सण म्हटलं की निसर्गाला त्रास द्यायलाच हवा का?

लेख आवडला - तळमळीने लिहिला आहे असं जाणवतं. मी सण साजरेच करत नाही कारण माझा उत्सवी स्वभाव नाही. दिवाळीत फटाके उडवणे लहानपणीच बंद केले आहे. …स्वतःच्या सोसांपुढे, हौसेमौजेपुढे लोकांना हा विनाश किरकोळ वाटत असणार. पण त्याचे परिणाम कधी न कधी आपल्यापुढे महासंकटे बनून उभे ठाकणारच आहेत हे खरं आहे - तेव्हासुद्धा हे लोक देवांची करुणा भाकण्यासाठी यज्ञ वगैरे करून त्यात बळी देतील / धान्याची नासाडी करतील अशी खात्री आहे माझी!!

लेख अतिशय आवडला. ५ स्टार!!!

३. संपूर्ण वर्षभर आम्ही अगदी व्यवस्थित राहतो. निसर्गाला आमच्या परीने काहीही इजा होणार नाही याची काळजी घेतो, मग एखाद्या सणाच्या दिवशी जरा केली मज्जा, तर काय हरकत आहे?
५. जगभर होणारी युद्धं, गाड्या, कारखाने यांच्यातून निघणारे दूषित वायू, सांडपाणी, ऐरोप्लेनच्या आवाजाने जवळपासच्या लोकांना होणारा त्रास...

हे दोन मुद्दे विचार करण्यासारखे आहेत. निव्वळ सणच नव्हे तर मानवाच्या अस्तित्वामुळेच निसर्गावर परिणाम होतो. सण साजरे करणं हा या सर्व जगण्याच्या पॅकेजमध्येच अंतर्भूत होतं. प्रश्न असा आहे की हे दुष्परिणाम टाळण्याचा सर्वात उत्तम उपाय काय? तर नुसतं सणांवर लक्ष केंद्रित न करता सर्वसामान्य जीवनच प्रदूषणरहित करायला हवं. गेल्या शंभर वर्षात जी लोकसंख्येची प्रचंड वाढ झाली आहे तिला शिकवणं, जीवंत ठेवणं आणि प्रगती साधणं यापायी प्रदूषणाचा मुद्दा मागे पडला.

पन्नास आणि साठच्या दशकांत न्यूयॉर्क आणि लॉस एंजेलिस या शहरांत स्मॉगचा प्रचंड प्रादुर्भाव होता. यावर उपाय केले जाऊन आता ती शहरं जवळपास स्मॉगमुक्त झाली आहेत. सांगायचा मुद्दा असा की असे प्रयत्न चालू आहेत. त्यांना यश मिळण्याचा इतिहास आहे.

मुळात 'निसर्ग' म्हणजे नक्की काय काय हे समजलं नसल्याने 'त्याला' होणारा त्रास याचा एका पातळीहून अधिक विचार मी करत नाही.
मात्र सभोवताली हिरवाई असावी, मला आवडते तसे विविध पक्षी बघता यावेत म्हणून वृक्षतोड टळावी असे वाटते. अस्वच्छतेतून रोगराई पसरते, मनाला अप्रसन्न वाटते त्यामुळे मला कचरा टाकणे/प्लॅस्टिक वापरणे आवडत नाही. वायुप्रदुषण, ध्वनीप्रदुषण जसे माझ्या आरोग्याला घातक आहे तसेच ते सार्वजनिक आरोग्यालाही घातक आहे त्यामुळे माझ्या खिशाला परवडेल तेवढे त्या प्रदुषणात सहभागी होणे टाळतो.

बाकी, या सवयी एरवीही ही असल्या की निव्वळ सणांसाठी म्हणून काही वेगळे वागावे लागत नाही.

मी सण साजरे वगैरे यथेच्छ करतो, फक्त त्यामुळे इतरांना क्षणिक/दूरगामी तसेच मला (क्षणिक/दूरगामी) त्रास होणार नाही याचे भान ठेवतो. ते निसर्ग वगैरेचे मला कळत नाही आणि त्याचे तितकेसे सुतकही नाही!

निसर्ग उरला आहे का?

अमेरिका, युरोप, ऑस्ट्रेलिया वजा जाता इतरत्र निसर्ग अगोदरच माती करून झाला आहे.

टिव्ही बघणे म्हणजे पण निसर्गाला त्रास आहे, सण वगैरेवर लेख लिहिताना तुम्ही जो मॉनिटर वापरलात त्याने पण निसर्गाची हानी होते.

बरं ते जाऊदे हि लिस्ट बघा -

मी मूळ लेखात निसर्ग ऐवजी परिसर किंवा पर्यावरण असा शब्दप्रयोग करायला हवा होता का?

संपूर्ण वर्षभर आम्ही अगदी व्यवस्थित राहतो. निसर्गाला आमच्या परीने काहीही इजा होणार नाही याची काळजी घेतो, मग एखाद्या सणाच्या दिवशी जरा केली मज्जा, तर काय हरकत आहे?>>

अगदी बरोबर.
बकरी इदला प्राण्यांचा कळवळा येत नाही बरं कुणाला ;)

मनापेक्षा मी श्रेष्ठ
मी स्वतःला गप्प बसवू शकतो
मनाला मी गप्प बसवू शकतो का?
थूत त्या मनाच्या ;)

पॅण्ट्री ?
ही पहा पॅण्ट्री "विचारली".

=))

'आक्षेप सण साजरे करण्याला नसून साजरे करण्याच्या पद्धतीला आहे.' असा आहे.

निसर्गाचा एवढा पुळकाच असेल तर जीडीपी थोडा कमी करा, लोकसंख्या कमी करा. लोक आपल्या पैशानी, कायदे पाळून जे करतात त्यावर आक्षेप घेऊ नका. लोकसंख्या आणि राहणीमान यांच्यामुळे निसर्गाची जी हानी होते त्याची तुलना सणांशी करता येणार नाही.

हल्ली चायनीज नायलॉनचा मांजा मिळतो जो धारदार आणि सहजासहजी न तुटणारा असतो. आकाशात खेळल्या जाणा-या चढाओढीमध्ये आपला पतंग काटला जाऊ नये म्हणून हल्ली बरेच जण हा नायलॉनचा मांजा वापरतात. हा अशा प्रकारचा मांजा बाजारात यायच्या आधीपासूनच पतंग उडवण्यामुळे पक्ष्यांना आणि प्रसंगी माणसांना होणा-या त्रासाबद्दल अनेक माध्यमांतून जनजागृतीचे (निष्फळ?) प्रयत्न होत आल्येत. निष्फळ अशासाठी की माणसं पतंग उडवायचं थांबायच्या ऐवजी पक्ष्यांना अधिकच घातक ठरणारे मांजे वापरायला लागल्येत.

तुम्हाला काय रस्त्यांत जागोजागी मरून पडलेले पक्षी आणि जखमी माणसे दिसतात का? मला तर नाही दिसले. असेच असेल तर इतके खतरनाक विजेच्या तारा, गॅसच्या पाईपलाईन्स काढून टाका. तारांत अडकून किती माकडे मरतात.

होळीला जागोजागी एवढी जाळपोळ होते.

कारखान्यांत त्यापेक्षा जबरदस्त आगी लागतात. ते बंद करा.

वाळवी लागलेली, सुकलेली, आधीच मेलेली झाडं असतील तर एकवेळ ठीक आहे पण प्रसंगी जाळायला लाकडंच नाहीत म्हणून सरळ जिवंत झाडांना तोडून जाळून टाकतात.

बांधकाम आणि कागद क्षेत्रात किती झाडे लागतात त्याची कल्पना आहे का? नुसत्या त्या टाईम्सच्या जाहीराती नसत्या तर भारत कितीतरी टक्क्यांनी सुंदर दिसला असता.

काही वर्षांपूर्वी एक लेख वाचला होता, होळीनिमित्तच आला होता. त्यात असं म्हटलं होतं, की कचरा ओला असो किंवा सुका, तो जाळू नये. कारण तो अर्धवट जळला की त्याने निसर्गाला हानीच होते.

उद्योगजगत कितीतरी लाख वर्षे अपघटन होणार नाही असे प्लास्टीकचे ग्रेडस बनवत असते. ते बंद करा.

(हेच कदाचित माणसांवर अंत्यसंस्कार करतानाही लागू होत असावे. आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या आधारे इलेक्ट्रिक चितेवर मोठ्या तापमानावर शरीर पूर्णपणे जळून जात असल्याने निसर्गाला हानीकारक घटक हवेत शिरत नसावेत?) होळी आग न लावता साजरी करता येत नाही का?

पक्षी सगळ्या ऑफिसांचे एसी बंद करा. अमेरिकेत नैसर्गिक वायूने घरे गरम राखतात. ते बंद करा.

असोच.

आणि दुसर्‍याला चुकत आहेस हे सांगताना, निदान मीहि चुकतो आहे हे मान्य करुन भुमिका मांडायला हरकत नाही(हे मुळ लेखाला उद्देशुन).

पर्यावरणाला सणांच्या साजरीकरणाच्या विशिष्ट 'पद्धतींमुळे' होणा-या हानीकडे लोकांचं लक्ष वेधून घेऊन त्याबद्दल(च) भूमिका मांडायचा हेतू होता. टीव्ही बघणे गरजेचेच आहे असं नाही, त्यामुळे त्याबाबतीत मीही चुकतो हे मी मान्य करतो. पण लॅपटॉप किंवा कॉम्प्युटर वापरणे, गाड्या ही माझ्या कामानिमित्तच्या गरजा भागवणारी साधनं आहेत ज्यांना सध्यातरी पर्यावरणाच्या दृष्टीने चांगले (आणि मला परवडणारे) उपाय उपलब्ध नाहीत. स्वतःच्या गाडीऐवजी सार्वजनिक वाहतूक सेवांचा जास्तीत जास्त लाभ मी घेतोच पण जिथे बस ट्रेनने किंवा पायी जाणं सोयीचं नसेल तिथे मला माझी स्वतःची गाडी वापरावी लागेलच ना. सण अमूक एकाच पद्धतीनं साजरा झाला पाहिजे, मग ती पद्धत पर्यावरणाला मारक असली तरी चालेल, अशी सक्ती आहे का? सण अमूक एकाच पद्धतीने साजरे करणं 'गरजेच' नाहीये. सणांच्या नाझ्या साजरीकरणाच्या बाबतीत म्हणत असाल तर त्यात मी नेमका कुठे चुकतोय हे कृपया सांगा.

चुकून दोनदा दिलेला प्रतिसाद काढून कसा टाकावा??

@अरूण जोशी :

माणसाच्या अशा कित्येक अचाट उद्योगांमुळे कितीतरी प्राणी-पक्षी मरत असतातच की. काचेच्या इमारतींवर आपटून मरणा-या पक्ष्यांची संख्या जास्त असली म्हणून कमी 'इ-स्ट्राँग' दर्जाचे मांजे वापरल्याने जे काही चार-दोन पक्ष्यांचे जीव (तात्पुरते) वाचतील ते काय थोडं आहे??
या सर्वच बाबतीत सकारात्मक विचार आणि क्रिया व्हायला हव्या आहेत पण एका वेळी एका समस्येबाबत चर्चा करू. एक समस्या दाखवणा-यावर त्या समस्येची शिकार ठरणा-यांच्या इतर सगळ्याच (मानवनिर्मित) समस्या एकाच वेळी त्याच्यावर प्रतिवाद करायचा म्हणून उलट्या मारल्यात तर समस्या दाखवणारा प्रसंगी गप्पच बसेल आणि मग त्याला पुरोगामीत्वाचा अजून एक सोंगाड्या समजून लोक त्याच्या योग्य त्या मुद्यांकडेही दुर्लक्ष करतील. अशाने एक तरी समस्या सुटेल का??

ही निसर्गाची हानी म्हणजे काय? निसर्ग म्हणजे काय? >>>> मूळ लेखातला माझाच शब्दप्रयोग चुकला. आपण कोण निसर्गाची हानी करणारे? आपण कितीही आदळाआपट केली तरी निसर्गाला शष्प फरक पडत नाही. कारण आपण जे काही करतो तो निसर्गाच्याच एकूण प्रक्रियेचा एक छोटासा भाग आहे. याविषयावर एक वेगळा धागा (मिपावर पूर्वप्रकाशित) इथे काढण्यासाठी हात शिवशिवतायत....

वेलकम, वेलकम! वेलकम टू ऐसी अक्षरे, वेलकम!

धन्यवाद. पण मिपाचा (प्रतिक्रिया-वाचनमात्र) दांडगा अनुभव आहे. ;) त्यामुळे यात काही नाविन्य वाटत नाही.

तुम्हाला विषय कसा हाताळायचा, समस्या कश्या सोडवायच्या याचं ज्ञान (विषय मांडायला घेतलाच आहे तर) असणं अभिप्रेत आहे.

छे!! काहीच ज्ञान नाही. जे दिसतं, जसं आकलन होतं, त्यावर आपलं मत मांडतो.

मांजाने मरणारे पक्षी किती आणि पोल्ट्रीत मरणारे किती?

इथे संख्यात्मक तुलना करणं मला तरी बरोबर नाही वाटत. सेवन करण्यासाठी प्राण्यांना मारणं वेगळं आणि आपल्या अनावश्यक (हा महत्त्वाचा शब्द आहे) उद्योगांमुळे मरणा-या प्राण्यांचा प्रश्न वेगळा. बाकी पोल्ट्रीत मरणारे म्हणजे भक्ष्य करण्यासाठी मारले जाणारे की व्यवस्थित निगा न राखली गेल्यामुळे किंवा रोगाची लागण वगैरे होऊन मरणारे, नेमकं कोणाबद्दल बोलताय ते कळलं नाही. अर्थात ते (इथेतरी) महत्त्वाचं वाटत नाहीये कारण इथे धागा काढण्याचा मूळ उद्देश 'सणासुदीतल्या मनोरंजनापायी पर्यावरणाला होणा-या (स्वतःवर नियंत्रण ठेवून रोखल्या जाऊ शकणा-या) नुकसानाला आक्षेप' हा आहे.

अहो, अस्संच आम्हांलाही वाटायचं. असो! तुम्हांलाही कळेलच!

चांगलंय. नवे अनुभव घ्यायला नेहमीच उत्सुक असतो :)

धाग्यावरील माझा वाह्यातपणा थांबवतोय.
माझ्या काही अनाकलनीय,असंबद्ध वाटतील अशा प्रतिक्रिया मी हायपर असताना दिल्या आहेत.
अरुण जोशी ह्यांचे " विज्ञानापेक्षा धर्म श्रेष्ठ " हे विधान, त्यावर मी काढलेला धागा "अरुणराव का जगायचं" व त्या धाग्यावरील, इतरत्र ठिकाणचे त्यांचे प्रतिसाद ह्यांची संगती कळत नव्हती.
म्हणजे सुटा सुटा शब्द कळतो; पण पूर्ण वाक्याचा काहीही अर्थबोध होत नाही अशी अवस्था होइ.
कशापेक्षा काय श्रेश्ठ टह्रवायचं हे वाचाताना डोक्याला शॉट्ट लागला.
म्हणून मग मी ही काहीशा मिश्किल पद्धतीनं प्रतिसाद म्हणून "अमक्यापेक्षा तमकं श्रेष्ठ" असे प्रतिसाद दिले.
ह्यातील "अमकं" आणि "तमकं" ह्यात काही परस्परसंबंध असायला नको ह्याची पुरेपूर काळजी घेतली.
टगेगिरीत सामील झालेल्या ऋ, मेघु तै, अस्मि व इतर सर्वांचे आभार.
टागेगिरीस कारणीभूत अरुण जोशींचे विशेष आभार.
निखळ दंगा (व असंबद्ध बोलून वैचारिक सूड उगवणे) इतकाच हेतू आहे.

माझी निसर्गाची कल्पना जेम्स लव्हलॉक या शास्त्रज्ञाच्या गाईया थियरीशी मिळतीजुळती आहे हे काही काळापुर्वी मला समजले.
मला असं वाटतं की सूर्यापासून मिळणारी ऊर्जा, पृथ्वीवरील मर्यादित द्रव्य व इतर (उप)ग्रहगोलांची बलाबले यांपासून बनलेली जीवनानुकूल अशी संतुलित बंदिस्त व्यवस्था (सिस्टीम) म्हणजे निसर्ग.
ऊर्जेचा व द्रव्याचा सामान्य परिस्थितीत नाश होत नसल्याने निसर्गाला त्रास म्हणजे या व्यवस्थेच्या संतुलनाला त्रास असे समजण्यास हरकत नसावी.
बादवे, ही व्यवस्था म्हणजेच आमचा देव.