच्या जीवनात “मी कोण?” याचे उत्तर त्यांच्या कामातूनच येत असते. जर मोठ्या प्रमाणावर कामांचे स्वरूप बदलले, तर फक्त उत्पन्नाचा नव्हे तर अस्तित्वाचा आणि आत्ममूल्याचा प्रश्न निर्माण होतो.

इथे धर्म आणि संस्कृती पुन्हा पुढे येतात. कारण ते व्यक्तीला “भूमिका” आणि “अर्थ” देतात. पण त्यातही दोन शक्यता असतात:

एक म्हणजे समाज नव्या वास्तवाशी जुळवून घेणारे नवे नैतिक तत्त्वज्ञान निर्माण करतो. दुसरी म्हणजे समाज भूतकाळातील प्रतीकांना अधिक घट्ट पकडून ठेवतो.

आज जगभर दुसरी प्रतिक्रिया जास्त दिसते आहे — ओळखींचे राजकारण, सांस्कृतिक राष्ट्रवाद, धार्मिक पुनरुज्जीवन, परंपरांचा आग्रह इत्यादी. कारण तांत्रिक बदलांची गती मानवी मानसिक अनुकूलनापेक्षा खूप वेगवान झाली आहे.

० जोपर्यंत समाज वेगळा विचार करणार्‍यांना, प्रश्न विचारणार्‍यांना नाऊमेद करतो तो पर्यंत फार काही साधले जाईल असे मला वाटत नाही.

त्यामुळे सध्या तरी माझे भारताच्या भविष्याविषयीचे मत फारसे चांगले नाही. आपण ए०आय०ची स्पर्धा हरलो आहोत...