काँलेज

शेवट वाचून कसंतरीच वाटलं. उर्वरित लेखन छान.
तुमचे सर्वच धागे आवडले. पण वेळेअभावी प्रतिसाद देणं जमलं नाही.

या वेळेस एवढी "मजा" आली नाही. तुमचं नाव पाहिलं की अधिक उच्च लिखाणाची अपेक्षा आपोआप होते.

:(
वाईट वाटलं

तु पण मला आवडतोस. पण आपल्याला पुढे नाही जाता येणार

अशा प्रसंगी तू पण मला आवडतोस.. पण तू खालच्या जातीचा आहेस इ इ इ असं कोणी मुलगी कशी म्हणत असेल याचं चित्र डोळ्यापुढे आणण्याचा प्रयत्न करतो आहे. प्रसंग दु:खदायक खरा, पण अश्या विचारसरणीची मुलगी "तू पण मला आवडतोस" असं आधी म्हणेल हे जरा कठीण वाटतं. अर्थात कथा असेल तर मग ऑल्राईट..

बाकी अशा वेळी तात्कालिक निराश वाटलं तरी पुढे थोड्याच काळात आपण अशा कॅल्क्युलेटिव्ह स्त्रीच्या आयुष्यात आलो नाही तेच उत्तम झालं असं लक्षत आलं असणारच...

तेच तेच आणि तेच....

हे लिखाण साध वाटल. वरच्या अदिती आणि साती यांच्याशी सहमत. ती मुलगी स्मार्ट आहे यात प्रश्नच नाही

काही मुली अगदी व्यावहारीकपणे प्रेम करतात याचं अगदी वेगळंच उदाहरण माहीत आहे. आमच्या छोट्या गावातली गरीब ब्राम्हणाची मुलगी, एका तथाकथित खालच्या जातीच्या आणि मुसलमान मुलाच्या (त्यावेळी माझ्यासाठी हे नवीनच होतं पण हजारो वर्षांपासून चालत आलेल्या ़व्यवसायानुरूप जातीव्यवस्था, धर्मांप्रमाणे थोड्याच बदलतात?) प्रेमात पडली. मुलगा अतिशय हुषार, उत्तम नोकरी असलेला, उच्चशिक्षित आणि देखणा असल्याने खरंतर तिच्यापेक्षा उजवाच होता पण तरी लहान गावासाठी 'ब्राम्हणाची पोरगी, मुसलमानाचा पोरगा' वगैरे भलतंच प्रकरण होतं आणि हे प्रकरण काही कोणाला झेपणार नाही अशी खात्री होती. तिच्या आजूबाजूच्या काही 'हितचिंतकांनी' तिला 'व्यावहारीक शहाणापण' शिकवायचा प्रयत्न केला तरं तिने त्यांना शांतपणे विचारलं "त्याच्यासारखं चांगलं स्थळ मला आमच्या जातीत येईल का? समजा शिकलेला असेलच तर एवढी चांगली नोकरी असेल का? माझ्या घरच्यांना असल्या स्थळाशी लग्न करून द्यायचा खर्च परवडेल का? कुठल्यातरी कारकूनाशी लग्न लावून देतील ज्याला माझी जराही कदर नसेल."
पुढे घरच्यांना स्पष्टपणे सांगून त्याच्याबरोबर निघून गेली, लग्न केलं, त्याच्य घरून पाठिंबा होता त्यामुळे सुरवातीला काही काळ त्याच्या कुटुंबियांबरोबर, त्याच्या गावाकडच्या 'पत्र्याच्या घरात' गुण्यागोविंदाने राहिली, त्याच्या घरच्यांकडून खूप प्रेम मिळतंय म्हणाली. कालांतराने नवीन घर, स्वतंत्र संसार, मुलेबाळे सारं आलं. तिने आपला धर्म सोडला नाही, त्याने आपला लादला नाही, गावातल्या ़काही सुधारक ब्राम्हणांकडे ती 'सवाष्ण' म्हणून जेवायला गेल्याचेही ऐकीवात आहे :-) (ह्या अजून वेगळ्याच स्त्रीवादी समस्या..जाऊ दे. )
आता तिच्या सुखवस्तू संसाराकडे पाहिलं की तिच्या व्यावहारिकपणाचं कौतुक वाटतं!
सतिष, तुम्ही छान लिहिता पण तुमचा जगाकडे पहायचा दॄष्टीकोन थोडा(च) पूर्वग्रहदूषित वाटतो, जातीचे पीळ सहजासहजी जात नाहीत हे खरंच आहे, भेदभाव करत नाही असं म्हणणारेही तो करत असतात हेही मान्य आहे पण तरीही जगाकडे आणि इथल्या सगळ्या समस्यांकडे फक्त जातीधर्मांच्या चष्म्यातूनच पहायचे असे म्हटले तर ते सरसकटीकरण वाटतं आणि काही अंशी आतापर्यंत झालेल्या बदलांकडे नकारात्मकपणे पाहिल्यासारखं वाटतं. भारताबाहेरच्या समाजात राहून तिथल्या भेदभावांच्या राजकारणाकडे जवळून लक्ष दिलं तर हे जाणवतं की तुलनेने भारतातली वर्णव्यवस्था अतिशय पुरातन असली आणि त्यामुळे जास्त प्रथापित असली तरी गेल्या साठ वर्षांत बदलेली मूल्ये अतिशय लक्षणीय आहेत आणि भारतीय समाज हा बदलांना बराच अनुकूल आहे. हे अजिबात पुरेसं नाही आणि समधानकारक नाही हे मान्यच आहे पण फक्त सरळधोपट विद्रोहापेक्षा आता ही चळवळ अधिक जबाबदार, वैचारिक रुपात जायला हवी असं वाटून जातं.

मला एक कळत नाही - एका व्यक्तीचे विचार/पद्धत आपण स्वीकारु का शकत नाही? त्या व्यक्तीने हरहुन्नरी विविध विषयांवर लिहावे हा आग्रह का? प्रत्येकाचा त्याच्या अनुभवांनुसार, पिंडानुसार एक चष्मा असतो, त्या व्यक्तीला तसे लिहीण्याचे स्वातत्र्य आहे. अशा नाना थरातील, नाना अनुभवांतून आलेल्या लोकांनी संस्थळाचा स्वभाव बनतो. जर वाघमारे जातीयवादी लिखाण जास्त प्रकर्षाने करत असतील तर त्यात नक्की वाईट काय आहे?

माशाला झाडावर चढता येत नसेल, चढायचे नसेल तरी त्याने त्याच्या पोहण्याच्या कलेत काहीच कमतरता येत नाही. माशाने पोहावे, खारीने झाडावर चढावे, पक्षांनी उडावे. माझे म्हणणे हे आहे की तुम्हाला वेगवेगळ्या विषयांवर वाचायचे आहे म्हणून लेखकाने विविध विषयांवर लिहावे हा हट्ट का?

मला तरी असे वाटते की जात-पात आली की आपण थोडे बिचकतो. तो विषय टाळायचा प्रयत्न करतो. पण जात तर अजूनही गेलेली नाही. मग हे टाळणे केवळ शहामृगाने वाळूत तोंड खुपसण्यासारखे नाही काय? त्यांना जर त्यांचा दृष्टीकोन (एकांगी अथवा कसाही) मांडायचा असेल तर त्यांना हे व्यासपीठ उपलब्ध आहेच. इतरांनी स्वतःची बाजू मांडावी.

मला स्वतःला तरी "हे कर/ हे करु नको" ऐकायला आवडत नाही. सहजसुंदरतेने ज्याला जसे व्यक्त व्हायचे तसे होऊ द्यावे त्यातूनच संस्थळाचा एक रम्य कॅलिडोस्कोपिक ऑरा तयार होतो.

एनी इनपुटस टू अबाव्ह थॉट आर वेलकम!

पोरगी प्रॅक्टिकल अाहे.

प्रेमभंगानंतर 'पत्र्याच्या घरात चंद्रमाधवीचे प्रदेश वाचत बसलो...' अाणि 'आज्जी मरण पावली होती झोपेतच...' चे टर्न थोडे जास्त सिरियस झाले.
पण हा भाग जर एका मोठ्या कथेचा असेल अाणि त्यात हे संदर्भ पक्के असतील तर कदाचित अतिशय परिणामकारक असु शकतात.

हा प्रतिसाद या कथेविषयी नाही, तर अनेक वाचकांनी वेगवेगळ्या पद्धतीने मांडलेल्या 'सतीश वाघमारे केवळ जातीचा ऍंगल असलेलंच लेखन करतात, त्यामुळे ते एकसुरी होतं' या आक्षेपाबद्दल आहे.

सर्वप्रथम, त्यांच्या लेखनाच्या बाजावरून, शैलीवरून हे उघड आहे की हे लेखन 'आत्मकथा' म्हणून समजलं जाण्याऐवजी 'ललित लेखन' 'कथा' या स्वरूपाचं आहे हे गृहित धरून वाचलं जावं. त्यामुळे या लेखनातून काही उपदेश शोधू नये, किंवा स्त्रियांनी व्यावहारिक असणं योग्य की अयोग्य याबद्दल चर्चा वगैरे करण्याचा प्रयत्न करू नये. समोर जे चित्र मांडलं आहे ते कलात्मकदृष्ट्या परिणामकारक आहे की नाही हा कळीचा प्रश्न.

'कळ्यांचे निःश्वास' या कथासंग्रहात किती कथा आहेत लक्षात नाही. किमान दहा तरी असाव्यात. त्या संग्रहावर 'निव्वळ स्त्रियांचीच दुःख सांगत बसल्याने एकसुरी' हा आरोप करणं योग्य ठरेल का? अर्थातच त्या सर्व कथांमध्ये ते एक समान सूत्र आहे. पण तसं समान सूत्र मारुती चितमपल्लींच्या कथासंग्रहांतही सापडेल. अरुण कोलटकरांच्या चिरीमिरीमध्येही सापडेल. एकाच विषयाचे निरनिराळे पैलू एकाहून अधिक कथांतून मांडणं हे काही नवीन नाही, आणि साहित्यानुभवासाठी पोषकच आहे असं मला वाटतं.

माझ्या मते चांगल्या लेखनाचा निकष म्हणजे प्रत्येक कथा स्वतंत्रपणे भावली पाहिजे, शैलीने भुरळ घातली पाहिजे (नेहमीच घातली पाहिजे असं नाही), आणि अशा समान सूत्राच्या लेखनातून त्या सूत्राविषयी वाचकाला काहीतरी नवीन जाणीव (किंवा जुनीच जाणीव पुन्हा नव्याने) झाली पाहिजे.

माझ्या मते आत्मकथन हाही ललित लेखनाचाच एक उपसंच आहे. सत्य विश्वाच्या अधिक मर्यादा त्यावर येतात. कालक्रम, आसपासच्या जगात घडणाऱ्या घटना यांच्याशी किमान ताळेबंद जमलेला असावा लागतो. चौरस हाही आयताचाच प्रकार असतो, अधिक बंधनं असलेला - तसंच काहीसं.

आत्मकथनावर जशी बंधनं येतात, तसाच त्याचा फायदाही मिळतो. कुठल्याही लेखनात लेखक, निवेदक विश्वासार्ह बनण्यासाठी जितका खटाटोप करावा लागतो, तितका 'हे आत्मकथन आहे' असं जाहीर केल्यावर येत नाही. काल्पनिक विश्व तयार करणाऱ्या लेखकाला, वाचकाला त्या विश्वात नेण्याची कसरत करावी लागते. सत्य विश्वाच्या बंधनांची मर्यादा स्वतःवर घालून लेखकाला वाचकाच्या जगातच वावरल्यामुळे हा खटाटोप करावा लागत नाही. वाचक फार सहजपणे डिसबिलिफ सस्पेंड करायला तयार होतो. त्या लेखनामागे एक हाडामांसाचा माणूस आहे हे एकदा मान्य केलं की त्याच्या डोळ्यांनी पाहिलेलं जग तो आपल्या डोळ्यांनी बघायला तयार होतो. त्याने सहन केलेले दुःखाचे चटके स्वतःला लावून घेतो. कोणीतरी समोर बसून आपली कर्मकहाणी सांगत असल्याप्रमाणे सहानुभूती देतो. त्याचाच परिपाक म्हणून की काय, लेखकाची जाणवणारी प्रतिमा, व्यक्तिमत्व हे चटकन भिडतं.

पण ही सहानुभूतीची सहजता दुधारी तलवार ठरू शकते. चटकन लेखकाच्या कुशीत शिरण्याला तयार झालेला वाचक तितक्याच चटकन दूरही जाऊ शकतो. जितक्या जवळिकीने लेखकाची दुःखं आपली म्हणून स्वीकारायला वाचक तयार होतो, तितक्याच तीव्रतेने लेखकाच्या सांगण्यातून जरा काहीसं बोचणारं जाणवलं, व्यक्तिमत्वातलं खटकलं तर त्याला खुपतं. कारण लेखक हा त्रयस्थ कागदापलिकडचा अज्ञात निवेदक राहिलेला नसतो.

एनारायी लिखाणावर येणारा आक्षेप हा एकसुरीपणाचा नसून 'श्रीमंतांची दुःखं' स्वरूपाचा आहे असं वाटतं. (अर्थात गेल्या पंधरा वर्षांत इतके भारतीय परदेशांत गेलेले आहेत की त्याच त्या वर्णनांतून एकसुरीपणा आलेला आहेच, पण तो मुद्दा वेगळा.)

मी जेव्हा म्हटलं की या लेखनात उपदेश शोधू नये तेव्हा मला म्हणायचं होतं की ललित लेखनाकडे, (खऱ्या अथवा खोट्या) कथेकडे बघताना लेखकाकडे व्यक्ती म्हणून बघून जज करण्याऐवजी निवेदक, कथाकार म्हणून बघून कथेत गुंगून जाण्याचा प्रयत्न करावा. गुंगून जाता आलं तर ठीक, नाही आलं तर कथा जमली नाही. पण त्या लेखनाकडे विचार म्हणून बघितलं तर ती अनुभूती फसली. कधी त्याला वाचक जबाबदार असेल, कधी लेखक. इथे नक्की काय होतंय विचार व्हावा.

मूळ प्रतिसादातलं वाक्य

एनारायी लिखाणावर येणारा "बसा स्वतःचं कौतुक करत" हा आक्षेप हा एकसुरीपणाचा नसून 'श्रीमंतांची दुःखं' स्वरूपाचा आहे असं वाटतं.

असं असायला हवं होतं.

एकसुरीपणाचा मुद्दा वेगळा. तो आलेला आहे यात वादच नाही. पण अनेक पुस्तकं, अनेक लेख वाचून तीच तीच वर्णनं आल्याचा अनुभव आणि एका लेखकावर दहा लेख वाचून होणारी तक्रार यात फरक आहे.

लेखक जर स्वतःची निवेदक / कथाकार प्रतिमा विसरुन एखाद्या विषायावर 'जजमेंट' देण्यासारखा प्रयत्न करू लागला तर काय करावे ?

असा वाचकाचा ग्रह होणं हे त्या अनुभूतीचं आदानप्रदान अयशस्वी झाल्याचं लक्षण आहे. कधी कधी ते वाचकांच्या पूर्वग्रहामुळ होऊ शकतं. मात्र हे जर बहुतांश वाचकांच्या बाबतीत होत असेल तर लेखकाने गंभीरपणे त्याचा विचार करायला हवा.

लेखाचे शीर्षक आणि मजकूर यातल्या तफावतीवरून शैक्षणिक दर्जा का उंचावत नाही याची कल्पना येते. ;-)
जे १६-१७व्या वर्षीच मिळायला पाहिजे त्याची वाट पाहण्यात आणि त्यासाठी फिल्डींग लावण्यातच सगळा वेळ जातो.

मुलगा/मुलगी आवडला/ली की डायरेक्ट लग्न?
(तिलाही तो आवडत होता असे समजून) मुलगी अजिबात प्रॅक्टिकल वाटली नाही. लग्न म्हणजेच कोटकल्याण नाही हे मुलींच्या कधी लक्षात येणार?

की आपल्या सौंदर्याची पुरेपूर किंमत मिळण्यासाठी ते जपून वापरण्याची गरज वाटली?

की ठरवल्यासारखा नवरा, घर, संसार होणे म्हणजेच स्त्रीमुक्ती हे तिला कळले होते?

असो. एकंदरीत अनेक सामजिक प्रश्न मांडणारा अस्वस्थ लेख. लेखकाची नेहमीची शैलीदार लय थोडीशी बिघडली आहे इतकेच.

लेख आणि त्यावर आलेले प्रतिसाद असे एकंदरीत 'पॅकेज' आवडले.

घासु गुर्जींनी म्हणल्याप्रमाणे त्या मुलीच्या व्यावहारिकपणावर चर्चा करण्यात अर्थ नाही (तरीही, ती चर्चा आवडली असे वर म्हणलेच आहे). पण तीला (नायिकेला) कथानायक मुळातूनच आवडत नव्हता आणि तिने एक कारण देऊन नकार दिला अशी शक्यताही आहे (कथेत नायिकेला नायक खरंच आवडला होता की नाही हे नायकालाही कळलेले नाही, असा संभ्रम लेखकाने ठेवलेला वाचकाला जाणवला असेलच). कोणाला थेट "तू मला आवडत नाहीस" असा हृदयभंग पचेल तर कोणाला "ये शादी नही हो सकती" असा पचेल...

सर्व प्रतिसाद कर्त्यांचे मनापासून आभार . उत्तर द्यायला बराच उशीर झाला त्याबद्दल क्षमस्व ! महाविद्यालयात चालू असलेल्या कार्यक्रमांची जबाबदारी बोकांडी असल्याने इथे जास्त काळ येता आलं नाही. वेळ मिळेल तसं वाचन चालू होतं.
सर्वाँचे प्रतिसाद वाचले बर्यापैकी एकसुरी व माझ्यावर थेट जातियवादी लिखानाचा आरोप करणारे ! माझी दुसरी बाजू जाणून घेऊन विश्लेषण करणारे प्रतिसाद फार थोडे. अर्थात सर्व प्रतिसाद कर्त्यांचे प्रतिसाद माझ्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे , मोलाचे आहेत. पण मी विशेष आभार मानीन ते मुक्तसुनित, राजेश घासकडवी, विक्षिप्त आदिती, रुची आणि सारीका यांचे ! लिखानाची समीक्षा करताना आवश्यक असणारा प्रचंड वैचारिक, सामाजिक समतोल मला उल्लेख केल्या वरील लोकांमधे आढळला. बाकिचे प्रतिसाद वैयक्तिक पातळीवरील जास्त होते. त्या अनुषंगाने मी स्पष्टीकरण देऊ इच्छितो. माझ्यावरील पहिला आरोप तो म्हणजे जातियवादी लिखानाचा. तोच मी स्पष्टपणे नाकारतो. या संस्थळावर लिहिण्याकरीता मी खास ठरवूनच हे विषय निवडले आहेत. हे खरे आहे. कारण लिहिण्या आधीच्या इथल्या वाचनात मला कुठेच माझ्या परिचयातील जगाचा मागमूस इथे जाणवला नाही. म्हणुन अधिक जाणिवपूर्वक मी हे विषय इथे निवडले. पण तरीही माझ्या लिखानातून प्रचारकी थाटाने मी काही मांडण्याचा प्रयत्न केलेला नाही.
परिकथेतील राजकुमार यांचं मत तेच ते, तेच ते, आणि तेच ते. शिवाय त्यांना जाणवणारा मी बौद्धिके घेत असल्याचा जबरी भास ! या प्रकारचे आरोपीत रोख त्यांचे माझ्या लिखानावर आहेत. त्यांनी धारण केलेलं नाव इथे लक्षणिय वाटते. त्यांच्या नावाप्रमाणेच त्यांना जग गुडी गुडी वाटतेय परिकथेसारखे .त्यांच्या भोवतीचं सुरक्षित वातावरण भोवतालच्या विविध जातिनिहाय लोकसमुहांभोवती देखील आहे. असा एकूण त्यांचा समज दिसून येतो. तेच ते तेच ते आणि तेच ते विषयी राजकुमारांच्या मताचा पुर्ण आदर करुनही मला प्यासा मधलं गुरुदत्तचं गाणं आठवतं "हम गम जदा है लाये कहांसे खुशी के गीत , देँगे वही जो पायेँगे इस जिँदगी से हम " त्यामुळे त्यांच्या वेगळ्या चाहतकडे भोवतालच्या सामाजिक संस्कारातून पाहत त्यांचा आदर ठेवत त्यांच्या मताला अधिक गांभिर्याने न घेत पुढे जातो.
रुचिंचा प्रतिसाद हा अत्यंत महत्त्वाचा ! अत्यंत वैचारिक वेगळेपण दर्शविणारा . त्यांनी चळवळीच्या बदलत्या स्वरुपाची दिशा कशी असायला हवी याचं अत्यंत होकारात्मक पद्धतीने मार्गदर्शन केले.त्यांचे आभार आणि त्यांच्या मताचं मनःपूर्वक स्वागत. त्यांनी वापरलेला माझ्या बाबतीतील पूर्वग्रहदूषित दृषटीकोन हा शब्द पटला नाही. हेच विषय लिहिण्याची कारणे वर दिली आहेतंच. अजुन एक , मला स्वतःला प्राध्यापक म्हणुन घडवणार्या मँडम या ब्राह्मण समाजाच्या आहेत आजही त्यांना कुणी मुले किती हा प्रश्न विचारला तर त्या मला मोजून तीन सांगतात. त्यांच्या वैचारिक शिस्तीत माझी जडणघडण झाली आहे. त्यामुळे कुणा एका जातीचा द्वेष हा माझ्यावरचा संस्कार व मानसिक गरज दोन्ही नाही ! माझा जाणवत असलेला विरोध हा जातिनिहाय नसून प्रवृत्तीनिहाय आहे हे आपण लक्षात घ्यावे ही रुचिंना आणि इतर सर्व सदस्यांना नम्र विनंती. बाकी सारीका आणि विक्षिप्त आदिती यांचे खूप खूप आभार ! राजेश घासकडवींच्या विश्लेषणाला तोड नाही. धन्यवाद !