जडीबुटी दिवस: आचार्य बालकृष्ण आणि पतंजलीचे आयुर्वेद व वनौषधी संवर्धनातील योगदान

(एआयचा वापर करून लिहला आहे. टंकण करण्यात 80 टक्के बचत झाली).

४ ऑगस्ट हा आचार्य बालकृष्ण यांचा वाढदिवस संपूर्ण देशभरात 'जडीबुटी दिवस' म्हणून साजरा केला जातो. हा उपक्रम २००९ सालापासून अविरत सुरू असून, आयुर्वेदाचा वारसा जपणे आणि वनस्पतींचे संवर्धन करणे हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे. गेल्या काही वर्षांत त्यांच्या आव्हानाला प्रतिसाद देत देशभर कोट्यवधी वृक्षांची व औषधी वनस्पतींची लागवड झाली आहे, ज्याने निसर्ग रक्षणाला एक मोठा जनांदोलनाचा आकार दिला आहे.

आचार्य बालकृष्ण आणि पतंजली संशोधन संस्थेने भारतीय वनस्पतींच्या शोधात व संरक्षणात मोलाचे योगदान दिले आहे. त्याचा आढावा:

त्यांनी हरियाणातील मोरणी हिल्स क्षेत्रात एक विशाल हर्बल पार्क विकसित केले, जिथे शेकडो दुर्मिळ औषधी वनस्पतींचा शोध व संवर्धन करण्यात आले. अरुणाचल प्रदेश व ईशान्य भारतातील घनदाट जंगलांतून त्यांनी शेकडो नवीन वनस्पती प्रजातींचा अभ्यास व नोंद केली आहे.) पतंजलीच्या हरिद्वार येथील 'हर्बल गार्डन' मध्ये हिमालयासह संपूर्ण भारतातून आणलेल्या हजारो दुर्मिळ औषधी वनस्पतींचे जतन करण्यात आले असून, हे गार्डन आयुर्वेद संशोधक, विद्यार्थी आणि डॉक्टरांसाठी वनस्पतींच्या प्रत्यक्ष शास्त्रीय ओळखीचे एक प्रमुख संशोधन केंद्र म्हणून कार्य करते; दुसरीकडे, उत्तराखंडच्या निसर्गरम्य 'माला गाव' (Mala Village) या दुर्गम हिमालयातील क्षेत्रात योग आणि आयुर्वेदाचे आद्य प्रवर्तक महर्षी पतंजली यांची भव्य मूर्ती स्थापित करण्यात आली आहे. हे माला गाव उच्च-उंचीवरील दुर्मिळ औषधी वनस्पतींनी समृद्ध असून, पतंजली संस्थेतर्फे या भागात स्थानिक वनस्पतींचे रक्षण, आणि ग्रामस्थांच्या मदतीने औषधी वनस्पतींच्या लागवडीला प्रोत्साहन दिले जात आहे. थोडक्यात, हरिद्वारचे हर्बल गार्डन हे आधुनिक वैज्ञानिक संशोधनाचे केंद्र आहे, तर माला गावातील महर्षी पतंजलींची मूर्ती आणि तेथील वनस्पती संवर्धन हे हिमालयाच्या कुशीत भारतीय संस्कृती व आयुर्वेदाचा वारसा जपणारे प्रमुख प्रतीक आहे.

याशिवाय, हिमालयातील अत्यंत दुर्मिळ व संकटग्रस्त औषधी वनस्पतींचे 'जिओ-टॅगिंग' (Geo-tagging) करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी हाती घेतले आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून वनस्पतींच्या भौगोलिक स्थानाची अचूक नोंद ठेवल्यामुळे वनस्पतींची चोरी रोखणे, त्यांच्या प्रजातींचे रक्षण करणे आणि संशोधनाला गती देणे शक्य झाले आहे. पतंजलीच्या संशोधक टीमने आचार्य बालकृष्ण यांच्या नेतृत्वाखाली हिमालयातील गंगोत्री क्षेत्रातील अत्यंत दुर्गम, रक्तवर्ण ग्लेशियर (Raktavarna Glacier) भागातील तीन अनाम शिखरांवर यशस्वी चढाई करून औषधी वनस्पतींचे ऐतिहासिक 'जिओ-टॅगिंग' केले आहे. या मोहिमे दरम्यान सर केलेल्या तिन्ही शिखरांचे पतंजली टीमने अधिकृत नामकरण केले असून, सर्वात उंच शिखराला 'राष्ट्रऋषि', दुसऱ्या शिखराला 'योगऋषि' आणि तिसऱ्या शिखराला 'आयुर्वेद ऋषि' अशी नावे देण्यात आली आहेत; तसेच या तिन्ही शिखरांच्या मध्यभागी असलेल्या ग्लेशियर क्षेत्राला 'ऋषि ग्लेशियर' (ऋषि बामक) असे नाव दिले गेले आहे. ६,००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीवरील अत्यंत प्रतिकूल हवामानात जाऊन वनस्पतींच्या भौगोलिक स्थानाची अचूक नोंद ठेवण्याची ही पहिलीच वैज्ञानिक कामगिरी ठरली आहे. आचार्य बाळकृष्ण हे एक कुशल गिर्यारोहक आहेत."

वर्ल्ड हर्बल एन्सायक्लोपिडिया (World Herbal Encyclopedia) हा पतंजली संशोधन संस्थेच्या माध्यमातून विकसित केलेला जगातील औषधी वनस्पतींचा सर्वात मोठा आणि ऐतिहासिक ज्ञानकोश आहे. एकूण १११ खंडांमध्ये विभागलेल्या या महाग्रंथात जगभरातील सुमारे ५०,००० औषधी वनस्पतींची (ज्यात भारतातील १५,००० वनस्पतींचा समावेश आहे) सखोल माहिती गोळा करण्यात आली आहे. या ग्रंथात वनस्पतींच्या ७,५०० प्रजातींचा अभ्यास, जगभरातील २,००० भाषांमधील १२ लाख स्थानिक नावे, २,००० आदिवासी जमातींचे पारंपरिक ज्ञान, आणि ६ लाख संदर्भ स्रोतांचा समावेश आहे. विशेष म्हणजे, सर्व ५०,००० वनस्पतींचे द्विपद पद्धतीनुसार शास्त्रीय संस्कृत नामकरण करण्यात आले असून, त्यांच्या अचूक ओळखीसाठी ३५,००० कॅनव्हास पेंटिंग्स व ३०,००० रेखाचित्रे समाविष्ट केली आहेत. वनस्पतींचे वर्णन, रासायनिक घटक, औषधी उपयोग, आणि ९ प्रमुख वैद्यकीय पद्धतींचा इतिहास सांगणारा हा ग्रंथ पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञानाचा सुरेख संगम घडवून आणणारा मानवजातीसाठी एक अमूल्य ठेवा आहे. हे कार्य जर एखाद्या गोर्‍या माणसाने केले असते तर त्याला निश्चित नोबेल मिळाले असते. World Herbal Encyclopedia Portal ही लिंक उघडल्यावर त्यांच्या कामाची कल्पना येईल.

पतंजली रिसर्च फाउंडेशन हर्बेरियम (PRFH) हे न्यू यॉर्क बॉटनिकल गार्डनच्या 'इंडेक्स हर्बेरियम' द्वारे आंतरराष्ट्रीय मान्यताप्राप्त असलेले एक प्रमुख वनस्पती जतन केंद्र आहे. या हर्बेरियममध्ये संपूर्ण भारतभरातून, विशेषतः हिमालयीन आणि गंगेच्या मैदानी प्रदेशातून संकलित केलेले १४,००० हून अधिक वाळवलेले व संरक्षित केलेले वनस्पती नमुने (Herbarium Sheets) जतन करण्यात आले आहेत. यामध्ये टेरिडोफायट्स, जिम्नोस्पर्म्स आणि अँजिओस्पर्म्स यांसारख्या वनस्पतींच्या विविध वर्गांचा समावेश असून २,००० हून अधिक नमुन्यांचे डिजिटायझेशन करण्यात आले आहे. या हर्बेरियमच्या संशोधनकार्यातून भारतात Premna micrantha व Brassaiopsis ficifolia यांसारख्या नवीन प्रजातींचा शोध लागला असून ७० हून अधिक दुर्मिळ वनस्पतींच्या नव्या नोंदी करण्यात आल्या आहेत; तसेच हे केंद्र संशोधकांसाठी वनस्पतींची अचूक ओळख व प्रमाणीकरण (Plant Identification) करणारे एक महत्त्वपूर्ण जैव विविधता केंद्र म्हणून कार्य करते.

पतंजली अनुसंधान संस्थान (Patanjali Research Institute) च्या अत्याधुनिक प्रयोगशाळेत पेशींच्या सूक्ष्म पातळीपासून (Micro level/Cellular & Molecular level) ते प्राण्यांवरील चाचण्यांपर्यंत (Animal level / Pre-clinical studies) सर्वांगीण संशोधन करण्याची जागतिक दर्जाची सुविधा उपलब्ध आहे. या प्रयोगशाळेत NABL मान्यताप्राप्त आधुनिक तंत्रज्ञानाद्वारे आयुर्वेदिक औषधोपचारांची वैज्ञानिक वैधता, त्यांचे पेशींवरील परिणाम आणि प्राण्यांमधील सुरक्षितता व प्रभावीपणा तपासला जातो; या शास्त्रीय संशोधनाच्या बळावरच आचार्य बालकृष्ण यांचे ५०० हून अधिक उच्च दर्जाचे संशोधन निबंध (Research Papers) आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील नामांकित पीअर-रिव्ह्यूड जर्नल्समध्ये (Peer-reviewed journals) प्रकाशित झाले आहेत. या शिवाय १५० हून अधिक पुस्तके आणि ४१ हून अधिक पेटंट्स (Patents) त्यांच्या नावावर नोंदवलेले आहेत.आयुर्वेदाला आधुनिक विज्ञानाची जोड देऊन जागतिक पटलावर सिद्ध करण्याच्या या अथांग योगदानामुळे त्यांना 'युनेस्को' (UNESCO) च्या वतीने क्लब्स युनेस्को युथ लीडरशिप अवॉर्ड, 'फोर्ब्स' (Forbes) कडून विशेष गौरव, आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील 'वर्ल्ड गिल्ड ऑफ हेल्थ' (World Guild of Health) सन्मान, आणि संयुक्त राष्ट्र संघाच्या (UN) उपक्रमांतर्गत '१० जागतिक प्रभावी व्यक्तिमत्त्व' (UN India Day) अशा अनेक प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

निसर्ग संवर्धनाची ही चळवळ फक्त मोठ्या जंगलांपुरती मर्यादित नाही, तर ती आपल्या घराच्या बाल्कनीपर्यंत पोहोचते. आज कोट्यवधी लोकांच्या फ्लॅटच्या औषधि वनस्पति आणि इतर वनस्पति आहेत. माझ्याच बाल्कनींमध्ये असलेली ४० हून अधिक वनस्पतींची ज्यात गिलोय (गुळवेल), कोरफड (Aloevera), तुळस, गुलाब, जास्वंद (गुडहल), मोगरा झेंडू इत्यादि आणि एखाद दुसरी भाजी ही चा समावेश आहे. (बाहुबली ने ही बघितली आहे.) ही या जडीबुटी दिवसाच्या मूळ संकल्पनेचेच उत्कृष्ट उदाहरण आहे.