नवे वाक्प्रचार

वाक्प्रचाराम्बरोबरच, शब्दाञ्चेही अर्थ बदलत चालले आहेत.
१. 'भयंकर' हे विशेषण 'खूप/अतिशय' या अर्थी इतके वापरले जाऊ लागले आहे की त्या 'भयंकर'ची भीती वाटेनाशी झाली आहे. जेवण भयंकर चविष्ट झाले आहे, ते गाणे मला भयंकर आवडले, इ. इ.
२. 'भारी' हा शब्द पूर्वी 'पुष्कळ' या अर्थी वापरला जाई (भारी मार पडला), तो आता 'उच्च' या अर्थी वापरला जातो.
जेवण भारी होते, ते गाणे भारी होते.
३. परोक्ष - अपरोक्ष याञ्चे तर संस्कृतच्या उलट अर्थच मराठीत रूढ आहेत.
४. शाळा घेणे = बौद्धिक घेणे
५. त्याचा वकार युनूस झाला = त्याला ओकारी आली.
इ. इ.

रोचक धागा. असे काही वाक्प्रचार मला माहिती आहेत. पण त्याऐवजी हा समोसापीडिया बघा. हिंदी आणि इंग्रजी या दोन्ही भाषांतील स्लँगचा अमरकोश आहे. कोणीही शब्द "काँट्रिब्यूट" करू शकतो.

यातले बरेच शब्द मीही नै ऐकलेत (आजच्या तरुण पिढीचा प्रतिनिधी म्हणून सांगतोय), पण तुम्हाला पाहिजे असलेले बरेच शब्द इथे मिळतील असे वाट्टेय.

fiscal cliff चा साधासोप्या शब्दांत सांगितलेला अर्थ आवडला.

मराठीतले काही वाक्प्रचार जीवनपद्धती बदलल्यामुळे वापरातून गेले असावेत असं वाटतं, उदा: आपोष्णी, चित्राहुती-चित्रावती इ. निदान हे शब्द ऐकलेले होते. 'मातक्यान' हा आजच समजला. मराठी आंतरजालामुळे 'अंमळ' हा तसा जुना शब्द निदान जालावर असणारे लोकं आणि त्यांच्या संपर्कात असणारे मराठी लोक हा शब्द वापरताना दिसतात.

'बाहेरची बसण्या'ची जागा आता 'काका आल्येत', 'मावशी आल्ये', यांनी काही प्रमाणात घेतलेली असावी. फार मुली/स्त्रियांकडून हे शब्द ऐकलेले नाहीत. शारीरिक त्रास होत असेल किंवा एखादीला डाग पडल्याची भीती असेल तरच मासिक पाळीबद्दल बोलणं होतं अन्यथा काही फरक पडत नाही. यामुळेही 'बाहेरची बसणे' किंवा 'कावळा शिवणे' या शब्दप्रयोगांची फार आवश्यकता नसते.

इंग्लिश स्लँगमधे एखादी 'भारी' गोष्ट 'The dawg' किंवा नुस्तीच 'dawg' असते; a dog म्हटलं तर हलकीशी शिवीच. जालावर शोध घेण्याला googling, कंप्यूटर-कंप्यूटर फोन करण्याला skyping आणि सोशल मिडीया वापरण्याला facebooking ही क्रियापदं कानावर येतात. चारचौघात फजिती होण्याला oops moment असा शब्दप्रयोग वापरला गेलेला दिसतो. (रिक पेरीचा हा व्हीडीओ)

सगळे धागे चेकवून झाले की टैम्पास करायला असा विषय बरा.
दोस्ताला फोनवायचे आहे, कल्टी मारतो.

या संदर्भातला एक रोचक दुवा : http://knowyourmeme.com/memes/sites/urban-dictionary

टीनएजर्सच्या वापरात फार ऐकू येणारा असाच एक शब्द म्हणजे ’like'. विरामचिह्नासारखा ह्या शब्दाचा वापर ह्या वयाच्या मुलामुलींच्या बोलण्यात आढळतो.

मराठीतील 'च्यायला'ची यावरून आठवण झाली होती खरी, परंतु ते उदाहरण तितकेसे चपखल नाही. (मराठी बोलीवाक्यांत हा शब्द विरामचिन्हांसारखा अतिशय सहजगत्या वापरला जात असला, तरी तितक्याही वारंवारितेने वापरला जात नाही, हे नमूद करणे येथे इष्ट आहे.)

कदाचित हिंदीच्या दिल्लीकडील बोलीभाषेतील (विशेषेकरून दिल्लीकडील पंजाबी समाजातील पुरुषवर्गात प्रचलित असलेल्या हिंदीच्या बोलीभाषेतील) 'भां*द' या शब्दाचे उदाहरण या संदर्भात थोडे अधिक चपखल ठरावे. वाक्याच्या अखेरीस असलेल्या दंडाचा (पूर्णविरामाच्या ठिकाणी देवनागरीच्या हिंदी वापरात असलेल्या विरामचिन्हाचा), तसेच अधूनमधून विकल्पाने इतरही विरामचिन्हांचा, उच्चार त्या बोलीत तसा होतो, असे निरीक्षण आहे.

(त्या समाजातील एखाद्या मुलाने घरी आपल्या बापाच्या उपस्थितीत हा शब्द उच्चारला असता, बाप 'मुलगा मोठा झाला', असे म्हणून 'बिझनेस अ‍ॅज़ यूज्वल' सुरू ठेवतो, असे आमच्या हॉस्टेलकालीन दिवसांत त्या समाजातील एका सहाध्यायाकडूनच ऐकलेले आहे. प्रत्यक्षात असा वापरही सर्रास ऐकलेला आहे. असो.)

(यावरून आठवले: महाराष्ट्रात सौम्य शिवीस्वरूप पादपूरणार्थ म्हणून वापरात असलेल्या 'भेंडी' या वाक्प्रचाराचा उगमही पंजाबीतूनच आहे, आणि त्याचा अर्थ - पंजाबीत कसाही वापरला जात असला, तरी - तितकासा 'सौम्य' नाही, हेही नमूद करावेसे वाटते.)

’मी गावी गेलेलो’ (मी गावी गेलो होतो)

हा आपण म्हणता तशा पद्धतीचा 'वाक्प्रचार' नसून, 'मी गावी गेलो होतो'चे मुंबईकडच्या बोलीतील प्रचलित रूप असावे, असा अंदाज आहे. (माझ्या मुंबईकडील अनेक नातेवाइकांच्या तोंडून ऐकलेला आहे; त्याउलट, मुंबईबाहेर तो फारसा चलनात नसावा, असे वाटते. निदान, माझ्या माहितीतल्या कोणा बिगरमुंबईकराकडून ऐकलेला तरी नाही.)

त्याचा पोपट झाला (त्याचा मामा झाला), ’आम्ही मित्राच्या खोलीतच पडीक असतो’ (आम्ही मित्राच्या खोलीतच मुक्काम ठेऊन असतो) असे काही teenager वाक्प्रचार सहज सुचतात.

यांचे वर्गीकरण teenager वाक्प्रचार असे खचितच करता येणार नाही. हे वाक्प्रचार माझ्या समवयस्कांकडून ऐकलेले आहेत, किंबहुना माझ्याही तोंडी आहेत. माझे वय आज उत्तरचाळिशीच्या गटात मोडते.

कदाचित आम्ही teenager असताना हे वाक्प्रचार 'teenager वाक्प्रचार' म्हणून वर्गीकृत करण्यासारखे असतीलही. आज निश्चितच नाहीत.

दोनदा उमटल्याने प्रस्तुत प्रतिसादाची द्वितीयावृत्ती रहित करण्यात आलेली आहे.

hello बाबत.

टीनएजर्सच्या वापरात फार ऐकू येणारा असाच एक शब्द म्हणजे ’like'. विरामचिह्नासारखा ह्या शब्दाचा वापर ह्या वयाच्या मुलामुलींच्या बोलण्यात आढळतो. उदाहरण: ’I was like, 'hello, do you remember me? It was like, we had never met and I was like, taken aback! सध्याचा teen icon जस्टिन बीबर ह्याचे हे बोलणे आणि त्यातील like चा सुळसुळाट ऐका.

वरील उदाहरणातील ’hello' चा ’काहीतरी चुकतंय’ अशा अर्थी उपयोग हाहि नवाच वाटतो.

'काहीतरी चुकतंय' या अर्थाने या शब्दाचा प्रयोग बराच जुना असावा. उदा. Seinfeld मालिकेतील The Cartoon (January 29, 1998) या भागातील एक पात्र Sally Weaver च्या तोंडी असलेला खालील संवाद.

Sally: Ok so I go to meet Jerry Seinfeld at this horrible coffee shop right? And he's like "Hey stop doing your show." and I'm like, Hello! It's a free country. So then he goes." Okay Shmootsie" and he starts pulling at my sweater right?. He's getting , you know, Hands Across America.

(मूळ संवाद जसाच्या तसा येथे वाचता येईलः http://www.seinfeldscripts.com/TheCartoon.htm)

आत्ताच वरील वर्णनाचे दोन अन्य शब्द सुचले. जबरी (अतिशय योग्य) आणि सही (एकदम बरोबर)!

'मातक्यान' हा शब्द फार दिवसांनी , खरे तर माझ्या आठवणीनुसार दुसऱ्यांदाच, ऐकला. खरेच विस्मृतीत गेलेला शब्द.

तीसतीन’ (’३३’ अशा अर्थाचा स्त्रियांचा शब्द), हा पहिल्यांदाच ऐकला तरी तसे इतर शब्द बरेच ऐकले आहेत. माझ्या आजीच्या वयाच्या गावाकडील बऱ्याच बायकांना ४३, ४७ ६७ वगैरे (रँडम उदाहरणे) शब्द म्हणताना कधीच ऐकले नाही. बहुतेक जणी चाळीस आणि सात वगैरेच म्हणायच्या. मात्र त्याच वयाचे पुरुष हे शब्द योग्यप्रकारे बोलत असत. ही अपवादात्मक उदाहरणे आहेत की साधारण ती (शिक्षणाचा अभाव किंवा इतर कारणामुळे( प्रथा होती हे मला माहीत नाही.

'चाबूक दिसणे' आणि 'तोडलंस मित्रा तोडलंस' वगैरे नवीन वाक्प्रचार आजकाल जालावर वावरतांना आढळले. यांचा प्रत्यक्ष जीवनात लोक संभाषणात कितपत वापर करतात याची कल्पना नाही.

फिरतीवर असण्याचा फायदा म्हणजे बारा गावची भाषा कळते पण मी फिरतीवर नाही, असो, काही वर्षापूर्वी सोलापूरात समजलेले त्याकाळी नविन असलेले वाक्प्रचार - खूप बोलणार्‍या माणसाला "अरे काय खोकलाय (खोकला आहे)" किंवा " अरे काय कॅसेटए (कॅसेट आहे)", अमेरिकेत "तू मला खूप प्रिय" आहेस हे सांगण्यासाठी "you are so money to me" असं ऐकलय, पुण्यातल्या कट्ट्यावर कट्ट्यावरून निघताना "हीच ती वेळ (क्वचित 'हाच तो क्षण')" (नंतर ती अवधूतने पुण्याबाहेर पोचवली), किंवा "शीशू वर्गात जाउन येतो", पुण्यात पहिल्यांदा "सामान" ह्या शब्दाचा लोकार्थ कळल्यावर आपल्याजवळ ते नसल्याचं फारसं वाइट वाटेनासं झालं, पुढे मुंबईत तेच "सामान" ठेवणं काही वर्गात रुबाबाचं प्रकरण होतं.

मातक्यान या शब्दाचा अर्थ इथे पहिल्यांदाच कळ्ळा. कादंब्रीतच वाचलेलो आधी ;)

हाही एक टिप्पिकल (हा शुद्ध मराठी उच्चार) सीमाभागातील भाषेचा नमुना. सांगिट्लो, घ्येट्लो, बघिट्लो, वाचलो, इ.इ. रूपे प्रचलित आहेत. पैकी "बघिट्लो" वैग्रे ग्रामीण बोलीत आणि शक्यतो ब्राह्मणेतर जातींत कॉमन आहे. हीच रूपे ब्राह्मण बोलीत येतात ती ट चा त होऊन.

एन.डि.आपटेंची आठवण झाली.

एखादी वस्तू आवडली असल्यास विविध संदर्भात ऐकू आलेली त्याची वर्णने :

गावाकडे - "भारी आहे". "लय भारी आहे"
कॉलेजच्या दिवसात काही मुलग्यांच्या वर्तुळामधे - "सेक्सी आहे"
मुंबईकडे - "सही आहे"
काही वर्तुळांमधे : "अल्टिमेट आहे" ( असे सतत म्हणणार्‍या मित्राचे नाव "अल्टिमेट जोशी" असे करण्यात आले होते. )
पुण्याकडे - "अशक्य आहे"
मी विसरतो आहे हा शब्द मी कुठे ऐकला : "खंग्री आहे"
मुलींकडून ऐकलेली विशेषणे : "गोड आहे" "क्युट आहे" "छान आहे"
काही स्त्रियांनी जवळजवळ कशालाही वापरलेले स्तुतीपर विशेषण : "सुंऽदर"
अलिकडे ऐकलेली काही : "चाबूक (उच्चारी च्याबूक) आहे"
काही अमेरिकन मास मिडियामधे ऐकून कंटाळा आलेले विशेषण - "अमेझिंग"

यापैकी काही विशेषणे अनेकांना न ऐकलेली किंवा नवी किंवा आता वापरात नसलेली वाटू शकतात :)

काही नव्या एंट्रीज् :
वय वर्षे आठ या वयोगटातल्या अमेरिकन मुलाकडून ऐकलेले जवळजवळ कुठल्याही आवडलेल्या गोष्टीबद्दलचे विशेषण : "ऑस्सम !"

कूल, चिल, हॉट वगैरे शब्द सुद्धा आजकाल तापमानापेक्षा तसं तापमान निर्माण करणार्‍यांबद्धल वापरतात.
मराठीतले भारी, सॉल्लेट, सही, तुफ्फान, कल्टी, अल्टी, फंडा इ. शब्द आहेतच.
अलीकडेच वारंवार ऐकलेला 'नाद खुळा' हा वाक्प्रचार कसा वापरतात हे अजून समजलेले नाही.
त्याच प्रमाणे 'लोड नै लेनेका', 'तू भौत गलत फॅमेलीमें है', 'फुल्टू झ्झकास' वगैरे राष्ट्रभाषेतीन वाक्प्रचार आहेतच.

बॉम्बेबॉइज मधे ऐकलेली माणिकमोत्ये
"क्या रापच्याक है बॉस"
"रापच्याक नै रापचांडूस है छोटे रापचांडूस"
"ज्यादा नडींग नै करनेका"
"खोपचे मे लेके दूंक्या खर्चापानी"
"चल चल हवा आन दे"
मी चेन्नै बंगरूळात असताना असल्या बंबैया भाषेबद्धल तिथल्या माझ्या सहकार्‍यांमधे कमालीची उत्सुकता होती. मात्र त्यांच्या तोंडून अशी भाषा ऐकताना अगदी केविलवाणी वाटायची... अगदी चर्च्गेटावर मिळणारी फ्र्यांकी किंवा बैदापाव रस्सम मधे बुडवून खाल्यासारखं वाटायचं.

भाषांमध्ये नवीन शब्दांचे येणे आणि काही जुने शब्द कालबाह्य होणे ही सतत सुरु असलेले नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. अलीकडे बाकी मारुन-मुटकून मराठीत घुसवलेले शब्द (आणि तशाच वाक्यरचना) बघितल्या की ही सुकरसंकर आहे की भाषेवर केलेला बलात्कार (पक्षी: बळजोरी. 'बलात्कार सर्वथा न करावा' शिवाजीमहाराजांच्या पत्रातले वाक्य) आहे हे कळेनासे होते. हे वय झाल्याचेच लक्षण असावे.'मनवणे', 'पकवणे', 'धन्स', 'धन्यु', 'वीकांत' हे शब्द मराठीत रुढ होऊन मराठीची उन्नती होणार असेल तर आम्ही टापशा बांधलेल्या बर्‍या. 'मनवणे' हे क्रियापद आशा बगेंसारख्या लेखिकेच्या लिखाणात वाचले होते पण अजूनही ते वाचताना प्रत्येक वेळा गार पाणी पिताना दाढेतून कळ यावी तसे वाटते. बाकी 'ब्रेट ली हा गिटार वादनात आणि गाणी म्हणण्यात दिलचस्पी राखतो' हे म.टा. मधील मराठी वाक्य ऐकून धन्य झालो होतोच. हेही वय झाल्याचेच लक्षण असावे. अस्तु. आमचे अगत्य असो द्यावे. लेखनसीमा.

रोचक धागा आणि प्रतिसाद!

बरेचसे शब्द वर आले आहेत. अजून काही आठवणारे शब्द म्हणजे गुगलणे, विदा वगैरे शब्द मराठी आंतरजालावरून आता छापिल वृत्तपत्रातही अपवादाने का होईना दिसू लागले आहेत. 'अंमळ', 'इत्यलम्' वगैरे शब्दांचे पुनरूज्जीवनही झालेले दिसते.

बाकी मंगेश पाडवाकरांनीही "नदीला पूर आलेला" म्हटलं आहेच तेव्हा हा नव्या पिढीतला वाक्प्रयोग वाटत नाही. किंवा मग पाडगांवकर असल्याने तरूणाईचाच असेलही ;)

बाकी या सरमिसळीमुळे, मुख्यतः बॉलीवुडमुळे हिंदीचे अल्प प्रमाणात मराठीकरण होतेय हे एक निरीक्षण यानिमित्ताने नोंदवून ठेवतो.

मी आलेलो, तो गेलेला वगैरे वाक्प्रचार मी लहानपणापासून बोलत, ऐकत आलेलो (की आलो?) आहे. मी आणि माझे जवळचे नातेवाईक यांचा मुंबईशी फारसा संबंध आलेला नाही. तसेच कोल्हापुरात मित्रांच्याही तोंडी 'तू आलेलंस, ते गेलेलं' अशा प्रकारची वाक्ये सर्रास ऐकली आहेत.

बाकी धागा एकदम मस्त आणि रोचक!

वाक्प्रचार तयार करणारी मुम्बै आणि पुणे ही दोन मुख्य शहरे ... मुम्बैहून पुण्यात आणि पुण्याहून मुंबैत नवनविन वाक्प्रचारांची नियमित आयात निर्यात चालते. त्यामुळे साधारणतः वर्षारंभी मुंबैत ऐकू येणारे वाक्प्रचार उन्हाळी सुट्टीत पुण्यात पोहोचतात आणि पुण्यातील वाक्प्रचार मुंबैत ... असाच काहीसा प्रकार दिवाळीच्या सुट्टीतही घडतो ...
हल्ली हल्ली काही खास पुणेरी वाक्प्रचार पार्ल्यात ऐकू येतात (पार्लेकर सदैव पुण्यात असल्यासारखे वागतात त्यामुळेही असेल कदाचित) ...

असेच काही वाक्प्रचार - (मुंबैत उत्पन्नावलेले कि पुण्यात ते ज्याचे त्याने ठरवा बुवा)

शाळा घेणे - बौद्धिक घेणे
शोशा करणे - ऐटी मारणे (शोशा = शो शायनिंग)
अशक्य - कै च्या कै / कठीण (हा शब्दप्रयोग खास पुण्यनगरीतील असून माणसागणिक अर्थात थोडा थोडा फरक पडतो)
बळचं - उगाचच / काहीही

लै भारी लेख आहे.

@ बॅटमॅन
नादभरी शब्दप्रयोग बरोबर आहे.

म्हणजे एखादा दिप्या नवीन बुलेट घेउन आला तर "दिप्या, नादभरीच की"

असाच अजून एक
आश्चर्योद्गार दाखवणारा म्हणून एक शब्दप्रयोग प्रचलीत आहे;
आयची जय. हा शिवी म्हणून देखील वापरता येतो.

बॅटमॅन, जोर्दार आक्षेप मान्य ... पण ...

मुम्बै आणि पुणे या दोन्ही शहरातील लोक वाक्प्रचार स्वतःचे तयार करत नाहीत . या दोन्ही शहरात विविध ठिकाणाहून आलेले लोक असल्याने बोलण्याच्या पद्धतींची सरमिसळ होऊन येथे वैविध्यपूर्ण वाक्प्रचार प्रामुख्याने तयार होतात अस म्हटल ... इतर शहरातदेखील वाक्प्रचार आहेतच फक्त सर्व ठिकाणचे वाक्प्रचार इथे वापरले जातात एवढाच काय तो आमच्या म्हणण्याचा अर्थ ...
अदिती , तांत्रिक प्रगतीचा मुद्दा बरोबर आहे पण इंटरनेट, फेसबुक, स्काईप वर किती लोक मराठीतून संभाषण करतात हा एक गंमतशीर विषय ठरेल ...

मुंबई-पुण्याच्या लोकांना मराठीची एकच बोली समजते/येते ती म्हणजे प्रमाण भाषा

अमान्य ... मुंबई - पुण्याची लोकं मराठीच्या अनेक बोली समजू शकतात .. ते फक्त प्रमाण भाषाच वापरतात असं म्हणता येईल कदाचित ..
किंबहुना मुंबई - पुण्याची मराठीची स्वतंत्र बोली आहे.

वरती मुसुंनी चाबूक शब्दाबाबत उदाहरण दिलेलेच आहे.
https://www.youtube.com/watch?v=PsIS_CREvAo
या गाण्याबद्दल अवधूत गुप्ते पण हेच म्हणतात - चाबूक गायलीयेस म्हणे कानफडात मारल्यासारखं गायलीयेस :D

पिळणे, किडे करणे, शान्पट्टी, श्येना, कानपट्टी. खत्तर्नाक, भिडू, नडणे. विहरणे.
मराठी हाय्फाय शब्दाचे विडंबन किंवा टिंगल करून अर्थाचे क्षुल्लकीकरण करणे. विहरणे, त्याग आणि उच्च हे यातले.
क्षमस्व, विनम्र.
खल्लास. फुल्टु, पौवा.
भोजपुरी भाषेतली रूपे वापरणे. उदा. तुवा कवा गेल्वा? (तू कधी गेलास.) एरवीसुद्धा 'वा' कशालाही लावणे. कायच्या जागी का वापरणे. काय्च्याकाय हे तर कॉमनच.
इंग्रजी शब्द सुंदर बनवून मराठीत आणणे. डेकोरेशनचे डेकोशन.
हिंदी/उर्दूचा वापर. 'जरा खुल्कर बोलो यार'. हे 'यार' कुठेही.
लोल, ह.घ्या.(वेगळ्या अर्थाने)
जालीय भाषा आणखीनच वेगळी.

माझ्या लाडक्या लुई सीके ने केलेली नेहमीच्या वापरातल्या शब्दांची चिरफाड -

लेखातील व सर्व प्रतिक्रियांतील, बहुतांशी शब्दांचे विपरीत उपयोग ऐकले होते. हा धागा चांगलाच आहे, असाच नवीन वाकप्रचारांसारखा, नवीन म्हणींचाही धागा निघाला होता का ?
पूर्वी अमृत मासिकांत अशा म्हणी यायच्या. त्यांतली एक आवडली होती.

'खायला नाही कोंडा अन बसायला पाहिजे होंडा!'
नवीन रचलेल्या म्हणींचा एखादा वेगळा धागा काढावा वा जुन्या धाग्याचा दुवा द्यावा.

शाइनिंग मारणे =सायबाच्या पुढे घोटाळणे ,पुढे पुढे करणे.
ऐपत नसताना मोठ्या गप्पा मारणाऱ्यांसाठी Xड मे नही X और हXने चला जुहू |