लोकमान्य टिळक : स्वराज्याचा मंत्र देणारा युगपुरुष (१०६व्या पुण्यतिथीनिमित्त विशेष लेख)

आज, १ ऑगस्ट, भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा दिवस आहे. याच दिवशी १९२० साली लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांनी अखेरचा श्वास घेतला आणि संपूर्ण देश एका जाज्वल्य नेतृत्वाला मुकला. आज त्यांच्या निधनाला १०६ वर्षे पूर्ण होत आहेत, पण त्यांचे विचार, त्यांचा संघर्ष आणि "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच" हा त्यांचा गर्जनासदृश संदेश आजही तितकाच जिवंत आणि प्रेरणादायी वाटतो. लोकमान्य टिळकांच्या १०६ व्या पुण्यतिथीनिमित्त समस्त हत्ती परिवाराकडून त्यांच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन.

### बालपण आणि जडणघडण

लोकमान्य टिळकांचा जन्म २३ जुलै १८५६ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील चिखली या गावी झाला. लहानपणापासूनच त्यांना गणित आणि खगोलशास्त्राची विशेष आवड होती. पुण्यातील डेक्कन कॉलेजमधून त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले आणि पुढे आयुष्यभर या ज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या उन्नतीसाठी केला. शिक्षण हेच समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे, या विचारातून त्यांनी विष्णुशास्त्री चिपळूणकर आणि गोपाळ गणेश आगरकर यांच्यासोबत मिळून न्यू इंग्लिश स्कूल आणि पुढे डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना केली. यातूनच फर्ग्युसन कॉलेजसारखी महत्त्वाची शिक्षणसंस्था उभी राहिली, जी आजही ज्ञानदानाचे कार्य करत आहे.

### पत्रकारितेतून जनजागृती

टिळकांनी "केसरी" आणि "मराठा" ही दोन वृत्तपत्रे सुरू केली. केसरी हे मराठी भाषेतून, तर मराठा हे इंग्रजीतून प्रकाशित होत असे. या वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या अन्यायकारक धोरणांवर परखड टीका केली आणि सामान्य जनतेमध्ये राष्ट्रीय भावना जागृत करण्याचे मोठे काम केले. "केसरी" हे केवळ वृत्तपत्र नव्हते, तर ते स्वातंत्र्यलढ्याचे एक प्रभावी शस्त्र बनले. त्यांच्या लेखणीतून निघणारे प्रत्येक वाक्य जनतेच्या मनात स्वाभिमानाची ठिणगी पेटवत असे.

### सार्वजनिक उत्सवांची सुरुवात

समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणण्यासाठी आणि राष्ट्रभावना रुजवण्यासाठी टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंती उत्सव सुरू केले. त्याकाळी ब्रिटिश सरकारने लोकांना एकत्र येण्यास बंदी घातली होती, अशा परिस्थितीत धार्मिक आणि सांस्कृतिक उत्सवांच्या माध्यमातून लोकांना एकत्र आणणे ही अत्यंत मुत्सद्दी आणि दूरदृष्टीची कल्पना होती. आजही महाराष्ट्रातील गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक सोहळा न राहता सामाजिक एकतेचे प्रतीक बनला आहे, आणि याचे श्रेय निर्विवादपणे लोकमान्य टिळकांना जाते.

### स्वराज्याचा जयघोष

"स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच" हे त्यांचे वाक्य केवळ एक घोषणा नव्हती, तर ती संपूर्ण भारतीय जनतेच्या मनातील असंतोषाला दिलेली शब्दरूप अभिव्यक्ती होती. या धाडसी विचारांमुळे त्यांना अनेकदा तुरुंगवास भोगावा लागला. १९०८ साली त्यांना राजद्रोहाच्या आरोपाखाली ब्रह्मदेशातील (म्यानमार) मंडाले येथील तुरुंगात सहा वर्षांची शिक्षा झाली. या कठीण काळातही त्यांनी हार मानली नाही. उलट, याच तुरुंगवासात त्यांनी "गीतारहस्य" हा भगवद्गीतेवरील अत्यंत विद्वत्तापूर्ण ग्रंथ लिहिला, ज्यामध्ये त्यांनी कर्मयोगाचे महत्त्व विशद केले. संकटातही ज्ञानसाधना सुरू ठेवण्याची ही वृत्ती त्यांच्या असामान्य व्यक्तिमत्त्वाची साक्ष देते.

### होमरूल चळवळ आणि ऐक्याचा संदेश

तुरुंगातून सुटल्यानंतर टिळकांनी होमरूल लीगची स्थापना केली आणि संपूर्ण देशभर स्वराज्याच्या मागणीसाठी जनआंदोलन उभे केले. हिंदू-मुस्लिम ऐक्यासाठी त्यांनी लखनौ करारातही महत्त्वाची भूमिका बजावली. बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल आणि लाला लजपतराय या त्रयीला "लाल-बाल-पाल" या नावाने ओळखले जाते, आणि या त्रयीने जहाल राष्ट्रवादाची मशाल तेवत ठेवली. मवाळ आणि जहाल या दोन्ही विचारसरणींमध्ये टिळक हे जहालमतवादी नेतृत्वाचे अग्रणी प्रतीक मानले जातात.

### लोकमान्य टिळक: स्वातंत्र्यलढ्यातील एक हत्ती

लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक हे नाव उच्चारले तरी डोळ्यासमोर नकळतपणे एखाद्या हत्तीची प्रतिमा उभी राहते. लोकमान्य टिळकांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विचार केला असता, त्यांची तुलना हत्तीशी करणे अत्यंत सार्थ ठरते. हत्ती हा जसा प्रचंड शक्तिशाली असूनही संयमी आणि शांत स्वभावाचा असतो, तसेच टिळकही अफाट बुद्धिसामर्थ्य आणि नेतृत्वक्षमता असूनही अत्यंत धीरगंभीर आणि विचारपूर्वक पावले टाकणारे नेते होते. हत्ती कळपाचे नेतृत्व करताना संकटसमयी पुढे येतो आणि संपूर्ण कळपाला सुरक्षित मार्गाने घेऊन जातो, अगदी त्याचप्रमाणे टिळकांनी अनेक आव्हानांच्या काळात संपूर्ण भारतीय जनतेला मार्गदर्शन केले आणि स्वातंत्र्यलढ्याला योग्य दिशा दिली. हत्तीची स्मरणशक्ती अफाट असते असे म्हणतात, आणि टिळकांचे व्यासंग व अभ्यासही तितकेच सखोल आणि चिरस्मरणीय होते. शिवाय, टिळकांनीच सुरू केलेल्या गणेशोत्सवाचे मुख्य दैवत श्री गणेश हेच गजमुख आहेत, त्यामुळे ही तुलना अधिकच समर्पक वाटते. ओझे कितीही मोठे असो, हत्ती ते सहज उचलतो; त्याचप्रमाणे स्वातंत्र्यलढ्याचे प्रचंड ओझे टिळकांनी आपल्या खांद्यावर सहजतेने आणि निर्धाराने पेलले.

### निष्कर्ष

लोकमान्य टिळक हे केवळ एक राजकीय नेते नव्हते, तर ते एक द्रष्टे विचारवंत, कुशल संघटक, तत्त्वज्ञ आणि समाजसुधारक होते. त्यांनी दाखवलेला मार्ग आजही तितकाच प्रस्तुत आहे. आजच्या पिढीने त्यांच्या कार्यातून प्रेरणा घेऊन देशसेवेचा, स्वाभिमानाचा आणि ज्ञानसाधनेचा वसा पुढे चालवणे, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. त्यांच्या १०६व्या पुण्यतिथीनिमित्त समस्त हत्ती परिवाराकडून त्यांच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन.