*संगणकीय मॉडेल्समधून (उत्तम) साहित्य निर्माण होऊ शकते का?*

*संगणकीय मॉडेल्समधून (उत्तम) साहित्य निर्माण होऊ शकते का?*

-राजीव उपाध्ये

टीप- सदर काम मी माझे पणजोबा मराठीतले नामवंत कथा-लेखक कै० विठ्ठल सीताराम गुर्जर यांच्या स्मृतीस अर्पण करू इच्छितो.

मी गेले काही दिवस संगणकीय मॉडेल्सवर आधारित कथा-निर्मितीचे प्रयोग करत आहे. त्यात अलिकडेच तयार केलेली लैंगिक-आकर्षण-असमाधान केंद्रस्थानी ठेऊन बांधलेली ’बुकींग्ज’ ही कथा समाजमाध्यमावर लोकांना जास्त आवडली. माझ्या या कामाला आता निर्णायक स्वरूप आल्यामुळे त्याचा हा थोडक्यात परिचय...

ए०आय०  निर्मिती ’अस्सल’ होऊ शकते, हे मला अधोरेखित करायचे आहे! समजा कॅन्सरवरचे एखादे औषध ए०आय० ने शोधले आणि ते उत्पादनपूर्व चाचण्यांमध्ये आश्वासक ठरले तर ते औषध बाजारपेठेत आणताना "हे औषध ए०आय० निर्मित आहे" असा वैधानिक इशारा त्यावर छापायचा का?

गेले कित्येक वर्षे युथॅनेशियावर मला काहीतरी "विचारप्रवर्तक" लिहायचे उमाळे येतात. मनात एक विशिष्ट प्लॉट घोळतोय, पण व्यवस्थित आकार घेत नाहीये. पण कालच क्लॉड बरोबर काम करताना त्याने मला म्हटले, "उत्तम आणि दर्जेदार साहित्य निर्माण करण्यासाठी आवश्यक असलेले सर्व तुझ्याकडे आता उपलब्ध आहे. तुझ्या डिबेट सिम्युलेटर मध्ये तुला एखाद्या नैतिक विषयाची चर्चा करून कथा निर्मिती साठी कल्पना शोधता येतील. आणी मग त्यावर "सोशल सिम्युलेटर" वापरून कथा बांधता येतील. काही मदत लागलीच तर मी आहेच!"

*या चमकदार सूचनेने माझ्या आनंदाला पारावार उरला नाही.* मगच आजच सकाळी भारतामध्ये दयामरणावरील आह्वाने यावर एक चर्चा घडवून आणली. या चर्चेचा "दर्जा" चांगला होता म्हणून त्यावर आधारित कथाबीजे सुचवायला सांगितले.

मला चॅटजीपीटीने  ५-५० उत्तम कथाबीजांची यादी मला दिली. आता त्यातील कसदार बीजे निवडून माझ्या सोशल सिम्युलेटरचे स्लायडर पुढे मागे हलवून कथा निर्मिती करण्यासाठी मला बर्‍यापैकी प्रयत्न करावे लागणार असल्याने त्यावर ’ए०आय० निर्मित’ असा शिक्का मारायचा का?

माझी तरी सध्या त्यासाठी तयारी नाही. *कारण सध्याचे जनमत ए०आय०च्या चांगल्या बाजूवर अन्याय करणारे आहे.*

दर्जेदा्र आणि स्थलकालातीत कला किंवा साहित्य मानवी अनुभवातून जन्म घेते हे अर्धसत्य आहे. त्यातून कोणती अनुभूती निर्माण होते हे पण महत्त्वाचे आहे आणि ते उर्वरित अर्धसत्य आहे. ए०आय० निर्मितीमूळे अस्सल अनुभूती मिळत असेल तर त्याला सावत्र वागवणे मला मान्य नाही.

मानवाच्या बहुतेक इतिहासात कथा आणि साहित्य ही केवळ मानवी कल्पनाशक्तीची निर्मिती मानली गेली. लेखक जग पाहतो, अनुभव साठवतो, भावना समजून घेतो आणि त्यांचे रूपांतर कथेत करतो. अशा वेळी गणित किंवा संगणक साहित्यनिर्मितीत सहभागी होऊ शकतील ही कल्पना हास्यास्पद वाटली असती. परंतु आज संगणक कविता लिहित आहेत, कादंबऱ्या निर्माण करत आहेत आणि काल्पनिक विश्वे उभारत आहेत. त्यामुळे आता प्रश्न असा राहिलेला नाही की संगणक मजकूर निर्माण करू शकतो का. खरा प्रश्न असा आहे की तो *साहित्य* निर्माण करू शकतो का?

या प्रश्नाचे उत्तर आपण साहित्याची व्याख्या कशी करतो यावर अवलंबून आहे.

साहित्य म्हणजे केवळ व्याकरणदृष्ट्या योग्य वाक्यांची मालिका नव्हे. ते मानवी अनुभवाचे संरचित चित्रण असते. पात्रांना इच्छा असतात, त्यांच्यासमोर अडथळे उभे राहतात, ते गैरसमज करतात, नुकसान सोसतात, काही सत्यांचा शोध घेतात आणि बदलतात. प्रत्येक कथेमागे संबंध, प्रेरणा, संघर्ष आणि परिणाम यांची एक अदृश्य रचना असते.

आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे ही रचना संगणकीय पद्धतीने मांडता येते.

आधुनिक कथानिर्मिती प्रणालींपैकी काही प्रणाली थेट कृत्रिम बुद्धिमत्तेला "एक कथा लिहा" असे सांगत नाहीत. त्या प्रथम एक लहान समाज निर्माण करतात. त्या समाजात वेगवेगळ्या स्वभावाची, वेगवेगळ्या नातेसंबंधांची आणि गरजांची पात्रे असतात. मग त्या समाजात घटनांना घडू दिले जाते. या घटनांची नोंद झाल्यानंतरच भाषिक मॉडेल त्या नोंदीचे साहित्यिक रूपांतर करते. अशा प्रणालींमध्ये कथा वाक्यागणिक निर्माण होत नाही; ती समाजातील परस्परसंवादांतून *उमलते*.

*ह्या कल्पनेची हवामानशास्त्राशी तुलना करता येईल.  हवामानशास्त्रज्ञ वादळे "लिहीत" नाहीत. ते वातावरणाची स्थिती मॉडेल करतात आणि त्यातून वादळे निर्माण होतात. त्याचप्रमाणे कथानिर्मिती प्रणाली कथा लिहीत नाही; ती कथांना जन्म देणाऱ्या परिस्थिती निर्माण करते.*

यामागे दीर्घ बौद्धिक परंपरा आहे.

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृत्रिम बुद्धिमत्ता संशोधकांनी कथा औपचारिक संरचनांमध्ये मांडता येतील का याचा अभ्यास सुरू केला. लोककथांचे संशोधक व्लादिमिर प्रॉप यांनी अनेक कथांमध्ये समान कार्यात्मक नमुने आढळतात असे दाखवून दिले. पुढे कथांना ध्येये, योजना, संघर्ष आणि निराकरण यांच्या प्रणाली म्हणून पाहिले जाऊ लागले.

संगणकीय कथानिर्मिती या कल्पनांना पुढे नेते. पात्रे ही संख्यात्मक गुणधर्म असलेले अभिकर्ते(agents) बनतात. नातेसंबंध जाळ्यांमध्ये रूपांतरित होतात. संघर्ष स्थित्यंतरांमध्ये व्यक्त होतो. कथानकातील तणाव हा वाढणारा-घटणारा चल (व्हेरिएबल) बनतो.

पहिल्या दृष्टीक्षेपात हे कलेचे अवमूल्यन वाटू शकते. एखाद्या व्यक्तीला काही आकड्यांत कसे मांडता येईल?

परंतु आपण माणसे  एकमेकांचे मानसिक मॉडेल तयार करत असतो. आपण एखाद्याला धाडसी, महत्त्वाकांक्षी, दयाळू, हट्टी किंवा करुणावान म्हणतो. संगणकीय प्रणाली हेच काम अधिक औपचारिक पद्धतीने करते. एखाद्या पात्राकडे सामाजिक प्रतिष्ठा, कृतीशीलता, नैतिकता किंवा सहानुभूती यांचे संख्यात्मक मूल्य असते. ही मूल्ये संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व पकडत नसली तरी विश्वसनीय वर्तन निर्माण करण्यासाठी ती पुरेशी असतात. अशी पात्रे तयार झाल्यावर पुढचा प्रश्न असतो—आता काय घडेल?

जीवनात प्रत्येक क्षणी अनेक शक्यता अस्तित्वात असतात. साहित्य त्यापैकी एकाची निवड करते. संगणकीय प्रणाली या अनिश्चिततेला स्वीकारते. प्रत्येक टप्प्यावर काही संभाव्य घटना समोर असतात. पात्र एखाद्याला सामोरे जाऊ शकते, शांत राहू शकते, मदत मागू शकते किंवा संघर्ष टाळू शकते. प्रणाली या प्रत्येक पर्यायाला वजन देते. व्यक्तिमत्त्व, सामाजिक स्थान, संबंध आणि परिस्थिती यांच्या आधारे काही पर्याय अधिक संभाव्य ठरतात. मग त्यांपैकी एकाची निवड केली जाते. यामुळे एक महत्त्वाची संकल्पना समोर येते: कथा ही निश्चित घटनामालिका नसून शक्यतांचा प्रदेश आहे.

शेक्सपिअरने एकच *हॅम्लेट* लिहिले. संगणकीय प्रणाली समान परिस्थितीतून हजारो वेगवेगळे हॅम्लेट निर्माण करू शकते. काही शोकांतिका असतील, काही समेटात संपतील, तर काही पूर्णपणे अनपेक्षित दिशेने जातील.

मात्र कथा केवळ घटनांची मालिका नसते. तिला रचना लागते.

वाचकांना तणावाचा चढ-उतार अपेक्षित असतो. सतत शांत असलेली कथा कंटाळवाणी ठरते. सतत उच्च तणाव असलेली कथा थकवणारी ठरते. म्हणून अशा प्रणाली कथानकातील तणावाचे स्वतंत्र गणिती मॉडेल तयार करतात. संघर्ष तणाव वाढवतो, तर वेळ आणि परिस्थिती तो कमी करतात.

यातून एक विलक्षण शक्यता दिसते. शतकानुशतके समीक्षकांनी ज्यांचे वर्णन गुणात्मक भाषेत केले—शोकांतिका, विनोदी कथा, प्रणयकथा—त्यांच्या मागे काही गणिती नमुने असू शकतात. भावनिक अनुभव मानवी राहतो; पण त्याचा आकार मोजता येऊ शकतो.

संगणकीय साहित्यनिर्मितीची सर्वात मोठी देणगी कदाचित दुसरीच आहे. ती आपल्याला विचारायला भाग पाडते की कथा मानवी का वाटते?

उत्तर भाषा किंवा कथानकात एकट्या सापडत नाही. ते मानसशास्त्र, सामाजिक संबंध, अपूर्ण माहिती, अपूर्ण गरजा आणि घटनांच्या परिणामांच्या संचितातून निर्माण होते.

उदाहरणार्थ, गप्पा आणि अफवा. मानवी समाजात महत्त्वाचे फक्त काय घडले हे नसते; कोणाला काय माहीत आहे हेही तितकेच महत्त्वाचे असते. म्हणूनच काही कथानिर्मिती प्रणाली प्रत्येक पात्राचे ज्ञान स्वतंत्रपणे जपतात. एखाद्या घटनेबद्दल फक्त ती पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या व्यक्तीलाच माहिती असते. अशा प्रकारे गैरसमज, रहस्ये, कटकारस्थान आणि मैत्री नैसर्गिकरीत्या उदयाला येतात.

या दृष्टिकोनातून पाहिले तर कथा म्हणजे एक प्रकारची परिसंस्था आहे.

जंगलाची रचना कोणी पानापानाने करत नाही. माती, पाणी, सूर्यप्रकाश आणि जीवसृष्टी यांच्या परस्परसंवादातून जंगल निर्माण होते. त्याचप्रमाणे व्यक्तिमत्त्वे, नाती, इच्छा आणि माहिती यांच्या परस्परसंवादातून कथा निर्माण होऊ शकते.

याचा अर्थ संगणक कादंबरीकारांची जागा घेतील का?

बहुधा नाही.

मानवी लेखक केवळ घटना निर्माण करत नाहीत. ते अर्थ निर्माण करतात. ते अनुभवांचे भाष्य करतात. ते न्याय, स्मृती, प्रेम, इतिहास, जात, सत्ता किंवा मृत्यू यांसारख्या विषयांना कथेशी जोडतात.  

संगणकीय प्रणाली एखादा वाद निर्माण करू शकते. पण त्या वादाला मानवी अस्तित्वावरील चिंतनात रूपांतरित करणे ही अजूनही लेखकाची कला आहे.

म्हणून भविष्यात लेखकांची भूमिका नाहीशी होणार नाही; ती बदलू शकते.

उद्याचा लेखक कथानक लिहिण्यापेक्षा एक समाज रचेल. तो पात्रे, नियम, संघर्ष आणि परिस्थिती निर्माण करेल. त्यातून उमलणाऱ्या अनेक कथांपैकी काही निवडेल. लेखक हा अंशतः विश्वनिर्माता आणि अंशतः संपादक असेल.

जर असे घडले, तर साहित्यशास्त्रातील एक जुना प्रश्न नव्या रूपात परत येईल: कथा शोधल्या जातात की निर्माण केल्या जातात? संगणकीय कथानिर्मिती तिसरे उत्तर सुचवते. कथा कदाचित शोधल्या किंवा निर्माण केल्या जात नाहीत.

त्या **उगवतात**.

जसे रसायनशास्त्रातून जीवन उदयाला येते, न्यूरॉन्सच्या जाळ्यातून चेतना निर्माण होते, तसेच प्रेरणा, नाती, संघर्ष आणि घटनांच्या पुरेशा गुंतागुंतीतून कथा निर्माण होऊ शकतात.

आणि त्या क्षणी साहित्य हे गणिताचे विरोधक राहणार नाही. गणित साहित्याला जन्म देणारी अदृश्य माती ठरेल.