ज्ञातिनग्न

"एखादी गोष्ट रद्द होण्यासाठी आधी तिची रद्दी होणं गरजेचं आहे" असं कुठेसं वाचून एकदमच पटलं. तिशीच्या वयानंतर विचारांचं सिमेंट वाळून घट्ट झालेलं असतं आणि अशा वेळी मनापासून काही पटणं कठीण. त्यामुळे आनंदही झाला.

त्याचं असं आहे ना की काही काही गोष्टी जगाच्या व्यवहारातून कटाप व्हायच्या असतील तर त्यांचं महत्व कमी झालं पाहिजे. त्यांची गरज कमी झाली पाहिजे. त्यांच्यातले तपशील कमी झाले पाहिजेत. पण याकरिता त्या विषयाची चर्चाच मुळातून कटाप केली किंवा त्या शब्दाच्या उच्चाराला प्रतिबंधित करुन टाकलं तर ती गोष्ट दबलेल्या अवस्थेत आणखी फोफावत राहतेच. एखादी गोष्ट रद्द होणं म्हणजे त्याविषयी कोणीही काहीही बोललं तरी त्यात दम न राहाणं.

कुंकू लावावं का? मंगळसूत्र घालावं का? असे खूप चर्चागुऱ्हाळ प्रश्न अशा सदरात येतात. त्यातले सगळेच प्रश्न जीवनमरणाचे किंवा हाय ऑक्टेन अस्मितेचे वगैरे नसतात.

पण याच सदरातला "जात" हा विषय मात्र ढुंगणावरच्या गळवासारखा अवघड आणि नाजुक वाटतो. एरवी आपण पब्लिकली किंवा आताशा आंतरजालावर तोंडातून ब्रा काढायलाही घाबरतो. जादूचे प्रयोग नव्हेत.. "ब्रा' हे अक्षरही काढायला घाबरतो अशा अर्थाने. ब्रा म्हणता दलितहत्या होईल की काय किंवा द म्हणता ब्रह्महत्या होईल की काय असं वातावरण दोन्हीकडून तयार होतं.

आपण स्वतः जात पात मानली नाही की झालं असा एक आदर्शवादी विचार नेहमीच मनात येतो. जातीच्या प्रश्नाला हे २१ अपेक्षित प्रश्नसंचातल्यासारखं मॉडेल उत्तर असलं तरी वास्तवात उपयोगी ठरत नाही. समाजात जाती आहेत. आजरोजीही आहेत. आणि त्यामुळे गंभीर समस्या अस्तित्वात आलेल्या आहेत हे मान्य करुन मग पुढे विचार केला तर सोल्युशन मिळेलच असं नाही पण मूळ समस्येहूनही भयंकर अशा "डिनायल"मधून तरी सुटका होईल.

म्हणजे बघा, काहीजण काही दहशत"वादी" असतात, काही ब्राह्मण्य"वादी" असतात, काही मनु"वादी" असतात, काही दलित"वादी" असतात, काही हिंदुत्व"वादी" असतात, काही समाज"वादी" असतात, काही इस्लाम"वादी" असतात, काही मूलतत्व"वादी" असतात,

..काही निधर्मी"वादी" असतात..

जातीचा उल्लेखच अशा काहींना नको असतो. मुळात म्हणजे "जातपात नसावी" ही एक भविष्यातली काल्पनिक, हवीशी असलेली आदर्श स्थिती न समजता ते थेट आजरोजी जातपात वगैरे काही नसतंच (भूतबीत सब झूट) अशा लॉजिकने जातीवाचक शब्दाचाच विटाळ मानतात. मग त्यावर चर्चा तर पुढचीच गोष्ट झाली. अशामुळे जात या संकल्पनेची रद्दी होत नाही तर ती दबलेल्या अवस्थेत जिवंत राहते.

जातीवर आधारित हत्याकांडं आणि थरथरवणाऱ्या वाईट घटना किती घडत असतील.. पेपरात फार थोड्या येत असतील.. एकदम मास किलिंग झालं तरच मीडियाचं लक्ष जातं तिकडे.

या तीव्र घटनांखेरीज वरवर रुढ आणि म्हणूनच न जाणवणाऱ्या पण खूप खूप मोठ्या परीघामधे अजूनही जातव्यवस्थेची मूळ वीण तशीच टिकून आहे याचा मुख्य पुरावा मिळतो वर्तमानपत्रातल्या मॅट्रिमोनी पुरवण्यांमधे आणि लग्नेच्छुकांच्या वेबसाईट्सवर. लव्ह मॅरेजमधे जातीबाहेर किती लग्नं होतात हा संशोधनाचा विषय आहे. पण जी काही आंतरजातीय लग्नं होतात ती लव्ह मॅरेजमधेच होत असतील असं वाटतं. ठरवून आंतरजातीय लग्न करणारं एखादं जोडपं जाहिरात देऊन बक्षीस लावूनच शोधावं लागेल.

कोणत्याही विवाहमंडळात जा, विवाहविषयक पुरवणीतल्या जाहिराती पहा. यामधे आधी लिहीलेली असते जात. मग वय,उंची वगैरे. व्यंग असलं तर सर्वात शेवटी.

"आंतरजातीय चालेल" अशा काही जाहिराती तुम्हाला दिसतील. त्यामुळे समाजपरिवर्तन झालंय असं म्हणण्याची घाई करू नका. त्याच जाहिरातीचा तपशील पुढे नीट वाचा..

- उच्चांतर्जातीय चालेल.

किंवा
-जातीची अट नाही (SC ST क्षमस्व..)

किंवा

ब्राह्मण पोटजातीतील चालेल.

किंवा

कऱ्हाडे / देशस्थ / कोंकणस्थ..

अशा उपअटी हटकून असतात.

बरं आंतरजातीय विवाहाला तयार असणं (अर्थात जातीची अट जाहिरातीत घातलेली नसणं) याचा अर्थ त्या स्थळात काहीतरी उणीव आहे असं मानलं जातं आणि अधिक माहिती पाहिल्यावर रूढ अर्थाची एखादी उणीव दिसते. अधिक वय, काहीसे व्यंग, घटस्फोटित (नाममात्र!!) असणं यापैकी कशाचीतरी भरपाई म्हणा किंवा तडजोड म्हणा, म्हणून जातीची अट शिथील केली जाते, तीही वरीलप्रमाणे स्ट्रिंग्ज अटॅच्ड पद्धतीने...

जोपर्यंत आंतरजातीय विवाह होत नाहीत तोपर्यंत जात या सर्वाच्या केंद्रस्थानी राहणार.. ती टिकून राहणार... आणि ठरवून आंतरजातीय विवाह होण्याची नजीकच्या भविष्यात तरी काही शक्यता दिसत नाही. मग जात कशी नष्ट होणार? तर ती गळून पडल्याने.. ओरबाडून काढल्याने नव्हे..

कोणतीही मुलगी करुन आण आम्ही तिला स्वीकारू.. पण अगदी ***ची नको आणू रे बाबा.. असाही एक जातीयदृष्ट्या सो कॉल्ड "लिबरल" लोकांचा प्रकार आहे. *** च्या जागा वेगवेगळ्या धर्मांच्या आणि जातींच्या नावांनी भरता येतील.

तेव्हा कितीही पुरोगामी म्हटलं तरी प्रत्येकाचं पुरोगामित्व लिमिटेडच..

अशा अळीमिळी गुप चिळी (किंवा तोंड उघडलंत तर तोंडात शिरेल अळी..) विषयावर लिहिण्याच्या धाडसातही आनंद आहे.

टॉक अबाउट एड्स मोहिमेसारखा आनंद..

टॉक अबाऊट जात म्हणजे लगेच आपण जातीयवादी असं नव्हे.

मला लहानपणी कोणत्याही ऐकीव किंवा छापील कथेमधे.... गोष्ट म्हणायचो आम्ही कथेला त्यावेळी.... तर कोणत्याही गोष्टीमधे..बोधकथेमधे वगैरे "एका गावात एक गरीब ब्राह्मण राहात होता" असं वाक्य सुरुवातीलाच दिसायचं. शिवाय घरी कधी उल्लेख होत नसला तरी शाळेत ठसठशीत अक्षरात आणि उच्चारवात जात नोंदवून घेण्याचा काळ आणि स्थळ असल्याने आपण ब्राह्मण आहोत हे तर माहीतच होतं. तेव्हा मला खूप वाईट वाटायचं. आपण गरीब आहोत आणि गरीबच राहणार असं वाटायचं.. गरीब ब्राह्मण, गरीब ब्राह्मण.. मनात अगदी बसलं होतं. हा गमतीचा भाग झाला.

त्यानंतर काही वर्षांनी मला ब्राह्मण असल्याचा थेट रागच आला होता.. आजीने जेव्हा माझ्या मुंजीचा विषय नेटाने लावून धरला तेव्हा.

आयला, टक्कल करायचं? मला जबरदस्त धसका होता त्या प्रकाराचा. टक्कल केलेल्या मुंज्या पोरांना इतर अवली पोरं बोटांनी खारीक मारायची ते पाहून कसंतरी व्हायचं. मी प्राण गेला तरी मुंज करणार नाही असं जाहीर केलं. माझ्या वर्गातल्या ब्राह्मण नसलेल्या पोरांचा, टू बी स्पेसिफिक, निलेश औंधकरचा मला जबरदस्त हेवा वाटायचा. याच्यामागे हे मुंजीचं लचांड नाही.. माझ्यामागेच का ही पीडा..?

माझी मुंज होऊ नये यासाठी आजीशी मी प्राणपणाने झगडा केला.. ती कधीच गेली, तरी आजतागायत मी मुंज होऊ दिली नाही. ती न होऊ देण्यामागे टकलाची भीती होती.. ब्राह्मण्याच्या रुढ समजुतींना शष्प स्थान नव्हतं त्यामधे.

जात आपसूक गळून पडण्याच्या प्रक्रियेची ही सुरुवात होती.

"मेल्या.. मांसमच्छर खातोस ब्राह्मण असून?", संस्कृतच्या सरांनी शहारत शहारत एक दिवस मला प्रश्न केला. त्यांना कुठून कळलं होतं कोण जाणे.

माझे बाबा लहानपणापासूनच मासे, मटण, शेवंडं, कोळंबी वगैरे ताजेताजे घरी आणायचे. काही कळायच्या आतच त्याची चव जिभेवर मुक्कामी आली होती. सरांच्या त्या प्रश्नाने मला एकदम खूप विचित्र वाटलं. एवढा टेस्टी पापलेट.. सुरमईची ती खमंग तुकडी.. ती खायची नाही? ते काही नाही.. मी खाणारच...

ढिल्या नाडीच्या पायजम्याच्या खिशात आणखी दोन कैऱ्या कोंबल्यावर घसरेल तशी माझी जात आणखी खाली गळली..

पण हे झालं ते अशामुळे की मुळात माझ्या अंगात घरातल्या लोकांकडून जात घट्ट चढवली गेलीच नव्हती. जी काही ढिल्या सैलसर गाठीची जात होती ती बाहेरच्या समाजातून अपरिहार्यपणे आलेली होती. म्हणून ती सहज गळली. सर्वांच्या बाबतीत हे शक्य असेल का? मला माहीत नाही.

मुंबईसारख्या मोठ्या शहरात आल्यावर जातपात रोजच्या लाईफमधून खूपच लांब गेली. इथे लोकलमधे लिटरली घामात घाम मिसळत लोकांच्या समुद्रात डुंबावं लागत असल्यावर कोण जातीपातीचा विचार करणार?

या लोकलच्या खेचाखेचीत माझा जातरुपी पायजमा कधी पूर्ण सुटून गेला ते कळलंही नाही.. अगदी तुटून फाटून पडून गेला..
कोणत्या स्टेशनवर तेही माहीत नाही..

जन्मतः एक जात घेऊन आलेला मी ज्ञातिनग्न झालो. हो नग्नच. झाकण्यासाठी अन्य कोणत्याही इझमची नवी झूल न पांघरता..

नंतर खूप वर्षांनी माझ्या दिवंगत आजोबांची कोर्टातून सुटलेली शेतजमीन शोधण्यासाठी मी स्वतः मालक गावकुसात फिरत होतो.. गावगाड्यात नवीन असलेला.. अहो अमुक गट क्रमांकाची जमीन या गावाबाहेर कुठे आहे..तुम्हाला माहीत आहे का? असं विचारणारा..

तापत्या उन्हात कोळपून दिवस संपला, हैराण झालो. संध्याकाळ झाली. तरी काही पत्ता लागेना. शेवटी एका गावकऱ्याने विचारलं.. "बामणाची जमीन म्हणताय का?"

क्षणभर कळलंच नाही.. पण नग्नतेची जाणीव निरंतर सोबत असल्याने खळकन हसून म्हटलं.. "होय.. बामणाची जमीन.."

"हत्तेच्या.. चला दावतो मग..", ते म्हणाले.

सर्व्हे नंबरने दिवसभर न सापडलेली जमीन जातीने एका मिनिटात सापडली.