स्त्री पुरुष समानता म्हणजे काय?

@ऋषिकेश
समानता म्हणजे(च) स्त्री-मुक्ती नव्हेच. पण स्त्री-मुक्ती ही समानतेच्या आधीची आवश्यक पायरी आहे. जोवर मानसिक गुलामगिरीतून सुटका होत नाही, तोवर तिथे पोचणार कसे? स्वातंत्र्य हे ज्याचे त्याने मिळवायचे असते वगैरे खरेच आहे. पण काही लोकांच्या स्वातंत्र्य मिळवण्याच्या कल्पनेमध्ये - स्वतंत्र असण्याला अवकाश देईल अशी सामाजिक स्थिती निर्माण करण्यासाठीचे प्रयत्नही - अंतर्भूत असतात. जसे फुल्यांच्या वा आगरकरांच्या कामामध्ये होते. 'ज्याला हवे तो मिळवेल त्याचे स्वातंत्र्य' असे म्हणून ते जर स्वस्थ बसले असते, तर मी आज हे इथे खरडू शकले नसते.
उगीच स्त्री-मुक्ती या शब्दाला बदनाम करण्यात काय अर्थ आहे? समानता हे स्वप्न आहे. पण ते पाहण्यासाठी जी निरोगी मानसिक-सामाजिक-आर्थिक परिस्थिती आवश्यक असते, ती एका विशिष्ट सामाजिक घटकाला आज उपलब्ध नाही. ती ज्यांच्यापाशी आहे (त्यात स्त्री आणि पुरुष दोन्हीही आले) आणि ज्यांना अशा समानतेची आच आहे त्यांनी स्त्री-मुक्तीसाठी (स्त्रीला स्वातंत्र्य मिळवण्यास उद्युक्त करणारे काहीही असे इथे अभिप्रेत आहे) प्रयत्न केले, तर ते समानतेकडे जाणारेच ठरेल ना?

आत्ता सहज हाताशी हे आहे म्हणून लिंक देतेय ही http://www.scribd.com/doc/35149940/Kamla-Bhasin-Gender
मराठीतही पुष्कळ लिहिलं गेल आहे या विषयावर पण त्यातल नेटवर किती उपलब्ध आहे याची मला माहिती नाही. काही पुस्तक तुम्हाला हवी असल्यास व्यनितून कळवते.

समानता या शब्दाचा अनेक वेळा सोयीस्कररीत्या गैर अर्थ काढला जातो. 'अहो कसलं समानतेचं खूळ घेऊन बसलाय? आता समानता म्हणजे पुरुषांनी ब्रा आणि स्त्रियांनी लंगोट घालायचे का?' वगैरे पाचकळ पातळीवर तो शब्द उडवला जातो. याचंच थोडा सौम्य स्वरूप म्हणजे 'सगळे कसे समान होणार? पुरुषांमध्येदेखील वैविध्य असतंच ना. हाताची पाच बोटं वेगवेगळी असतात. तर स्त्री-पुरुष कसे समान होतील?'

त्यामुळे समानतेची नीटपणे व्याख्या झाली पाहिजे.

समान म्हणजे हुब्बेहुब, तंतोतंत नाही. पुरुष जे जे करतील तेच तेच (त्यांच्या चुकीच्या गोष्टींसकट) स्त्रियांनी करावं किंवा त्यांना करायला मिळावं हा अर्थ नाही. किंबहुना समानतेची अपेक्षा ही कृतींबाबत किंवा वागणुकीबाबत नाहीच. 'आपल्याला जे हवं ते करायचं असेल ते करण्याचं समान पातळीवरचं स्वातंत्र्य' हा समानतेचा अर्थ आहे.

आजच्या घडीला काही मूलभूत हक्कांचं, स्वातंत्र्यांचं वाटप होताना पुरुषांना ते निव्वळ पुरुष आहेत म्हणून झुकतं माप मिळताना दिसतं.

- जन्माला येण्याचा हक्क : भावी अपत्य केवळ स्त्रीलिंगी आहे म्हणून गर्भपात केले जातात. ही परिस्थिती का आहे? कारण मुलगी म्हणजे हुंडा, उत्पन्न काही नाही हा समज. हा समज का आहे? कारण मुलींना शिक्षण देण्याची आणि त्यांनी नोकरी करण्याची पद्धत नाही. ही पद्धत का नाही? कारण पूर्वापार चालत आलेलं - न स्त्रीम स्वातंत्र्यं अर्हति. या अनेक पातळ्यांवर चाललेल्या विषमतेपोटी गर्भपात होतात.
- शिक्षणाचा हक्क : आजही साक्षरतेत स्त्रिया मागे आहेत. शिक्षण नाही म्हणून अर्थार्जनाचं साधन नाही, त्यामुळे पुरुषावर अवलंबून रहाण्याचा नाईलाज, त्यातून अन्याय सहन करण्याची प्रवृत्ती येते.
- नोकरी करण्याचा हक्क : तत्वतः हा हक्क आहे. पण एकतर शिक्षण नाही, त्यामुळे नोकऱ्यांमध्ये संख्या प्रचंड कमी. आईवडिलांची प्रवृत्ती अशी की हिला शाळेत, कॉलेजात घातलं तर डोईजड व्हायची व हुंडा जास्त पडायचा. त्यापेक्षा घरकाम शिकवणंच बरं, नाहीतरी तेच तर करायचं आहे ना... हे दुष्टचक्र. ही विचारपद्धत जोपर्यंत समाजात आहे, तोपर्यंत खऱ्या अर्थाने तो हक्क आहे हे कसं म्हणणार? नोकऱ्यांमध्येदेखील अनेक काळपर्यंत स्त्रियांच्या बुद्धिमत्तेविषयी असलेल्या क्षुद्रतेच्या भावनेमुळे पुरुषांना प्राधान्य. ही भावना का? कारण आत्तापर्यंत पाहिलेल्या स्त्रिया अशिक्षित. पुन्हा दुष्टचक्र.
- मालमत्तेत समान हक्क : मुलींना वडिलोपार्जित मालमत्तेत समान हक्क मिळतोच असं नाही. भारतातला कायदा नक्की काय सांगतो हे मला नीटसं माहीत नाही. मात्र प्रत्यक्षात हा हक्क मिळताना दिसत नाही. बंगालात जिथे हा हक्क होता, तिथे तिला 'सती' म्हणून मारून टाकायचं हे प्रकार (फार पूर्वी) झालेले आहेत.
- चूल मूल सांभाळण्याबाबत समानता : एके काळी सात सात बाळंतपणं व्हायची. प्रत्येक स्त्री कायमच गरोदर किंवा/आणि खांद्यावर तान्ही पोरं बाळगून असायची. त्या काळात स्त्रियांनी घरी बसणं याला तसा पर्याय नव्हता. आता ती परिस्थिती नाही. साधारण पस्तीस-चाळीस वर्षांच्या करिअरपैकी फार कमी वेळ प्रत्यक्ष गरोदरपणात जातो. हे समीकरण बदललेलं असताना जुनीच व्यवस्था चालू ठेवण्याची समाजाची अपेक्षा ही कालबाह्य आहे. पण नवरा घरचं बघतो आणि बायको नोकरी करते अशी किती कुटुंब दिसतात? का?

या सगळ्या बाबतीत स्वातंत्र्यं मिळाल्यानंतरही जर कोणा स्त्रीने आपल्याला हवं म्हणून चूल-मूल-रांधा-वाढा-नवऱ्याची सेवा करा केलं तर काहीच हरकत नाही. पण समाजव्यवस्थाच अशी की हे सगळं लादलं जावं, याला मी विषमता म्हणतो.

पहिल्या दुव्यात दिलेल्या कुंकू, मिस्टर वगैरे लेखात समानता येण्यासाठी काय करावं यापेक्षा विषमतेची चिन्हं कुठची हे सांगितलेलं आहे. त्यामुळे ते असंबद्ध वाटत नाही.

सांख्यिकीला असलेला आक्षेप कळला नाही. विषमता कितपत आहे याचं मोजमाप, तिच्या मूलभूत कारणांवरची उपाययोजना, त्यांच्या परिणामकारकतेचं मोजमाप, त्यातून निष्कर्ष काढणं - हे सगळं सांख्यिकीशिवाय कसं करता येणार? मला वाटतं तुम्ही समाजव्यवस्थेच्या समानतेच्या व्याख्या व एखाद्या विशिष्ट कुटुंबातल्या समानतेच्या व्याख्या या दोनमध्ये गल्लत करत आहात.

दुसऱ्या दुव्यात दिलेल्या लेखातली कल्पना अर्थातच रम्य आहे. पण समानतेची कल्पना हे पाश्चात्यांचं अंधानुकरण हा मुद्दा पूर्णपणे चुकीचा वाटतो. वर दिलेले हक्क भारतातल्या स्त्रियांनाही मिळण्यासाठी कोणाचं अंधानुकरण होण्याची गरज नाही. ते जगातल्या प्रत्येक स्त्रीचे हक्क आहेत. काही देशांमध्ये ते आधी मिळाले इतकंच.

लेखात उल्लेखलेला पहिला दुवा वाचला :

एके ठिकाणी (दुवा) स्त्रिया कुंकू लावतात पुरूष नाही, पुरुषाला फक्त मिस्टर असे संबोधन तर स्त्रियांना मिस आणि मिसेस असे वैवाहिक स्टेटस असलेले संबोधन असे काहीसे मत मांडून समानता आणि (अ)समानता असा उहापोह केला होता. हे वाचून हसू तर आलेच पण कीवही आली.

दुवा वाचला. मला हा सारांश तितकासा पटला नाही. "पुरुष कुंकू लावत नाहीत" हा मुद्दा एक विनोदी-क्षुल्लक मुद्दा आहे. मुख्य मुद्दे गुप्त नाहीत, स्पष्ट सांगितलेले आहेत :

विवाह स्त्रीसाठी नक्कीच महत्त्वाचा आहे. मात्र, पुरुषांच्या बाबतीत हे आढळत नाही.

आणि

जोडीदार मिळणे आणि त्याने सोडून जाणे याचे नियम दोघांसाठी भिन्न का? स्त्रीला बरेच काही त्यागावे लागते. असे का? तिच्या आसपासच वावरणारा पुरूष मात्र बंधनहीन आहे.

हे दोन्ही मुद्दे मला तरी निरीक्षणावरून ठीकठाक वाटतात. माझ्या नातेवाइकांत तरी माझे निरीक्षण असे आहे : माझ्या चुलत-मावस-आत्ये-मामेभावंडांत आई-वडलांना मुलीच्या लग्नाच्या जितका घोर लागून होता, त्यापेक्षा मुलांच्या लग्नाबाबत घोर लागून नव्हता. माझे कुटुंब हे तितके अपवादात्मक नाही. त्यामुळे दुव्यातील निबंधाचा मुद्दा सकृद्दर्शनी पटण्यासारखा आहे.

माझ्या मित्रांपैकी मुले मुली-बघायला गेली, आणि प्रथम नकाराचा हक्क मुलाकडे होता, तर मुली दाखवल्या-गेल्या आणि मुलींकडे फक्त द्वितीय-नकाराचा हक्क होता. अशा प्रकारचा बाजार हा व्यवहारकर्त्यांसाठी वेगवेगळा अकतो. त्यामुळे "जोडीदार मिळण्याबाबत नियम वेगवेगळे आहेत" ही बाब मला पटते.

आज कित्येक नवविवाहित जोडपी स्वतंत्र संसार थाटतात. परंतु जी जोडपी आदल्या पिढीसह राहातात, त्यांच्यात नवर्‍याच्या आईवडलांबरोबर राहायचे प्रमाण अधिक आहे, आणि बायकोच्या आईवडलांबरोबर राहाण्याचे प्रमाण कमी आहे. (स्त्रीभ्रूणहत्या वगैरे प्रकार धरूनही) हम दो हमारे एक-दो जमान्यात मुली सुद्धा एकुलत्या असतात. मुलींनी लग्नानंतर लग्नाच्या आदल्या आयुष्याचा मोठा भाग त्यागण्याची प्रथा अजून खूप प्रचलित आहे.

(मागच्या पिढीत तर फारच : खुद्द माझ्या आईने लग्न होताच होती ती पर्मनंट नोकरी सोडली, आणि दूरगावी निघून गेली. त्या काळी माझ्या वडलांची नोकरी पर्मनंट नव्हती, आणि थोड्याच वर्षांत त्यांची वेगवेगळ्या ठिकाणी बदली झाली. त्या काळात याच्या विरुद्ध सल्ला माझ्या आईला कोणीही दिला नाही. [अशाच परिस्थितीत असलेल्या माझ्या एका नाते-बहिणीने स्थिरस्थावर होईस्तोवर नोकरी सोडणार नाही, असा निर्णय घेतला, हे सांगण्यास आनंद वाटतो. पण आजही काही बायका नोकर्‍या सोडून दुसर्‍या गावात कमी प्राप्तीची नोकरी पत्करतात.] उलट माझ्या आईचे वागणे अपेक्षितच मानले गेले. माझ्या आईच्या फार थोड्या मैत्रिणी त्या नोकरीत टिकून राहिल्या, त्यांना - आणि मग त्यांच्या नवर्‍याला, अपत्यांना - पुष्कळ आर्थिक फायदा झाला. माझी आई तशी शांत आहे, पण क्वचित कधीतरी या निर्णयाबाबत ती खंत व्यक्त करते. हे सर्व वैयक्तिक अनुभव मला क्षुल्लक वाटत नाहीत.)

एकूण दुव्यावरच्या निबंधात चांगले, गंभीर आणि माझ्या ओळखीच्या स्त्रियांना सुख-दु:ख देणारे मुद्दे आलेले आहेत. निबंधाची सुरुवात "पुरुष कुंकू लावत नाहीत" या विनोदाने केली आहे, पण कुठल्याशा क्षुल्लक विनोदाने निबंधांची सुरुवात करण्याची शैली सुद्धा प्रचलित आहे.

दुसरा दुवासुद्धा चांगला आहे. स्त्री-पुरुष एकमेकांना पूरक आहेत ही कल्पना फार काळापासून मान्य आहे. शरिरे वेगवेगळी असएले स्त्री-पुरुष कित्येक बाबतीत वेगवेगळ्या गोष्टी करतील हे ठीकच आहे निबंधकार म्हणतात :

हां, उस स्थिति में अवश्य बैठाना है जहां वह पूर्ण रू पेण पुरूष के समकक्ष हो।

पण या "समकक्ष"मध्येच तर ग्यानबाची मेख आहे. या दुसर्‍या निबंधातील त्रुटी ही, की समकक्षतेचे कुठलेही उदाहरण नीटसे दिलेले नाही. हे न दिले, तर वाटेल ती बाब "पूरक"मध्ये ढकलली जाऊ शकते.

जॉन रस्किन (१८१९-१९००) हा माझ्या आवडत्या निबंधकारांपैकी आहे. त्याच्या न-पटलेल्या भूमिकांपैकी ही एक : त्याच्या मते पुरुषांचे शिक्षण असे असले पाहिजे, की समाजात त्याला महत्कार्ये करता यावीत. स्त्रीचे शिक्षण असे असले पाहिजे की घरच्या पुरुषाला उत्तम सल्ला-मसलत देऊ शकेल, त्यास योग्य मार्गावर ठेवू शकेल, वगैरे. जॉन रस्किन हा एक विशालहृदयी गृहस्थ होता. त्याचा हा निबंध वाचताना स्त्रियांबाबत त्याच्या मनातील सन्मान अगदी स्पष्ट होता. समाजात दोघांचे पूरक आणि वेगळे स्थान आहे, पण दोन्ही स्थाने सन्माननीय आहेत, असे त्याचे मत होते. (संदर्भ : ऑफ किंग्स ट्रेझर्स (पुरुषांच्या शिक्षणाबाबत); ऑफ क्वीन्स गार्डन्स (स्त्रियांच्या शिक्षणाबाबत)

त्याचे मत मला न-पटण्याचे कारण २१व्या शतकात सांगायची गरज पडू नये. मात्र जॉन रस्किनची या बाबतीत तरी स्तुती करावीशी वाटते, की "सुविद्य शिक्षकाकडून शिक्षण मिळावे या बाबतीत समकक्ष, तर काय शिक्षण मिळावे त्याबाबत पूरक-वेगळे" हे त्याने स्पष्ट करून सांगितले आहे.

दुव्यावरील "अर्धनारीश्वर"मध्ये या उपमा-रूपकाचा प्रत्यक्ष काय परिणाम व्हावा, हे काहीच सांगितलेले नाही. (कुठल्या बाबतीत "समकक्ष" असावे? कुठल्या बाबतीत भिन्न असावे?*) त्यामुळे प्रत्येक जण "आपण आधीच या सुवर्णमध्य पूरकतेपाशी पोचलो आहेत" ही गोड शाबासकी देऊन निबंध वाचून संपवू शकतो.

- - -
*

"परिवार और समाज में भी कामों के बंटवारे में दोनों को एक-दूसरे का पूरक ही बनाया था। लेकिन बराबरी की बात कहकर स्त्रियों के मन में हीन भावना उपजाई गई है, मानों घर-परिवार में वह पुरूष के बराबर नहीं रही, इसलिए पिछड गई। यह गलत सोच है। यदि पुरूष भी घर से बाहर का काम करता रहा तो वह भी तो पिछड गया। फिर उसके अन्दर तो हीन भावना नहीं है। पुरूष प्रधान समाज कहकर भी हम स्त्रियों के अन्दर हीन भावना का ही सृजन करते हैं।

निबंधलेखिकेचे असे म्हणणे आहे काय की ही गलत सोच नसली, तर स्त्री आनंदाने घरातले काम करत राहील - पुरुष बाहेरची कामे हीन-भावने-विण करत राहातो, तशी स्त्री आनंदी होईल. मला वाटते, की निबंधलेखिकेचे मत साधारणपणे जॉन रस्किनसारखे असावे. २१व्या शतकात?

हरी ओम! हरी ओम!

:) सविस्तर प्रतिसादासाठी जागा राखून ठेवत आहे.

स्त्रीपुरुष समानता म्हणजे कोणत्याही गोष्टीत स्त्रीपुरुष निरपेक्षता. (अर्थात काहि नैसर्गिक मर्यादा आहेत - ज्या बहुदा प्रजनन आणि अर्भकपोषणक्षमता इथेच संपतात)
बाकी कोणी कोणते काम करावे - केले पाहिजे याबाबर वर्गीकरण नको. ज्याला जे हवे ते त्याला करण्याचे स्वातंत्र्य हवे.
मात्र त्याच वेळी अशी समानता म्हणजे 'स्त्री-मुक्ती' हा दृषीकोन मला मंजूर नाहि. जेव्हा एखाद्या वर्गाने दुसर्‍याला 'मुक्त' करायचे म्हटले की तिथेच आपण वर्गीकरणाला सुरवात करतो. शिवाय स्वातंत्र्य असे देऊन घेता येत नाहि. मागे मंगला आठलेकरांचे गार्गी अजुन जिवंत आहे हे पुस्तक वाचले होते. त्यातील गुलाबबाईंचं तत्त्वज्ञान मला आवडतं. तुम्ही इतर स्त्रियांना बळ देण्यासाठी काय करता ह्या प्रश्नांवर गुलाबबाईचं उत्तर मार्मिक तर आहेच पण अतिशय चिंतनीय आहे. ती लेखिकेलाच प्रतिप्रश्न विचारते "आजूबाजूच्या स्त्रियांसाठी मी काय करायला हवं होतं असं तुला वाटतं? माझ्यासाठी कुणी काय केलं? मला वडिलांनी स्वातंत्र्य दिलं म्हणशील तर ते माझ्या बहिणींनाही होतंच की! त्यांनी काय केलं त्या स्वातंत्र्याचं? तेव्हा मुळात असं कुणासाठी काही करून कुणी स्वतंत्र होत नसतो. आणि झालाच स्वतंत्र तरी ते स्वातंत्र्य त्याला वापरता येत नाही. कारण बेड्या गळून पडल्या तरी त्या हातापायांचं काय करायचं हेच त्यांना ठाऊक नसतं. मला काय हवंय, आयुष्यात काय करायचंय हे निश्चित झालं की ते मिळविण्यासाठी त्याची आतूनच एक जबरदस्त आस निर्माण होते. हेच स्वातंत्र्य! ते स्वतःलाच मिळवता येतं"

ज्या ज्या गोष्टी पुरूष करू शकतात त्या त्या स्त्रियांनी करणे म्हणजे समानता का? किंवा मग तसे नसेल तर निदान ज्या गोष्टी स्त्रिया करू शकतात त्यात त्यांची संख्या पुरुषांएवढी(च) हवी का? म्हणजे कुठल्याश्या सर्वे नुसार जर १०० पुरूष एखादी गोष्ट करतात तर तेथे स्त्रियांची संख्या पण १०० च असायला हवी का आणि तशी असली तर समानता आली का?

सांख्यिकी दृष्टीकोनामागे निव्वळ संख्यांची समानता नसून समान संधी अभिप्रेत असते. समान संधी कुठल्या सामाजिक कारणांमुळे स्त्रियांना मिळत नाही हे शोधण्याचे ते फक्त एक तंत्र आहे.

तसेच स्त्री-पुरुषांनी त्या त्या गोष्टी करणे एवढेच नव्हे, तर त्या गोष्टींना समाजात, संस्कृतीत लावलेले अर्थ आणि महत्त्व जास्त महत्त्वाचे आहेत. यातूनच स्त्रीपुरुषांमधल्या समानता-विषमतेचा बोध होतो.

या विषयावर लिहाल तितकं कमीच आहे. पण एकाच गोष्टीचा पुरुषप्रधान समाजात स्त्री-पुरुषांच्या संदर्भात कसा वेगळा अर्थ लागू शकतो, यावर ग्लोरिया स्टाइनेम चा If Men Could Menstruate हा प्रसिद्ध लेख आठवला.

या सर्व पार्श्वभूमीवर त्या असंख्य मुली ज्या केवळ आणि केवळ दिसायला छान आहेत (गोर्‍या, उंच इ इ) आणि केवळ त्या गोष्टीला "क्वालिफिकेशन" मानून अमेरिकेत स्थिर असलेला नवरा शोधताहेत अन मिळवताहेत त्यांच्याबद्दल काय मत आहे..? त्यांनी ज्या दोन गोष्टी "इक्वेट" केल्या आहेत त्या "पॉवर गेम"ला खतपाणी घालणार्‍या नाहीत का? त्यांनाही स्वातंत्र्य हवं ही आयडियलिस्टिक मागणी खरीच आहे, पण त्यांनी तरी परावलंबी जीवन स्वतःच्या चॉईसने स्वीकारलं आहे हे खरं ना ?

(यावर आपल्या कर्तबगारीवर परदेशी गेलेल्या किंवा अगदी सेटलही झालेल्या मुलींची उदाहरणं समोर टाकता येतील. पण त्यांच्याखेरीज एका मोठ्या वर्गात अमेरिकेतल्या नवर्‍याची कर्तबगारी आणि श्रीमंती एकीकडे आणि मुलीचं फक्त सौंदर्य एकीकडे अशी तराजूतली तुलना होतेय .. ती होत नाहीये असं म्हटल्यास प्रश्नच संपला.. मग ते डिनायल म्हटलं पाहिजे.. कोणतीही मॅट्रिमोनी साईट / जाहिरात पाहिली की हे स्पष्ट होईल.)

जेव्हा एखाद्या वर्गाने दुसर्‍याला 'मुक्त' करायचे म्हटले की तिथेच आपण वर्गीकरणाला सुरवात करतो.

हेही पटत नाही.

मला काय म्हणायचेय ते विस्ताराने लिहायला बराच वेळ जाईल. थोडक्यात माझ्या लाडक्या अमेरिकन नेत्याचे लाडके वाक्य देतो "आय डोन्ट लाईक स्लेव्हरी सो आय डीनाय टु बी मास्टर'
त्याच चालीवर मला स्त्रीयांना वेगळे समजता येत नाही म्हणून मी त्यांना स्वातंत्र्य 'देऊ' शकत नाही. म्हणजे जर मी वेगळा, श्रेष्ठ नाही तर मग मी ते देणारा कोण?. एकदा का देणारा दाता आणि घेणारा गरजू ही भुमिका आली की कसलं आलंय स्वातंत्र्य आणि समानता?

स्त्री-मुक्ती या शब्दाला बदनाम करण्यात काय अर्थ आहे?

बदनामीचा प्रश्नच नाही. आगरकर फुल्यांच्यावेळी स्त्रीला मुक्ततेची गरज असेल - होतीच. तेव्हा तो शब्दप्रयोग उचितही असेल - होता. मात्र आता? आता ती परिस्थिती आहे का? का स्त्रीयांना केवळ मुक्ती या पायरीवरच रहायचं आहे. समानता बाणवून त्यायोगे येणारी जबाबदारी नको आहे? माझ्या मते असे नक्किच नाहिये. समानता हवी म्हणताना मुक्तीच्या पायरीवर राहुन कसे चालेल. मुक्ती हा बंडखोरपणा झाला (जो समाजाला हलवायला एकेकाळी उपयोगी होताच - पण किती काळ?) आणि समानता हा हक्क. तेव्हा ही 'मुक्ती' आता गैरलागू होत चालली आहे असे वाटते.

स्त्रियांना(कमजोर वर्गाला)मिळाणारी असमान वागणूक जीवशास्त्रीय नियतवादाचे फलित असावी.

पण लेस्टर फ्रँक वॉर्ड म्हणतो "सामाजिक/अनैसर्गिक/मनुष्य-निर्मित असमानता दूर करून जनुकीय असमानतेप्रमाणे जिवांना त्यांची सामाजिक जागा शोधू देणे गरजेचे आहे" ते नक्कीच पटते.